Astanada Túrki akademııasy halyqaralyq uıymy (TWESCO) Vengrııanyń Qazaqstandaǵy elshiligimen birlesip majar shyǵystanýshysy Dıord Almashıdiń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı semınar men fotosýret kórmesin uıymdastyrdy.
«Qazaqstan men Majarstan arasynda dáneker bolǵan Dıord Almashı syndy tulǵaǵa arnalǵan búgingi sharany biz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda uıymdastyryp otyrmyz. Sharanyń ereksheligi - Dıord Almashı osydan 100 jyl buryn qazaq dalasyna kelip, Jetisý jerinde kóptegen zertteýler júrgizgen. Málimetter jınap, fotosýretter túsirgen. Búgin sol mura Qazaqstanǵa jetkizilip otyr», dedi Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli. Ol Dıord Almashıdiń fotosýretteri Qazaqstan halqyna alǵash ret usynylyp otyrǵanyn atap ótip, murany alyp kelgen Majarstan tarapyna alǵysyn bildirdi.
Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, Dıord Almashı qazaq tilin jetik bilgen jáne Eýropada Ortalyq Azııa týraly kitap shyǵarǵan. «Almashı - úlken etnograf. Onyń Jetisý qazaqtary týraly jınaǵan murasy Majarstan mýzeıinde saqtaýly. Onyń túsirgen sýretteri bir ǵasyr burynǵy jylnama ispetti. Ǵalymnyń nemis tilinde jazylǵan "Azııa júregine saıahat" atty aýqymdy eńbegi bar. Biz vengr ǵalymdarymen sol kitapty qazaq tiline aýdarýǵa baılanysty kelisimge keldik», dedi akademııa basshysy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, kitap qazaqtardyń yrym-tyıymdary, salt-dástúrleri, ómir salty týraly jazylǵan.
Túrki akademııasy halyqaralyq uıymynyń basshysy Darhan Qydyráli vengr shyǵystanýshysy Dıord Almashı esimin el jadynda qaldyrý úshin oǵan Almatyda eskertkish taqta ornatý máselesi talqylanyp jatqanyn atap ótti. Sonymen qatar jıynda Vengrııa ǵylymdar akademııasy etnografııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Davıd Shomfaı Qara Dıord Almashıdiń Ortalyq Azııaǵa jasaǵan alǵashqy ekspedısııasy týraly baıandama oqyp, majar shyǵystanýshysy Dıord Almashıdiń izimen qazaq jerin qalaı aralaǵany týraly aıtyp berdi. Sondaı-aq ol majar halqynyń ystyq sálemin jetkizdi. «Assalaýmaǵaleıkúm, qurmeti qaýym, qazaq baýyrlarymyz! Jalpy majar halqynyń jáne 13 ǵasyrdan beri majarlyqtarmen birge ómir súrip kele jatqan quman-qypshaqtardyń sálemin joldaımyn», - dep bastady sózin Davıd Shomfaı Qara. Ǵalymnyń aıtýynsha, ol Qazaqstanǵa kelmes buryn Almashıdiń eńbegimen múlde tanys bolmaǵan.
«Toqsanynshy jyldary Majarstanda bir aǵamyzben kezdestim. Ol maǵan «Sen qazaqsha úıren! Olar quman-qypshaqtardyń eń jaqyn tilinde sóıleıdi. Ata-babalaryńnyń salt-dástúrin bilgiń kelse, Qazaqstanǵa bar» dep keńes berdi. О́kinishke qaraı, ol aqsaqal kóp uzamaı 1992 jyly qaıtys boldy. Sonda sol aǵamyzdyń jumysyn jalǵastyrmaq nıette 1993 jyly majarstandyq eń birinshi stýdent bolyp Almaty qalasyna oqýǵa tústim», - deıdi majar ǵalymy. Onyń aıtýynsha, ol Qazaqstanǵa kelgende qalada kóbi oryssha sóılegen. «Qazaqsha biletin men kóshede bireýden birdeńe surasam «Govorıte na rýsskom» dep jaýap beretin. Men oǵan shydamaı Jetisýdyń aýyldaryna qashyp kettim. Keıin Majarstanǵa oralyp, Ishtvan myrzamen tanysyp, ekeýimiz 1993-1994 jyldary eki eldiń arasyndaǵy keńes dáýirinen keıingi mádenı baılanystardy ornata bastadyq. Ol kisi birneshe jyldan beri Almashıdiń eńbekterin, murasyn zerttegen. Sondyqtan, ol maǵan Almashıdiń «Azııa júregine saıahat» atty kitabyn syıǵa tartty. Ony ashsam, ózim kórgen, aralaǵan Jetisý beınelenipti. Kitapqa yntyq bolǵanym sonsha, birden Almashıdiń eńbekterin zertteýge kiristim», - deıdi Davıd Shomfaı Qara.
