О́tkenniń ónegesi – búginginiń baǵa jetpes baılyǵy. Jetkenin baǵamdap, baryn baǵalaǵan qashanda júrisinen jańylmaıdy. Sondyqtan taǵylym túıgender ǵana tarıhqa baǵyt bere alady. Bul rette belgili ǵalym Brodel aıtqandaı, tarıh tulǵalardy týdyrady, sol sııaqty tarıhty da tulǵalar jasaıdy.
Kóneniń kúmbirinen syr tartsaq, talaı tarlan tulǵalarymyzdyń tarıhqa ózgerister engizgenin bilemiz. Keıde qoǵam damýdyń dańǵyl jolyna túse almaı, úırenshikti úrdistiń solǵyn soqpaǵynan shyǵa almaı, zamanalar shyrǵalańynda basy aınalyp, dúdámal hal keshedi. Mundaı daǵdarystan shyǵar jolda halyqqa perishte peıildi parasatty perzentteri men tegeýrindi tulǵalar ǵana jón silteı alady.
Nartulǵanyń ulylyǵy ádette kúrmeýi qıyn taǵdyrsheshti tusta táýekel etip taý qoparǵan eseli eńbeginiń aýqymdylyǵymen, eren erliginiń jemisti jeńisimen aıqyndalady. Basqasha aıtqanda, passıonar – qıyn shaqta jaýapkershilik arqalap, el úshin eńseli ister atqarǵan tegeýrindi tulǵa!
Árıne, almaǵaıyp ýaqyttyń qıyndyǵy qatar júredi. Táýelsizdik alyp, táı-táı basqan toqsanynshy jyldary Eýrazııanyń ár tusynda daý-janjaldar tolastamaı, onyń arty qandy qaqtyǵystarǵa ulasqany belgili. Sondyqtan keıbir sáýegeısymaq sarapshylar osy ólara kezeńde ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi, etnostyq tutastyǵy joq, demografııalyq ahýaly áljýaz, shekarasy aıqyndalmaǵan, memlekettik tájirıbesi az, jeri keń, baılyǵy mol qazaq elin etnostyq qaqtyǵystyń jańa oshaǵyna balap jatty.
Alasapyran kezde el tizginin ustaǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev halqyn araıly azattyqqa bastady. Sol arqyly arqaýy úzilip qalǵan eldik dástúr jalǵanyp, tórt qubylasy túgel memlekettiń negizderi ornyqty. Kún astynda altyn qyrany qalyqtaǵan aspan tústi kók baıraq asqaq jelbiredi. Ult uıysyp, qaımaǵy buzylmaǵan berekeli birlik ornady. Tórt tarapqa saýyn aıtyp Quryltaı shaqyrdy.
Taǵdyr táleıimen dúnıe júzine shashylǵan qandastar atajurtqa qaıta jınaldy, qaı qııada júrse de arqasúıer Atamekeni, ańsap kelse baýyryna basar Atajurty bar ekenin uǵyndy. Buǵaýda bolyp, esesi ketken, eńsesi túsken eldiń erteńge degen senimi eselendi.
Adamzatqa alapat ákelgen joıqyn qarýdan bas tartyp, ǵalamdyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa eleýli úles qosqan qazaq eli turaqtylyq pen tatýlyqtyń, túsinistik pen kelisimniń araly boldy. Túrli etnostar bir baıraqtyń tóńiregine toptasyp, bir úıdiń balasyna, bir qoldyń saǵasyna aınaldy. «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» syndy aýqymdy baǵdarlamalar arqyly oı otarsyzdandy, sana silkindi, tildiń tusaýy sheshilip, jady jańǵyrdy, qundylyqtar qaıta oralyp, ult oıandy. Dástúrli din basshylaryn qonaq etip, álem jurtshylyǵyna órkenıetter qaqtyǵysy emes, mádenıetter kelisiminiń kiltin usynǵan Nazarbaev pen qazaq eliniń abyroıy alty qurlyqqa jaıyldy.
Kúltegin eskertkishterinde «О́túkende otyrsań, máńgi eldigińdi saqtaısyń» dep jazylǵan. Ál-Farabı parasatty qala týraly paıymdady, Asan qaıǵy jelmaıa minip, Jıdelibaısyn izdedi. Izgilikti murat etken qazaq jurty jańa ǵasyrda Jeruıyǵyn taýyp, parasatty qalasyn ornatty. Arqa tósinde qutty qýattyń sımvoly ispettes asqaq Astana boı kóterdi. Eýrazııanyń júregine ornalasqan jańa elorda Qazaqstannyń boıyna qan júgirtti, ulttyq sanaǵa jańa mazmun berdi. Kúlteginniń murasy kelip, kók túriktiń rýhyn tiriltken, altyn samuryǵy aspan tirep, Báıteregi kókpen talasqan elordada «Máńgilik El» muraty qaıta oıandy. Altaı men Atyraý, Arqa men Alataýdyń arasyndaǵy alyp aımaqta dúrkireı kóterilgen jasampazdyq rýhy Uly Dalaǵa serpin berdi. Asqaq Astana túrki órkenıetin qaıta jańǵyrtyp, túrki áleminiń alǵashqy mádenıet ortalyǵy ataldy.
