Ekonomıka salasynda qandaı jetistikterge jettik?

Birneshe jyl buryn elordada Indýstrııalandyrý kúnine oraı ótken telekópirde Elbasy N.Nazarbaev osylaı degen bolatyn. Rasynda, Qazaqstannyń kúsh-qýaty tolysqan memleketke aınalýyna táýelsizdik jyldarynda ekonomıkalyq sektorda qol jetkizgen tolaǵaı tabystar yqpalyn tıgizgeni aıdaı aqıqat. Shırek ǵasyrdan sál-aq asatyn ýaqytta elimizde burynǵy josparly ekonomıkanyń ornyna naryqtyń talaptaryna tolyqqandy jaýap bere alatyn zamanaýı úlgidegi ekonomıka qalyptasyp úlgerdi. 

1997 jyly Prezıdent «Qazaq­stan-2030» Strategııasyn jarııalap, osy qujatta Qazaqstan úshin ındýstrııalyq strategııany ázirleý qajet ekendigi alǵash ret aıtylǵan-dy. Indýstrııalyq strategııa óndiristi ártaraptandyrý jáne sheteldik ınvestısııalardy kóptep tartý arqyly turaqty ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýge negizdeldi. Tehnıkalyq qaıta jabdyqtaý men sheteldik ınves­torlardy tartý jumystary jedel jolǵa qoıylǵanynyń arqasynda alǵashqy ekonomıkalyq jańǵyrý mindeti merziminen buryn júzege asyryldy.

Keıingi jyldarda álemdik ekonomıkada oryn alǵan ózgerister, jahandyq qubylýlardyń jıilep ketýi jańa talaptardyń týyndaýyna sebepshi boldy. Shıkizatqa negizdelgen ekonomıkanyń dá­ýi­ri birte-birte márege taıap kele jatqany, ekonomıka tek kómir­sý­tegine ǵana baılanyp qalmaýy ke­rektigin kórsetti. Elimiz Odaq kezinde negizinen shıkizattyń baı kózi retinde qarastyrylsa, shet­elden ınvestısııa tartý jolǵa qoıylǵan alǵashqy jyldary osy úderis odan ári beleń ala bastaǵany baıqaldy. Álem elderi ásirese kómirsýtegi men metalǵa degen suranysty kúsheıtip, esesine mashına jasaý jáne basqa da óńdeýshi salanyń ónimderine degen suranys kemı berdi. Shıkizat eksportyna ıek arta berýdiń túbinde qıyndyqqa soqtyrýy múmkin eken­digin eskergen Memleket basshysy óńdeýshi ónerkásipti damytýǵa ba­rynsha kúsh salýdy tapsyrdy. Osy maqsatta qabyldanǵan 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasy shıkizat shyla­ýy­nan shyǵýǵa, ekonomıkany árta­rap­tandyrý syndy álemdik damý kóshinde bolýǵa yqpal etetin jobalardy júzege asyrýǵa muryndyq boldy.

Birinshi besjyldyq belesi

2010-2014 jyldardy qamtyǵan al­ǵashqy jyldary baǵdarlamanyń bazalyq negizi qalandy, ony ilgeriletý úshin qu­qyqtyq jáne qarjy-ekonomıkalyq negiz salyndy. Kóliktik, energetıkalyq jáne taǵy basqa ónerkásiptik ınfra­qu­ry­lymdarǵa qajetti máseleler sheshimin tapty. О́ńirlerdi damytý baǵdarlamalary qolǵa alynyp, kásipkerlerdi qoldaýdyń kóptegen tetikteri jolǵa qoıyldy.

«Bıznestiń jol kartasy-­2020», «In­ves­tor-2020» syndy baǵ­dar­lamalar túzildi.

Táýelsizdik jyldarynda al­ǵash ret Qazaqstan ekonomıkasyna quıylǵan barlyq sheteldik ınvestısııanyń 70 paıyzy óńdeýshi sektorǵa baǵyttaldy. Barlyǵy 770 jańa kásiporyn ashylyp, 75 myń adam jańa jumys ornymen qamtyldy. Birinshi ret ındýstrııa salasynda eńbek etetin adamdardyń úlesi 1 mıllıonnan asyp tústi. Tuńǵysh ret óńdeýshi ónerkásiptiń ósý qarqyny shıkizatqa súıengen dástúrli salalarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary bolǵanyn eskersek, baǵdarlama óziniń basty mıssııasyn atqardy deýge negiz bar.

О́ńdeýshi ónerkásip sala­syn­daǵy eńbek ónimdiligin arttyrý máselesi de nazardan tys qal­ǵan joq. Sonyń arqasynda ónim­dilik 60 paıyzǵa artyp, jumys­shy­lardyń jan basyna shaqqandaǵy jyl saıynǵy ónim kólemi 20 myń dollardan astam kórsetkishti qurady. О́ńdeýshi salaǵa salynǵan ti­keleı sheteldik ınvestısııa al­dyńǵy 15 jyldaǵy kórsetkishten 3 ese asyp túsip, 18 mıllıard dol­larǵa jetti.

Sol jyldary dúnıejúzilik shıkizat naryǵynda baǵanyń qubylý úderisi jıi baıqala bastaǵany belgili. О́ńdeýshi ónerkásipke kóbirek kóńil bólýdiń, sonymen qatar daǵdarysqa qarsy basqa da sharalardyń qolǵa alynýynyń arqasynda kúrdeli kezeńde el ekonomıkasynda quldyraý oryn alǵan joq. Ulttyq kásipkerler palatasynyń esebine júginsek, jyl saıyn ekonomıkalyq ósim kólemi 5-7,5 paıyz aralyǵynda bolyp tursa, oǵan baǵdarlamanyń qosqan úlesi 1,7 paıyzǵa deıin jetti. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaqtaǵy áriptesteriniń barly­ǵyn artta qaldyrǵanyn atap ótý lázim.

