Adamzat qaýymy jyl sanap emes, aı sanap, tipti apta men kún sanap sıfrlandyrý zamanynyń sıqyrly álemine enip barady. Sıfrlandyrý tehnologııalary degenimiz – bul buryn-sondy adamzat bastan keshpegen ǵajaıyp álemniń jańa quraldary. Qazirgi kúni bul tehnologııalar jasaqtalý ústinde. Olar qazirdiń ózinde biz tamsanyp aıta beretin aqparattyq tehnologııalardyń ózin jolda qaldyra bastady.
Osylaısha ertegiler shyndyqqa aınalatyn zaman keldi. Tipti ata-babalarymyz ertegilerdiń ózinde qııaly jetip beıneleı almaǵan jańa dúnıelermen kezdesýimizge kóp qalǵan joq. Bul týraly ataqty fýtýrolog, japon fızıgi Mıtıo Kaký bylaı deıdi:
«Sıfrly tehnologııalardyń arqasynda adamdar, shartty túrde alǵanda, ólmestik jaǵdaıǵa jetýi múmkin. Máselen, Albert Eınshteın týraly barlyq málimetterdi jınastyra kele, osy aqparattardyń negizinde onyń sıfrly kóshirmesin jasap, ony golografııalyq beınemen tolyqtyrýǵa bolady. Al qazirgi ómir súrip jatqan adamnyń, máselen, sizdiń sıfrly bolmysyńyz ben tulǵańyzdy jasaý odan da jeńildeıdi. Ol úshin sizdiń mıyńyzdaǵy barlyq aqparattardy oqıdy da, sonyń negizinde kóshirmeńizdi jasaıdy. Siz ólgen kezde bul egiz-kóshirmeńiz sizdiń ornyńyzǵa ómir súrip, sizdiń minezińizdiń negizinde damı alady jáne sizdiń jadyńyzdy jańa tanystyqtarmen baıyta beredi».
Jańa tehnologııalardyń zamany týraly oılarymen aty shyǵyp júrgen jerlesimiz, Reseı Sberbankiniń basqarma tóraǵasy German Gref jýyqta ótken Jastar men stýdentterdiń búkilálemdik HIH festıvalinde jasaǵan «Tehnologııalyq trendter: bolashaqqa jol» atty leksııasynda bylaı dedi:
«Keshe biz áriptesim Djek Ma (aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy Alıbaba Grýp kompanııasynyń negizin qalaýshy Qytaı mıllıarderi) ekeýmiz uzaq áńgimelestik. Ol maǵan «aqparattyq tehnologııalar týraly oılaýdy umytyńyz. Ol – keshegi kún. Búgingi ekonomıka degenimiz – bul derekter ekonomıkasy», dedi. Men onymen kelisemin. Qazirgi digitalization (dıdjıtalızasııa) – bul sońǵy trend. Bul trendke kóshý degenimiz – bizdiń qolymyzda óte aýqymdy málimetterdi óńdeı alatyn jetilgen, aqyldy tehnologııalar paıda boldy degen sóz».
German Gref osylaı deı kele bizdiń ǵasyrymyzdyń onynshy jyldary adamzattyń aqparattyq dáýirden sıfrly dáýirge ótýi bastalǵandyǵyn málimdedi. О́ıtkeni osy kezeńnen bastap big data tehnologııalary óziniń kemeldený kezeńine aıaq basty jáne barlyq kompanııalar úshin qoljetimdi bola tústi. Osynyń nátıjesinde, mólshermen alǵanda, 2015 jyly kólemdi aqparattardy óńdep qana qoımaı, sonymen qatar olardy saqtaýǵa múmkindik beretin úlken qýattar qalyptasty.
Bir ókinishtisi, qazirgi tehnologııalyq trendter úderisin qýyp jetýdiń ózi múmkin emes. Bul bizdiń Qazaqstanǵa emes, búkil álem elderine qıyndyq keltirýde. Biraq, solaı bolsa da, álemde jańa paıda bolǵan tehnologııalardy ıgerýge umtylmaı otyrǵan el joq deýge bolady. Basty qaterdiń ózi osynda tur. О́ıtkeni búkil álem bolyp jańa tehnologııalary ıgerýdiń marafonyna qosyldy. Marafonǵa qosylǵan ekensiz, endi turyp qalý joq. Turyp qalsańyz eski álemniń aıasynda qalyp ketesiz. Elder arasyndaǵy damýdyń araqatynasy osylaısha alshaqtaı túsedi. Muny Elbasymyz jastarmen kezdesýinde jıi aıtýda.
