Aqpáterlik Kárim О́teǵulov óz aýylynda tarıhı-ólketaný mýzeıin ashý úshin 7,5 mln teńge qarjysyn jumsaǵan. Aqsaqal ómiriniń eń qyzyqty, qýatty kezin burynǵy «Krasnyı partızan» keńshary, qazirgi Aqpáter aýylynyń damýyna arnaǵan eken.
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy burynǵy bókeılik – Edil men Jaıyq arasyndaǵy jalpaq dalanyń tarıhy shejirege tunyp tur. Qazirgi Qaztalov aýdany Jalpaqtal óńiriniń ótkeni týraly áńgime bastalsa, Kárim aǵaıdy toqtatý qıyn. Ár jyldary Aqpáter-Birtartar-Port Artýr-Krasnyı partızan atanǵan aýylynyń arǵy-bergi shejiresin shertýden jalyqpaıdy. Mamandyǵy – fızıka pániniń muǵalimi, ózi Keńes jyldarynda partkom, keńshar dırektory qyzmetin atqarǵan adamnyń elden kóne buıym jınap, eski-qusqy «terip ketkeni» qyzyq kórinedi.
«Onyń esh qyzyǵy joq» deıdi bir oıym. О́zi topyraǵyn basyp, aýasyn jutyp júrgen jerdiń tarıhyna qyzyqpaý, ony qurmettemeý – máńgúrttiń isi. Otan ot basynan bastalady. Keń-baıtaq Qazaqstandy súıý – kishkentaı aýylyńdy qadirleýden qalyptaspaq.
– Osy aýylǵa, ol kezde «Krasnyı partızan» et sovhozy, 1985 jyly tamyz aıynda dırektor bolyp keldim, – deıdi Kárim Tájmaǵambetuly. – Aýyldyń aty – Port Artýr edi. «Nege bulaı? Bul jerdiń óz tarıhy qaıda?» dep surastyryp júrip, aýyldyń baıyrǵy ataýy Birtartar ekenin anyqtadym, – deıdi keıipkerimiz.
Bul aýyl irgedegi Saratov oblysynyń Aleksandrov Gaı qalasyna kólikpen bir kúndik jerde ornalasqan. Ertede Atyraý men Jańaqazannan kire tartqan kólikter osy jerge kelgende «Delbeni bir tartatyn jerge keldik qoı, osy jerge túnep, at shaldyryp alalyq» deıdi eken. Bul jerde bir tatar, bir qazaq úıi jolaýshylarǵa qyzmet kórsetip turypty. Syrtyn ákpen sylaǵan kerýen saraı alystan appaq bolyp kórinedi eken. Sodan Aqpáter atanǵan. Keıin 1930-jyldary áýeden fotoǵa túsirip, óńirdiń kartasyn jasap júrgen ushqyshtar aýyl shetine qonyp, «Bul qaı aýyl?» dep suramaı ma? Sonda «Birtartar» degen sózge túsinbeı, «Port Artýr» dep jaza salypty...
Aıtpaqshy, Kárim aǵa aýyl ataýy aınalasyndaǵy osy tarıhty 1988 jyly «Mádenıet jáne turmys» jýrnalyna jazyp, másele kótergen. Sóıtip turǵyndardyń talabymen, aýyldyq jáne aýdandyq májilis hattamalary toltyrylyp, oblysqa, odan ári respýblıkaǵa jiberilip, aqyry 1992 jyly aýyl Aqpáter atandy.
– Bala, sen bilesiń be, bizdiń aýylǵa 1922 jyly otarba kelgen. Patsha ókimeti kezinde myna Qaraózenmen bý qazandyǵy bar parohod júrgen, – deıdi Kárim aǵa taǵy bir tarıhtyń shetin qyltıtyp.
Sóıtsek 1921 jyly Azamat soǵysynyń qyzǵan kezinde Embi munaı kásipshiligi men Alǵaı (Aleksandrov Gaıdy qazaqtar áli kúnge Alǵaı dep ataıdy) arasynda 500 verstik shoıynjol salý týraly Lenınniń tapsyrmasy bolǵany ras eken. Chapaev dıvızııasynyń 40 myń armııasy osy iske jumylǵanda, «Algemba» atalǵan qurylysty Frýnze basqarypty. Ashtyq pen aýrýdan bir jyl ishinde 35 myń adam qyryldy deıdi derekter. Aqyry bolshevıkterdiń bul isinen túk shyqpaǵan. Alǵaıdan shyqqan synaq poıyz qazirgi Aqpáterdiń janyndaǵy Baıturǵan qystaǵyna deıin kelip, keri qaıtypty...