Qazaqstan aımaqtaǵy irgeli ıntegrasııalyq úderisterdiń belsendi qozǵaýshysyna, mádenıetter men órkenıetterdi jaqyndastyrǵan dáneker kópirge aınaldy, megajobalardyń mekeni atala bastady. Bul turǵydan alǵanda amerıkalyq Robert Kaplannyń «Makkınderdiń Hartlandy – ol qazirgi Qazaqstan. Batys Sibirden Kaspııge deıin sozylyp, Ortalyq Azııanyń basym bóligin alyp jatqan qazaq dalasy Eýrazııanyń dál ortasyna ornalasqan» degen sózi oıǵa oralady.
Taıaýda Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen kásibı zertteý toby túrkitildes alty memlekette áleýmettik saýalnama júrgizdi. Osy zertteýde ártúrli jastaǵy, alýan túrli kózqarastaǵy azamattar bir aýyzdan Qazaqstan Prezıdentin túrki dúnıesiniń álemge áıgili eń tanymal tulǵasy retinde tanypty. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda túrkııalyq jýrnalıst Kúrshad Zorlýdyń júrgizgen zertteýinde N.Á.Nazarbaevtyń ınternette eń kóp qaralǵan tulǵa ekenin anyqtaǵan. Bul zertteýlerdiń nátıjesi Elbasynyń túgel túrkiniń tutqasy ekenin áıgilep turǵan joq pa?!
Rasynda, kók túriktiń atajurtynda jas memlekettiń irgesin qalaǵan Qazaqstan Prezıdenti tamyry bir týys jurtty túgendep, úzilip qalǵan altyn arqaýdy qaıta jalǵady. Áýeli Elbasy irgedegi baýyrlas eldermen dostyq baılanystardy arttyrýǵa nazar aýdaryp, Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵyn qurý jóninde bastama kóterdi. Osy maqsatta baýyrlas elderdiń memleket basshylaryn tarıhı Ordabasyda tabystyrǵan Nursultan Ábishuly aımaqtyq yntymaqtastyqty arttyrý jolynda naqty qadamdar jasady. Eýrazııanyń kúretamyry bolǵan Uly Jibek jolyn qaıta jandandyryp, Altaı men Anadolynyń arasyn qosqan Elbasy túbi bir týys elder túgel moıyndaǵan tegeýrindi tulǵaǵa aınaldy.
Túrki jurtynyń taǵdyry talqyǵa túsken keleli kezdesýlerge uıytqy bolǵan Qazaqstan Prezıdenti Túrki keńesi, Túrki Aqsaqaldar keńesi, TúrkPA, TÚRKSOI, Halyqaralyq Túrki akademııasy sııaqty irgeli uıymdardy qurý týraly bastama kóterdi. Bul asa iri betburys kezeńniń basyna aınaldy. Sondyqtan bolsa kerek, Túrkistan qalasynda ótken jıynda Túrkııa prezıdenti Abdolla Gúl Qazaqstan basshysynyń ıyǵyna aq shapan jaýyp, qolyna asa taıaq ustatyp, ony «Túrki áleminiń kóshbasshysy» dep baǵalady.
Qursaýly totalıtarlyq kezeńde túrkiler tarıhyn túgendep, ǵylymǵa eleýli jańalyq engizgen L.N. Gýmılev keńestik ımperııa ydyraǵan tusta Eýrazııa keńistiginde passıonarlyq kezeńniń qaıta bastalǵanyn jazǵan edi. Passıonarlyq órleýdiń alǵashqy kezeńinde qaharly ǵun táńirquty Móde qaǵan Jeruıyǵyn taýyp, eldiń birligin, jerdiń tutastyǵyn qamtamasyz etken. Eýrazııa keńistigin kókteı ótken kók túrikter dáýirinde áıgili Bumyn, Elteris, Bilge qaǵandar qasıetti О́túkendi meken etip, Kúltegin jazýynda aıtylǵandaı, «eldi qurap, ash halyqty toq qylǵan, az halyqty kóp etken, jalańash halyqty kıindirgen, bárin beıbit etken». Passıonarlyq kezeńniń aıbarly Altyn Orda tusynda «Jıdelibaısyn jerinde qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» ornaǵan.
Mine, dáýirler almasqan, myńjyldyqtar toǵysqan tarıhı kezeńde Uly dala turǵyndary eńse tiktep, qutty shahardyń «baqyt bosaǵasy» arqyly jańa beleske bettep barady. Bul rette onyń arqasúıer tulǵasy da, taban tirer tutqasy da Elbasy ekeni anyq...
Darhan QYDYRÁLI