Qazir Qazaqstan Úkimetiniń aqparattyq tehnologııalardy ıgerýdi barynsha jyldamdatýǵa umtylyp otyrǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. О́kinishke qaraı, jańa zamannyń aqparattyq tehnologııalaryn taratýshy – keń jolaqty ınternet jelileri aýyldarymyzdyń bárine birdeı jetken joq. Osy olqylyq taıaý ýaqyttyń ishinde eńserilmek. Bul bizge ne úshin qajet? Búkil el bolyp sıfrlandyrý zamanyna qaraı ótý úshin qajet. Qazirgi aqparattyq tehnologııalar degenimiz – sıfrly sana men tehnologııalarǵa qol jetkizýdiń basty alǵysharty.
Fýtýrolog Reı Kýrsveıldiń aıtýynsha, HHI ǵasyrda órkenıettiń damý qarqyny HH ǵasyrmen salystyrǵanda 5 ese jyldam júretin bolady. Demek, biz búkil HH ǵasyrdaǵy damýdyń tehnologııalyq fazasyn alǵashqy 20 jyldyń ishinde júrip ótýimiz múmkin. О́mirdiń qazirgi aǵymyna qaraǵanda, budan ári tehnıkalyq progrestiń júrisi tipten shapshańdaı berýi tıis. Biz, Keńes Odaǵynyń qoınaýynan shyqqan ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynyń jastary, sol ǵasyrdyń basyndaǵy oqıǵalar men halyq turmysyn múldem ótken zaman beınesinde elestetken edik. Al HHI ǵasyrdyń 70-80 jyldarynyń jastary bizdiń qazirgi zamanymyzdy qalaı elestetip, qandaı baǵa bermek? Bul – ári qyzyq, ári jumbaq másele. О́mirdiń jyldamdaǵany sondaı, bolashaqtyń ózi boljaýsyz bolyp barady.
Aldymyzda bolatyn mine, osyndaı zaman ózgeristerine bizdiń eldi daıyndyqsyz otyr dep aıta almaımyz. Qazaqstan qazirdiń ózinde aqparattyq tehnologııalardy engizý, kompıýterlik qamtamasyz etý, ınternetke qosylý, «Elektrondy» úkimet jumystaryn uıymdastyrý kórsetkishi boıynsha TMD keńistiginde aldyńǵy qatarda keledi.
Sonymen qatar Qazaqstan álemdegi alǵashqy 20 eldiń qatarynda óziniń sıfrlandyrý baǵdarlamasyn qabyldady. Ol 2021 jylǵa deıingi kezeńdi qamtıdy. Baǵdarlamadaǵy sharalardy júzege asyrý nátıjesinde 2021 jyly elimizdiń saýda naryǵyndaǵy elektrondy saýda úlesi qazirgi 0,8 paıyzdan 2,3 paıyzǵa, halyqtyń memlekettik qyzmet túrlerin paıdalanýda e-gov arqyly alǵan qyzmet kórsetkishi qazirgi 35 paıyzdan 80 paıyzǵa artady dep kútilýde. Halyqtyń sandyq saýattylyq deńgeıi 75,5 paıyzdan 81,5 paıyzǵa kóterilip, ınternet paıdalanýshylardyń úlesi 77 paıyzdan 81 paıyzǵa ósedi dep josparlanǵan.
Sondaı-aq elimizdegi sıfrlandyrý úderisi týraly sarapshylardyń pikiri de jaman emes. Máselen, «Samuryq-Qazyna» AQ Strategııa jáne qorjyndyq aktıvterdi basqarý jónindegi basqarýshy dırektory Baljıt Grevaldiń pikiri boıynsha, bul salada Qazaqstan alǵa jyljyp keledi: Sıfrly ekonomıkaǵa tartylý deńgeıi turǵysynan Qazaqstan Reseı, BAÁ, Argentına men Chılı sııaqty eldermen qatar deńgeıde. BUU men BCG-tyń 2016 jylǵy reıtınginde belgilengendeı, bul jónindegi ındeksimiz 0,72 kórsetkishti qurap, álemdik orta kórsetkishten (0,49) birneshe saty joǵary tur. Sondaı-aq BCG e-intensity reıtınginiń málimeti boıynsha, qazaqstandyq kompanııalar arasynda keń jolaqty ınternetke kirý kórsetkishi 45 paıyzdy quraıdy. Bul kórsetkish jaǵynan Qazaqstan BAÁ (53%) jáne Malaızııamen (38%) teńdes.