Kárim О́teǵulov 1998 jylǵa deıin keńshar dırektory boldy. 2003 jylǵa deıin óndiristik kooperatıvti basqardy. Kolhoz-sovhoz ydyrap, balapan basymen, turymtaı tusymen ketken kezde sharýaǵa yńǵaıly malshy qystaqtaryn iske myǵym, eńbekqor aýyldastaryna berip, aqyl-keńesin aıamaǵan. Sonyń arqasynda búginde kishkene aýyldan 20 sharýa qojalyǵy shyǵyp, myńǵyrtyp mal ósirip otyr.
– Sovhoz kezinde aýylda jekeni qosqanda 500 bas jylqy, 5 myń iri qara bolatyn. Qazir 1700 jylqy, 700-deı sıyr bar. Buryn qoı 23 myń edi, keshegi alasapyranda joıyla jazdaǵan qoı qazir 18 myńǵa jetti. Aýylda 51 jańa traktor bar, – dep jatqa soǵady aqsaqal. Jasy 80-ge kelse de Aqpáterdiń joǵyn túgendeýin qoımaǵan. Aýylǵa qatysty kez kelgen derekti shyrt uıqydan oıatyp alyp surasańyz da jańylmaı aıtatyn shyǵar.
– Alaqandaı aýylda 3200 qundy jádigeri bar mýzeıdi qalaı ashtyńyz? – deımin qyzyǵyp.
– Mýzeı týraly 2000-jyldardan beri oılap júretinmin. Árkimge aıtqanmen, serik bolyp eshkim shyqpady. Sodan ózim kiristim. 2011 jyly jer alyp, arnaıy mýzeı úshin óz kúshimmen ǵımarat saldyrdym. El-jurtqa saýyn aıtyp, jádiger jınadym. Pálen jerde kóne jádiger, qundy buıym bar dese, erinbeı baryp, saýdalasyp satyp aldym. Oraldan, Ordadan mýzeı mamandaryn aldyryp, mýzeı jasaqtadym. Osynyń bárine 7,5 mln teńge qarjym, eki jyl ýaqytym ketipti. Sóıtip 2013 jyly Oralǵa kelip, oblys ákimine hat jazdym. «Osylaı da osylaı, óz qarjyma osyndaı mýzeı jasaqtadym. Bul ózim úshin emes, el úshin. Osy mýzeıdi memleket qaraýyna alýyńyzdy suraımyn» dedim. Obaly ne kerek, ákimder sózge kelmedi. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń balansyna aldy. Qazir Aqpáter tarıhı-ólketaný mýzeıinde 13 adam qyzmet etedi, jylyna myńnan asa adam arnaıy kelip, aýyl tarıhymen tanysyp ketetin mádenıet oshaǵyna aınaldy, – deıdi aǵamyz maqtanyshpen.
Aqpáterde qazir 1200-den asa adam turady. Orta mektepte 220 oqýshy bar jáne ol jyl saıyn ósip keledi. Aýylda óner mektebi, sport mektebi jumys isteıdi. Tabıǵı gazdy 1991 jyldan beri tutynatyn aqpáterlikter búginde qala turmysyna kóshken: úı ishindegi dárethana men vanna aýyldyqtarǵa tańsyq emes. «Osynyń bári táýelsizdiktiń arqasy ǵoı!» deıdi Kárim aǵamyz.
«О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi!» demekshi, aýyldastarynyń Kárim aqsaqalǵa qurmeti de bólek. Bıyl Táýelsizdik kúnimen qatar keletin 80 jasyn aýdan kóleminde atap ótkeli jatyr.
– Sol dúbirdiń qajeti de joq edi, – deıdi Kárim aqsaqal qarapaıymdylyqpen. Keıbireýlerge uqsap qartaıǵanda qalaǵa jylystap ketý de oıynda joq. «Shirkin, ár aýylda osyndaı aqsaqal bolsa, el irgesi sógilmeı, berekesi ketpes edi-aý!» deımin ishimnen.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy