Arǵy betke asqan Alash arysy

Kóregen adam,kósem tulǵa

Shyǵys Qazaqstan oblysy Katonqaraǵaı aýdanynda Shyńǵystaı atty shaǵyn aýyl bar. Bul – jazýshy Oralhan Bókeıdiń kindik qany tamǵan jer. Aýylda jazýshynyń me­­mo­rıaldyq mýzeıi jáne Áb­dikárim Erejepov atyndaǵy or­ta mektep ornalasqan. Áb­dikárim Peterborda oqy­­ǵan, Alash zııalylarymen­ ara­las-quralas júrgen adam. Bi­raq oqýyn aıaqtamaı, ákesi Ere­jeptiń nusqaýymen Shyń­ǵys­taıdaǵy Qarataı eline bo­­lys bolyp saılanǵan. 1919­-­­1920 jyldary Semeıde «Alash» partııasynyń jańa baǵ­dar­lamasy qabyldanǵan kezde, Álıhan Bókeıhanovtan keıingi qosymsha baıandamany jasaǵan osy Ábdikárim bolys.

 Ábekeńniń aǵartýshylyǵy bir tóbe. Ol 1904 jyly óz qar­­jysyna Shyńǵystaıda orys­sha-qazaqsha oqytatyn tórt jyldyq mektep salǵan. Shama­men 1915-1916 jyldary osy mektepte aqyn Sul­­­tanmahmut Toraıǵyrov oqy­týshy bolyp jumys iste­gen. Qarataı eliniń aqsa­qaly mar­qum Boshaı Kitapbaevtyń es­teliginde S.Toraıǵyrov ózi­niń ataqty «Qamar sulý» roma­nyn Ábdikárim bolystyń su­lý qyzy Baǵılaǵa arnap jaz­ǵan deıdi. Biraq Baǵılany buryn atastyryp qoıǵan Qosa­ǵash-Shúı qazaǵynyń shon­jary Buqarbaıdyń balasy Aq­sol­tanǵa uzatqan. Taǵy bir qyzy Nurǵyzardy Altaı-Qobda ól­kesiniń ataqty baıy Ul­ta­raq áýletine uzatqan. Ulta­raq baı qudalyqqa shider­ligi kú­mistelgen 100 qarakók baıtal aıdatsa, Ábdikárim bolys qyzynyń jasaýyna qońy­raýly on taılaq jetektetip, 15 atanǵa júgin artqan degen derekti zertteýshi Babaqumar Qınaıatuly jazady.

О́zi Katonqaraǵaıda jatyp, qyzdaryn qıyrdaǵy Altaı-Qobda men Jazatyr asyryp, Shúıdiń jazyǵyna uzatqanyna qaraǵanda Ábdikárim bolys óris­ti uzaqtan ańdaıtyn, qo­nysty shalǵaıdan shalatyn kó­regen adam, kósem tulǵa bol­sa­ kerek.

Bolystyń úlken uly Qam­­­­bar Peterbordan ýnıversı­tet bitirse, ortanshy uly Qahan­ Ýfadaǵy «Ǵalııa» medre­sesin­de oqyǵan. Jazýshy Be­ıim­bet Maılınmen birge «Sa­daq» atty qoljazba jýrnal shyǵaryp turǵan. Kishi uly Shab­dan Máskeýde saýda ıns­tı­týtyn bitirgen. Qysqasy bul áý­let Qazan tóńkerisi aldynda shy­ǵys­tyń shuǵylasy ispettes bol­ǵan ǵoı...

Quzǵyndy qııadaǵy atys

Keńestik bolshevıkter Áb­dikárim áýletin unatpady. Se­bebi belgili. 1927-1928 jyldary birden kámpeskeledi. Ábe­keńniń ózinen bastap áý­letin jer aýdarý jaıly úkim­ge baılady. Bolys er jet­ken uldaryn bastap, kóp jyl buryn qyzyn uzatyp, qudandaly bolǵan Altaıdyń arǵy beti kereı ishine qashyp ótti. 1929 jyly bolystyń el­de qalǵan barlyq tuqym-jura­ǵatyn túgin qaldyrmaı, tipti emshektegi balasyna deıin qara tizimge alyp, qalyń orystyń ishi Zyrıan jaqqa jer aýdardy. Bulardy qutqaryp alý úshin­ arǵy betten shekara asyp Shab­dan kelgen.

Shejireshi qarııa Boshaı Ki­tap­baevtyń esteliginde aıtyl­ǵandaı, arǵy betten kelgen Shabdanǵa bala kezden birge ósken orys dosy «oblystan kel­gen mılısııa qyzmetkeri, Ere­jepovterdi tutqyndap, Se­­meıge jetkizýge buıryq al­ǵan» deıtin ótirik qujat jasap beredi. Mundaı qaǵazy bar adamǵa jergilikti úkimet oryndary kómek kórsetýi tıis. Osyny paıdalanǵan Shabdan áýeli orys poselkesinde jer­tó­lege qamalyp, baqylaýda otyr­ǵan kishi sheshesi Qanash, jeńgeleri  Dına, Kúlparan, Zylıqalardy taýyp alady.

