Táýelsizdiktiń 18 mıllıon tiregi

Daýyl aldyndaǵy 6 mıllıon

Qabyrǵadan qan keshtirgen qan qasap soǵysty da, ashtyqty da, qýǵyn-súrgindi de kórdik. Tek táýelsizdiktiń tańy atqannan keıin ǵana qazaqtyń azdap mur­ty maılanyp, besik terbegen ana­­lar kóbeıip, elge el qosyla bas­­tady. О́tken jazda jumyr je­r­d­iń ár tarabynda júrgen ısi qazaq­­tyń basyn tór qalamyzda túıi­s­tirgen alqaly jıyn ót­keni málim. Osy Dúnıejúzi qazaq­tarynyń quryltaıynda Elbasy Qazaqstandaǵy halyq sany 18 mıllıonǵa jetkenin ja­rııa­laǵan. Táýelsizdiktiń tor­qa­ly toıy ıek astyna kelip qal­­ǵan tusta egemen eldiń eń bas­ty baılyǵy týraly áńgime qozǵamaqpyz.

Balasynyń sanyn aıtpaǵan atalarymyz sııaqty qaıtalap aıta berýge kóz tıip keter dep júreksinesiń keıde. Biraq 18 mıllıondyq mejeniń mán-ma­ńy­zyn saralaý da artyqtyq etpes. «Bireýdi kórip búkir bol, bireýdi kórip shúkir bol» deı­di babalarymyz. 18 mıllıon keıbir elder úshin az bolsa, endi bir elderdiń qol jetkize almaı júrgen kórsetkishi ekeni túsinikti. Teriskeıdegi ormandaı orys­pen salystyrýǵa kelmes. «Baılar da jylaıdy» degendeı, reseılik demograf-ǵalymdardyń ózi jyl saıyn 1 mıllıonǵa azaıyp bara jatqandaryn aıtyp eńiregende etekteri jasqa tolady. Tústik­tegi ózbek aǵaıyndar da bizden eki esege jýyq kóp. Qońsy qon­ǵan qyrǵyz baýyrlardan kóp ekenbiz dep kúpsiný de ar­tyq bolar. Qalaı desek te, ót­ken ǵasyrda ótkelektiń san túrin kórgen, úsh birdeı jutta juty­lyp ketýge sál-aq qalǵan halyq úshin bul bórikti aspanǵa atýǵa turarlyq kórsetkish.

Tarıhqa sheginis jasap, de­mo­­grafııalyq ahýaldyń qalaı órbi­genine kóz júgirtip kóre­lik. 1897 jyly patsha óki­meti júr­gizgen sanaqqa sensek, qazaq­tyń sany 4,3 mıllıon bol­ǵan eken. Arada jıyrma jylǵa jet­peı­tin ýaqytta qaze­keń bir jarym ese kóbeıip, 5,5 mıl­lıonnan asyp túsipti. Ahmet Baı­tur­syn­ulynyń: «Álham­dýlıl­la, 6 mıllıon qazaqpyz» deıtini osy tus.

Demografııanyń jiligin shaq­qan marqum Maqash Tátimov aıt­qandaı, sol betimen qazaq aman bolyp, tabıǵı jolmen óse berse, toqsanynshy jyldardyń ózinde 20 mıllıonǵa jýyqtap qalar ma edik?! Alaıda adamnyń degeni bolmaıdy. El basyna qara bult úıirilip, qaıǵyly taǵdyr keshken kezeń bastaldy. 1921-1922 jyldardaǵy Edil boıyndaǵy asharshylyqtyń zardaby jetti. 6 mıllıon qazaq osylaısha oısyraı bastady. 1931-1932-niń náýbetinde halyqtyń jartysyna jýyǵy ashtan qyryldy, basqa elge bas saýǵalady. 1897 jylǵy sanaqtan alystaǵan saıyn qazaqtyń sany kemigen ústine kemı bergenin 1939 jylǵy Stalınniń nusqaýymen júrgizilgen sanaqtyń nátıjesi de aıǵaqtaıdy. Jarty ǵasyrǵa jetpeıtin ýaqytta qazaqtar eki eseden astamǵa azaıyp, 2,3 mıl­lıon ǵana qalypty.