Degenmen atalǵan sarapshynyń aıtýynsha, sıfrlandyrýdyń ónerkásiptik óndiris, halyq sharýashylyǵy, kólik, bólshek saýda salalaryna yqpaly jóninen Qazaqstan ázirge álemdik orta deńgeıge jetken joq. Mysaly, Qazaqstandaǵy ónerkásiptik óndiristi avtomattandyrýǵa jumsalyp otyrǵan shyǵyn IJО́-niń 0,07-0,09%-yn ǵana quraıdy. Bul – álemdik ortasha deńgeıden 2,3-3 esege, al Soltústik jáne Ońtústik Amerıka elderindegiden 4-5 esege az. Onlaın-saýda naryǵy jónindegi kórsetkishimiz tipti mardymsyz deýge bolady.
«Qazaqstan ekonomıkasyn odan ári sıfrlandyrý kóptegen salalardyń damýy úshin negizgi faktor bolyp tabylady, – deıdi taǵy bir sarapshy, The Boston Consulting Group bas dırektory Sergeı Perapechka, – Búgingi tańda Qazaqstannyń sıfrly ekonomıkasy BRIKS elderiniń deńgeıinde ósip keledi. Biraq bul jetkiliksiz, ekonomıkaǵa artyqshylyq beretindeı serpilister kerek. Mysaly, elektrondy kommersııanyń damýy shaǵyn jáne orta bıznes úshin jańa arnalar ashady jáne kóleńkeli ekonomıkanyń kólemin barynsha azaıtady. Qazirgi kezde elektrondy kommersııanyń Qazaqstandaǵy úlesi 0,8 paıyzdy qurasa, bul kórsetkish Reseıde 3 paıyzdy, Qytaıda 8,3 paıyzdy qurap otyr. Qazaqstandyq elektrondy naryqtyń bólshek saýdasy aldaǵy ýaqytta reseılik naryqtyń qarqynymen ósetin bolsa, 2020 jylǵa qaraı onyń kólemi 750-800 mln dollar bolady degen senimdemiz», deıdi sarapshy.
Qysqasyn aıtqanda, sıfrlandyrýdyń sıqyrly álemine ený jónindegi Qazaqstannyń qazirgi ynta-jigeri jáne umtylysy kóptegen baǵalaýlar boıynsha jaman emes. Degenmen qol jetkenge toqmeıilsýdiń eshbir reti joq. Kerisinshe, úderisti odan ári údete túsý qajet. Ústimizdegi jyldyń qyrkúıek aıynda sıfrlandyrý máseleleri boıynsha ótken respýblıkalyq keńeste Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Men árkimniń sıfrlandyrý maqsat emes ekenin túsinýin qalaımyn, ol jahandyq básekelestikke ákeletin bizdiń absolıýttik artyqshylyǵymyzǵa qol jetkizýdiń quraly. Onsyz ózin qurmetteıtin el qalypty ómir súre almaıdy. Básekelestik bolmasa, biz artta qalamyz jáne alda kele jatqan memleketterdiń shańyn jutatyn bolamyz. Paıdanyń, ónimdiliktiń jáne kapıtaldandyrýdyń kúrt artýy – másele osynda. Sıfrly ekonomıka osyny beredi», dep eskertti.
Demek, táýelsiz elimiz bolyp, Úkimetimiz bolyp, alǵa qaraı talpynǵan jastarymyz bolyp, zamannyń qaıda, qalaı bet alǵandyǵyn uqtyq, osy jolda basty báıgege tiktik. О́ıtkeni strategııalyq maqsattardy júzege asyrý turǵysynan alǵanda álemde beıbit jáne básekelestik jaǵdaıda damýdyń budan aýqymdy basqadaı basty baǵyty da joq. Halyqtar men elder jáne olardyń dástúri ártúrli bolǵanymen, progrestiń baǵyty – bireý jáne ol aıqyndalyp otyr. Sıfrlandyrý qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq salalardyń barlyǵyna ortaq. Demek aldaǵy bes-on jyldyń ishinde álemniń barlyq elderi osy jolǵa túsetin bolady.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»