Qolyndaǵy qujatty kór­setip, at-arba ázirletip, ábden júde­gen apa-jeńgelerin kólik­ke otyrǵyzyp jolǵa shy­ǵady­. Semeıge emes, týra shy­ǵys­qa tartady. Jolaı orys posel­kelerin aınalyp ótip, tańmen talasa shekaraǵa taıaý Borandy aýylyna kelip toq­taıdy. Kesh batqan soń arbany tastap, bir­neshe at taýyp alyp, ár at­qa bir áıel, bir baladan miń­gestirip, arǵy betke bir-aq tar­tady.

Qııa soqpaqtardan jyl­qylar boldyryp júre almaı ári kózge túse bergen soń Shab­dan attardy bosatyp qoıa berip, apa-jeńge, bala-shaǵany ja­syryn shatqal arqyly jaıaý alyp júredi. Qashqyndar azyq-túlik joqtyqtan taýdyń semiz sarala shegirtkesin otqa qaq­tap jep kún kóredi. Kúrshim ózeni bastalatyn quzar shyń Quzǵyndy qııasyna kelgende artqy jaqtan qarýly qý­ǵyn­shylar da kelip jetedi. Bul qııa-asý adam men mal kóp­­ qyrylǵandyqtan osylaı­ atanǵan. Sebebi jemtikke úı­me­legen quzǵyndar osynda qo­naq­taıtyn.

Shabdanǵa serik bolyp sa­parǵa birge attanǵan Nurǵalı sol jerde oqqa ushady. Qalǵan qatyn-bala qııa tastardy sa­ǵalap, bas saýǵalaıdy. At­­qan oǵy múlt ketpeıtin Shab­­dan jalǵyz ózi bir top qy­zyl áskermen atysyp, kishi she­shesin, jeńgelerin, tórt balany aman alyp ótedi.

Bulardy ajaldan qutqar­ǵan áýeli Allanyń ámiri bolsa, ekin­shi sebep Aqtanaý at. Bul júırikti Shabdan arǵy betten minip kelip, dál shekara shebine arqandap ketedi. Shabdan atysyp júrip qarasa, Aqtanaý at sol arqandalǵan jerinde eken. Esti janýar ıesin sha­qyrǵan daýysynan tanyp, arqandy úzip jetip kelgen. Ús­tinde er-toqym. Shabdan shalt qımyldap, tórt balany aldy-artyna mingestirip, qal­ǵan qatyn-qalashty úzeńgi, quıys­qannan myqtap ustatyp, aı jaryǵynda qııa quzdan shaýyp ótedi.

Tań atqan soń qaraǵaıdyń qý butaǵyn jınap, ot jaǵyp, qash­qyndar kıim-keshegin kep­tiredi, balalardyń jaıalyq-jórgegin aýystyrady. Kún shyǵyp, jerge jaryq túse bas­taǵanda tasyr-tusyr sha­ýyp kele jatqan attyń dúbiri estiledi. Qarasa, bulardy qýyp kele jatqan keshegi qy­zyl áskerler eken. Uıyqtap jat­qan Shabdan dereý oıanyp, myltyǵyna umtylady. Qa­tyn-qalash ádettegideı qalyń aǵashqa kirip ketedi. Bul jolǵy atysta Zylıqanyń kókiregin oq tesip qaza bolady. Qalǵandary aman-esen.

Qyzyldardan qutylǵan soń qashqyndardy bastap Shabdan qozykósh jerdegi ózderi pana tapqan aýyldyń shetine iligedi. Qyrkúıek aıy­ mal toıynǵan, aýyldyń qa­zan-oshaǵy qaınap jatyr... Úl­ken úıdiń tóbesi kóringende qan­shama qıyndyqtan moıymaı kele jatqan úsh áıel (kishi sheshesi Qanash, jeńgeleri  Dına men Kúlparan) tóbeniń basyna tizerlep otyra kete­di. Jolbasshy Shabdan «qazan­daǵy ettiń ıisi muryndaryna kelip, ash ózegi álsirep, buraty­lyp júre almaı otyrǵan shy­ǵar» dep oılaıdy. Sóıtse olaı emes eken.

– Qaraǵym, basymyzda oramal joq, aýylǵa qalaı kóri­ne­miz? – depti sheshesi men jeń­geleri.

Shabdakeń sol jerde etigin she­ship jiberip, shylǵaýyn úsh bólip úsh áıelge beripti. Basyna kún týyp, oq pen ottyń arasynan ázer aman shyqqan qaıran analar ashtyq ózegine túsip bara jatsa da, aýylǵa oramalsyz kórinýdi ólim sana­ǵan ǵoı.