«Men Qazaqstanǵa kelgen kezeń - keńes dáýirinen keıingi Qazaqstan bolatyn. Qazaq dalasynda kıiz úı sırek kezdesetin. Baqsylarmen kezdesip, búrkitshilermen birge júrdim. Túıeshilermen uzyn sonar áńgime órbittim. Biraq, Almashı men júrgen jermen 100 jyl buryn júrip ótipti. Almashıdiń kitaptaryn oqyp otyryp, ózimniń kórgen-bilgenderimmen salystyrý men úshin óte qyzyq boldy. Sondyqtan, men bul kitapty qolyma alǵannan keıin tastap ketpeı, 700 betti eki kúnde oqyp shyqtym. Almashıdiń muralaryna ǵashyq bolyp qaldym. Jalpy jurtqa tanytýdy ózime mindet qoıdym. Almashıdiń mereıtoıy bolǵan kezde biz onyń izimen júrip ótip, derekti fılm túsirdik», - deıdi ol.
Baıandama jasaǵan Davıd Qara tyńdaýshylarǵa tyń derekter usynyp, óz ekspedısııasy barysynda Almashıdiń túıeshisi bolǵan adamnyń urpaǵyn kezdestirgenin aıtty. Sonymen qatar sharany uıymdastyrýshy Túrki akademııasyna Patsha úkimeti tusynda jazylǵan, Almashıge Balqash óńirin aralaý barysynda kómek kórsetý týraly jazylǵan «Buıryq hatty» tapsyrdy.
Cemınarda sóz sóılegen Vengrııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Andrash Baranı vengrler ózderiniń túp tamyry týraly únemi izdeniste bolǵanyn, Almashıdiń qazaq jerine 1900 jáne 1906 jyldary kelgenin aıtty. "Búgin vengr ǵalymdary ákelgen fotosýretter Majarstanda 20 jyl buryn kórsetilgen. Qazaqstanǵa birinshi ret ákelindi", degen ol Almashıdiń sýretteri arqyly Eýropa Ortalyq Azııadaǵy halyqtar ómirimen, salt-dástúrimen, turmysymen tanysqanyn atap ótti.
Majarstannan Túrki akademııasynyń shaqyrtýymen arnaıy kelgen Ishtvan Shanta elshi Andrash Baranı atap ótken kórmeni 1997 jyly Vengrııada ózi uıymdastyrǵanyn aıtty. "Men Almashıdiń jıen nemeresimen jaqyn tanys boldym. Ol eki jyl buryn qaıtys boldy. Negizi, Derd Almashı sýretterdi óziniń dosyna syılapty. Onyń urpaqtary atasynan qalǵan murany Almashıdiń jıen nemeresine, al ol maǵan tabystady", deıdi ǵalym. Osylaısha tarıhı sýretter júz jyldan keıin qazaq jerine jetkizilip otyr.
Eýropaǵa Qazaqstandy tanytqan ǵalymdardyń biri, shyǵystanýshy Dıord Almashı 1867-1933 jyldary ómir súrgen. Qazaq dalasyn zertteý úshin ol Qazaqstannyń ońtústik jáne Balqash óńirin aralap, 200-ge jýyq fotosýret túsirgen. Sonymen qatar ańshylyq, qusbegilik týraly da qyzyqty málimetter qaldyrǵan. Manas dastanynyń "Semeteımen qoshtasý" bólimin aýdaryp, Eýropada jarııalaǵan.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
"Egemen Qazaqstan"