Odan keıin de eldiń aýzynan aq maı aqqany shamaly. II ja­han­dyq soǵysta orys­tar men ýkraındardan keıin­gi boz­daqtarynan eń kóp aıy­ry­lǵan halyq taǵy da qazaq. Ulty­myz­dyń joq-jitigin tú­gen­deı­min dep talaı qundy máli­met­ti qazǵan Kamal Smaı­lov­tyń derek­terine súıensek, soǵys shebi­ne ketken jarty mıllıonǵa jýyq boz­­daqtyń 350 myńy maıdan d­ala­syn­da opat bolypty. Bul – hal­yq­tyń tórtten bir bóli­gi. Eń eń­­bek­ke jaramdy, tep­se temir úze­tin, otbasynyń tire­gi bolatyn bóligi. Qysqasy, Ahań – Ahmet Baı­tur­synovtyń aýzynan shyq­qan kórsetkishtiń jartysyna da jetpeıtin adam qaldy.

Qonys aýdarýdyń quqaıy

Endi jergilikti halyqtyń sany azaıǵan ústine azaıyp jatqanda qazaq saharasyna qonys aýdarǵandar týraly aıtyp ótelik. 30-jyldardan bastap «óli ólkeni oıatamyz, ónerkásipti ushpaqqa shyǵaramyz» dep myńdaǵan jumysshy aǵylǵany málim. Osylaısha, iri qurylystar men ındýstrııa oshaqtaryna kelgenderdiń sany 1 mıllıon­ǵa jýyqtaıdy. 1937 jyly Qıyr Shyǵystan 95 myń koreı Syr boıy men Jetisýǵa jersindirildi. Ekinshi jahandyq soǵystyń aldynda 10 myńnan astam polıak kelse, soǵys bas­talysymen Edil boıyndaǵy 1 mıllıonnan astam nemistiń 400 myńy Qazaqstanǵa jer aýdaryldy. Bas-aıaǵy birneshe jyl ishinde jer aýyp kelgen qalmaq, qarashaı, qyrym tatary, balqar, cheshen, ıngýsh, grek, grýzın-meshet, túrikterdiń jalpy sany jarty mıllıonǵa jýyqtaıdy.

Bul úderis elýinshi jyly jańasha qarqyn aldy. 1953-65 jyldar aralyǵynda basym bóligin orys, ýkraın ultynyń ókilderi quraıtyn 2 mıllıonnan astam adam kelgen kezde qazaqtar óz jerinde az ultqa aınalǵan bolatyn. Qolda bar derekterge qarasaq, respýblıkadaǵy qazaqtardyń úlesi 29,3 paıyzdy qurap, úshten bir bóligine de jetpeı qalǵan eken.

Egemendiktiń eleń-alańynda demo­grafııalyq ahýal gúldenip kete qoıǵan joq. Alǵashqy on jylda biraz ult ókilderiniń tarıhı otan­daryna kóshýi, týý deńgeıi­niń tómendeýi, ótpeli kezeńdegi áleý­mettik jaǵdaıdyń kúrdelenýi syndy qubylystardyń kesirinen 1,6 mıl­lıonǵa kemidik. Ekonomıka turaq­talyp, áleýmettik jaǵ­daı ońal­ǵannan keıin ǵana demo­grafııalyq ilgerileý bas­talǵan. Jalpy, HH ǵasyrda qıyn­dyqtan kóz ashpaǵan qazaq jańa ǵasyrdy jaqsy bastaǵan syńaıly. Statıstıkalyq agent­tiktiń derekterine súıensek, 2002 jyldan bastap ilgerileý baıqalsa, 2004 jyly baby boom bastalypty. Shırek ǵasyr buryn elimizde jyl saıyn 200 myń sábı týsa, ǵasyr sońynda bul kórsetkish 227 myńǵa ósken. Al 2004 jyldan bastap ol 400 myńnan tómendep kórgen emes.