Investısııalar jáne damý mınıstr­liginiń málimetine súıen­sek, 2010-2015 jyldar aralyǵynda eksporttaǵy óń­delgen taýarlardyń úlesi 23 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin ulǵaıypty. Bul kezeńde eksportqa shyǵarylatyn taýarlar nomenklatýrasy 824-ke kóbeıip, Qazaqstannyń eksportqa jiberetin ónimderi tiziminde 47 jańa taýar paıda boldy.

Jeti jyldaǵy jetistikter

Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń zańdy jalǵasy 2015 jyly bastaý alǵan-dy. 2019 jylǵa deıingi aralyqty qamtıtyn qujatqa az-kem toqtala ketsek, ol óńdeýshi ónerkásip sektoryndaǵy negizgi tórt baǵytqa negizdelgen. Birinshiden, eksportqa basym baǵyt ustaný arqyly túsetin tabys kólemin ulǵaıtý kózdelgen. Ekinshiden, eńbek ónimdiligin art­tyrý qarastyrylyp otyr. Sony­men qatar negizgi kapıtalǵa sa­ly­natyn ınvestısııa kólemin kóbeı­tý, jumsalatyn shyǵyndy azaı­tý baǵyttaryna erekshe kóńil bóli­nýde.

Jalpy, ekinshi besjyldyqta eksportqa baǵyttalǵan sektorlarǵa basymdyq berilgenin baıqaýǵa bolady. Indýstrııalandyrý barysynda jiti nazar aýdarylatyn 8 baǵyt retinde qara jáne tústi metallýrgııa, munaı óńdeý, munaı-hımııa jáne agrohımııa, azyq-túlik ta­ǵamdary óndirisi, avtokólik ja­saý jáne elektr tehnıkalyq mashı­na jasaý tańdap alyndy. Osy 8 baǵyttaǵy jobalarǵa ınfra­qu­ry­lymdyq qoldaý, uzaq merzimdi lızıng berý, Qazaqstan Damý ban­ki arqyly nesıelendirý jáne basqa da kómek amaldary jasala bastady.

2010 jyldan bergi aralyqta óńdeýshi ónerkásipke 26 mıllıard dollardan astam ınvestısııa quıylypty, ıaǵnı sheteldik ınves­tısııanyń besten bir bóligi osy salaǵa jumsaldy degen sóz. So­nyń arqasynda eksport kólemi aı­tar­lyqtaı ulǵaıyp, qazaqstandyq ónimdi satyp alatyn elderdiń sany 112-ge jetti. El Úkimetiniń habarlaýynsha, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda 5,5 trıllıon teńgeniń 1 088 jobasy júzege asyrylyp, nátıjesinde 101 myńnan astam jańa jumys orny ashylǵan.

Búgingi tańda elimiz dúnıe júzi boıynsha eksporttaýshy el­derdiń ishinde 52-shi orynǵa ıe. Tolyǵyraq toqtalsaq, álemniń 113 eline 800-den astam óndiristik ónim shyǵarylady. Ýran, mys, tıtan, ferroqorytpa, sary fosfor, un, maqta maıy, bıdaı, zyǵyr tuqymyn shyǵarý boıynsha kóshbasshy el ekenimizdi erekshe atap ótken jón. Jalpy eksporttyń úshten bir bóligi ekononomıkanyń óńdeýshi salasyna tıesili.

Qazaqstannyń alǵash ret Tú­rikmenstan, Tájikstan, Ázerbaı­jan, Qyrǵyzstan, Ýkraına elderine elektrovoz, teplovoz shyǵara bastaýyn ındýstrııalyq baǵdarlamanyń basty jetistikteriniń biri deýge bolady. Elimizde qurastyrylatyn avtokólikter de tórt elge satylady. Búgingi tańda jolaýshylar vagony, rels, áskerı ónerkásip keshen ónimderin shetelderge shyǵarý jolǵa qoıylǵan.

Kólik-logıstıkalyq júıede de mańyzdy jetistikter az emes. «To­ǵyzynshy terrıtorııa» arqy­ly Eýrazııa keńistiginiń 5 temir jol jelisi men 6 birdeı halyq­aralyq avtodálizi ótedi. Indýs­trııa­landyrýdyń 7 jylynda res­pýblıka boıynsha bas-aıaǵy 3 200 shaqyrym avtojol tóselgeni de tolaıym tabystardyń biri. Búginde Qazaqstan aýmaǵy arqyly Eýropa men AQSh-ty Ortalyq Azııamen, Oń­tústik-Shyǵys Azııamen jal­ǵaıtyn 12 áýe marshýrttary óte­tinin de aıta ketý kerek.

Indýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý aıasynda jeti jylda at­qa­rylǵan ju­mystarǵa kóz júgirter bolsaq, budan ózge de tabystardy tizbeleı berýge bolady. Úkimet qol­ǵa alynǵan jumys­tardy odan ári jalǵastyrýda. Elimi­zde tar­tymdy ınvestısııalyq klımat qa­lyp­tasqandyqtan, shetel­dik ınvestor­lar­dyń da qyzyǵý­shy­lyǵy jyl sanap artyp keledi. Memleket basshysy birne­she jyl buryn Indýstrııalandyrý karta­synyń tanystyrylý saltanatynda «Indýs­trııalandyrý saıasaty – elimizdiń bolasha­ǵyna arnalady» degen bolatyn. Olaı bolsa, el bolashaǵyna arnalatyn joba aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba bermek.

Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»