 

* * *

Arada bir apta ótken soń Shabdan taǵy jolǵa shyǵady. Maqsaty – Zyrıan mańyndaǵy orys poselkesinde tutqynda otyrǵan aǵasy Qahannyń on eki jasar uly Tilenshini bosatyp alý. Bul joly qasyna seriktikke Ábdikárimniń ini­si Ábdirazaqtyń balasy Qa­bash pen týysy Aqtaılaq ile­sedi. Bular da elde qalǵan áıel, bala-shaǵasyn, týys-tý­ǵandaryn alyp qaıtpaq.

Shekara asqan soń sholǵyn­shylardyń joly eki aıyrylady. Shabdan Zyrıan mańynan baýyry Tilenshini taýyp alyp, on bes kún degende aman-esen atasyna jetkizedi. Qabash­tar bol­sa sheshesin jáne jeńge-ke­linderin Malonarym­ka degen orys poselkesinen ta­ýyp alady. Solardy shubyrtyp Quzǵyndy qııasyna kelgende asýda kútip jatqan qyzyl ás­ker oqtyń astyna alady. Qa­bashqa erip kele jatqan aǵa­ıyndy Bekseıit, Nurseıit deı­tin jigitter oqqa ushady. Qabashtyń áıeli Ábishtaıǵa oq tıip qatty jaraqattanady. Jany qysylǵan Ábishtaı: «Qashyńdar, qorǵansyz qatyn-balaǵa ne ister deısiń, sender qutylyp ketińder!» dep aıǵaı salady.

Qarýy bar eki-úsh erkek qashyp qutylyp, qalǵan qatyn-bala túgeldeı qyzyl áskerdiń qo­lyna túsedi. Áskerler úsh ja­sar qyzy Samıǵany baýyryna basyp zar eńirep turǵan Qaıshany atyp, qalǵanyn aı­dap ketedi. Qanypezer sol­dattyń qorjynynda ketip ba­ra jatqan Samıǵany jolaı bir qazaq asyrap alyp qalady. Biraq Qaısha ólmeıdi. Oq keýde qýysyn tesip ótken eken. Esin jıyp qarasa, qasynda Bekseıit pen Nurseıit jaırap jatyr. Sodan jaıaý-jalpylap arǵy betke ótedi. Qoıshy-qolań jolyǵyp, Ábdikárimniń aýylyna jetkizedi.

 

Ábdikárimniń arǵy bettegi ómiri

Arǵy betke Ábdikárim bo­lys­tyń qosymen birge balalary Qambar, Shabdan, kúıeý balasy Ǵazez Qalbanov jáne Ysqaq Izetuly, Tilenshi, Áb­di­razaq, Qabdyrash, Má­metek bıdiń nemereleri Aıdar­han, Muhtarhandar birge ótip, Qa­na­pııa Mámıulynyń aýy­lyn panalady. Bularmen qatar­las Altaı-Tarbaǵataıǵa qa­shyp kelgen alashshyldar Kárim Dúısebaı, Sálim Ja­na­zarov, Myrzahmet, Qu­sa­ıyn, Ahmetqalı Jaı­sań­­­­baev, Juptybaı Saǵyn­­dy­qov, Raıymjan Márse­kov­ter sııaqty Ábekeń de bar­­ǵan eliniń mádenıet isterine ózindik úlesin qosty. Shyǵar­ma­shylyqpen shuǵyl­danyp, «Bozsha torǵaı» atty dastan jazdy.

Qarańǵy eldi saýattandyrý úshin mektep ashýǵa bas­tama kóterip, bala oqytyp, aǵartý salasyna eńbek sińirdi. Esil er 1934 jyly (keıbir derekte 1936 jyl delingen) ómirden ótti. Jazýshy Qalıhan Ysqaq Ábdikárimdi Keńes konsýlynyń qyzmetkerleri ý berip óltirgen deıdi.

1937 jyly Qytaı eli­ne qupııa jolmen asyp bar­ǵan qyzyldar Qambardy, Shab­dandy, Qahannyń erjetken uly Tilenshini, Ábdikerimniń kúıeý balasy, Peterbordan zań ýnıversıtetin bitirgen Ǵazız Qalbanovty, qaıyn aǵasy Ysqaq Izetovti, advokat Sálim Janazarovty, Shákárim qajynyń uly Zııatty, t.b. bir túnde ustap joq qyldy. Qalaı atty, qaıda jerlendi áli kúnge belgisiz.

 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretterde: 1. Otyr­­­ǵan­dar Ábdikárim bolys­ jáne balasy Shabdan,

tur­ǵandar Qaqan (sol jaq­ta) men Maǵaýııa (oń jaq­ta).

2. Ábdikárim Erejepov.