Elbasy 2014 jyldyń jazynda Uly­taýda bergen suhbatynda «Táý­el­­sizdik jarııalaǵan kezde Qazaq­stan­daǵy qazaqtyń úlesi 40 paıyz bola­tyn. Basqalar «Sender azsyńdar myna memlekette, qaıdaǵy táýelsizdik sen­derge?» dep aıtpaıtyn ba edi. Degenmen, elge sonyń bárin túsindirip, kúrese júrip, táýel­sizdik jarııa­ladyq. Qazir qazaq­tardyń sany 65 paıyzǵa jetti. 4 mılllıondaı qosy­lyp, 17 mıllıonnan astyq» degeni esi­mizde. Prezıdent sózine qara­­sańyz, táýelsizdiktiń basty ti­regi sol eldiń halqy degen tú­ıin bekı túseri haq.

El basyna ekitalaı kún týǵan­da basqa jaqqa bas saýǵa­laýǵa máj­búr bolǵan, shekara shıyr­lanǵanda atamekeni ala baǵan­nyń arǵy jaǵynda qa­lyp qoıǵan qandas­tary­myz­dyń Qazaqstanǵa oralýy da de­mo­grafııalyq dúmpýge dem bergen faktorlardyń biri deýge bolady. «Elge el qosylsa – qut» degen qaǵıdanyń qadirine táýelsizdik­ten keıin taǵy bir kóz jetkizdik. Sóz joq, tarydaı shashyrap ketken aǵaıynnyń atamekende bas birik­tirýiniń mańyzy erekshe. Bul týraly Elbasy N.Nazarbaev Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda:

– Myń ólip, myń tirilgen qazaq órkendep, qaıta ósip keledi. Qazir 5 mıllıonnan astam qandasymyz shet mem­le­ketterde turyp jatyr. Biz táýelsizdik jyldaryn­da alystaǵy aǵaıyndy qoldaýdy esten shyǵarǵan emespiz. Shetel­den 1 mıllıonǵa jýyq qazaqty elge kóshirip alyp, qoldan keler barlyq kómegimizdi jasadyq. Búginde baýyrlarymyz Qazaq­stannyń azamaty atanyp, el damýyna úlesterin qosýda. Sonymen birge aǵaıyndar demo­grafııalyq jaǵdaı jaq­saryp, halyq sanynyń ósýine erekshe yqpal etti. 1991 jyly qazaqtardyń úlesi 40 paıyzdaı bolsa, qazir 70 paıyzdan astyq,– degen bolatyn.

Kórsetkishke kóz tımesin

Statıstıka komıtetiniń sońǵy derekterine súıensek, bıylǵy jyldyń 1 qazanynda elimizdegi halyq sany 18 mıllıon 96,9 myń adamdy qurapty. Jyl basynan 293 myńnan astam sábı ómir esigin ashqan eken. Sóıtip, halyq sany ótken jylmen salystyrǵanda 231,3 myń adamǵa nemese 1,3 paıyzǵa art­qan. Jergilikti halyqtyń úlesi 70 paıyzdan asyp túske­nin de aıta keteıik. Kóz tımesin dep túkirip qoıýǵa turatyn kórsetkish.

Ata Zańymyzda aıshyq­talǵandaı, elimizdiń eń basty baılyǵy – aza­­mattary. Búgingi zamannyń ja­handyq talaby­na salsańyz da, eldiń kósege­sin kógertetin basty kapıtaly altyn-kúmisi, munaı-gazy, mys-myryshy, kómiri men temiri emes – halqy, azamattarynyń aqyl-oıy, ıntellektýaldyq kapıtaly. Hal­qynyń qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq, ekonomıkasy damyǵan elderdiń ózi demografııalyq ahýalǵa alańdap, bala týý kórsetkishin kóterýge tyrysyp jatqany tegin emes.

Elimizde eń kóp qoıylǵan esim­derdiń tizimin kezdeısoq kózimiz shalyp qalǵany bar. Qarap otyrsaq, sońǵy birne­she jyldyń bederinde Álıhan, Erasyl, Aısultan, Nurıslam, Aı­zere, Aısha syndy esimder kósh bas­tap keledi eken. Shy­nyn­da, qazir ár aýlada asyr salyp júrgen kishkendaı Álıhandar men Aızerelerdi mindetti túrde kezdestiresiz. Tútinimiz túzý ushyp, táýelsiz eldiń Álıhan, Aızereleri kóbeıe bergeı.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan».