A.Nametov: Agrarlyq bilim alǵandardyń jartysy óz salasynda jumys istemeıdi

Dáliregi, agrarlyq bilim alǵandardyń 37 paıyzy túrli sebeptermen eńbekpen qamtylmasa, jumys isteıtinderiniń 12 paıyzy mamandyǵy boıynsha sáıkes kelmeıdi. Bul oraıda ol usynys pen suranys eskerilip, granttar tıimdi úlestirilýi kerektigin aıtady. «Kvotany aýyl mek­tepterin bitirgen balalarǵa berý, ıaǵnı onyń kólemin 70 paıyzǵa deıin arttyrý týraly usynystar jasap jatyrmyz. Sonda ǵana biz mamandarmen qamtamasyz etemiz. Árıne bul 3 jyl elge baryp, jumys istep kel degen sóz emes. Ekinshiden, biz onyń sapasyn kóterýimiz kerek. Aýyl sharýashylyǵyna baılanysty bilim berilýi qajet. Ol naqty bilim bolýy kerek», deıdi A.Nametov.

Iá, memleket jastardyń aýyl­­ǵa barýyna múddeli, olar­dyń jaǵdaılaryn jasaýǵa da tıisti múmkindikterdi qarastyr­ǵan. Degenmen aýyl men aýdan­dardaǵy ınfraqurylymdy damytpaı, kadr­lardy uzaq ustap turý qıyn ekeni belgili. Eń bastysy, aýyldyq jerlerde órkenıetti ómirge arnalǵan sý qubyry, úz­diksiz elektrmen qamtý, gaz tartý, jol salý, ǵalamtor, sporttyq jáne mádenı nysandar tárizdi eń qarapaıym jaǵdaılar jasalmasa, jastar ol jerlerde turaqtaı qoımaıdy. Bul oraıda Elbasynyń «Qazir jumysty qaladan emes, aýyldan izdeý kerek. О́ıtkeni eldi daǵdarys kezinde asyraıtyn – aýyl. Al aýylda jumys bolý úshin, ol qalany asyraı alý úshin jeke sharýalardy, aýyl turǵyndaryn, shaǵyn sharýa qojalyqtaryn qaıta qaýymdastyryp, biriktirý qajet», degen sózi de eske túsedi. Rasynda da izdegen jasqa aýyldan jumys tabylady. Ásirese aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń qurylymynda úlesi 13%-dy quraıtyn, respýblıka boıynsha ekinshi kórsetkish Ońtústik Qazaqstan oblysynda. Sondaı-aq óńirdiń tamaq ónimderi qurylymynda úlesi – 11% jáne respýblıka boıynsha 3-orynda. Ken ónerkásibi, un óndirý, munaı óńdeý, farmasevtıka jáne elektr energııasyn taratý sııaqty salalar, ónerkásiptiń jalpy qurylymynyń 50%-nan astamyn ıelenedi. Oblysta 72 myńnan astam aýylsharýashylyq qurylymdary bar. Baý-baqsha ónimderiniń basym bóligi, maqta­nyń júz paıyzy ońtústikte ón­diriledi. Elimizdiń barlyq jylyjaılarynyń 80%-y Oń­tús­tikte shoǵyrlanǵan. Al endi osy aýyl sharýashylyǵy salasy­ mamandarmen qanshalyqty qam­tylǵan?

Eger óńirdegi kolledjder­ men joǵary oqý oryn­dary­nyń málimetterine sensek, tú­lek­teriniń bar­lyǵy derlik ju­myspen qamtylady. О́kinishke qaraı kóbinese olaı emes. Oqý bitir­genimen, maman­­dyǵy bo­ıynsha jumys taba almaı nemese aýyl-aýdanǵa barýǵa qulqy bol­maı júrgen jas­tar óte kóp. Jo­ǵary oqý oryndarynyń túlekteri áýpi­rimdep júrip áıteýir bir mekemeden jumys­qa orna­la­satyny jóninde kepildik beretin anyq­tama jaz­dyryp aparyp ótkizetinin, onsyz dıp­lom qolǵa tımeı­tinin ashyq aıtyp júr. Demek jumysqa qaby­ldanatyny týraly jazylǵan kepildeme anyq­tamalardan kózboıaýshylyq kórsetkishter quralyp júrgeni shymbaıǵa batar búgingi kúnniń shyndyǵy. Qaısybir joly Ońtústik Qazaqstan oblystyq ákim­diginiń májilis zalynda aýyl sharýa­shylyǵy salasy boıynsha maman­dyq alǵandardyń jumysqa ornalasýy jáne suranys pen usynystyń sáıkestigine saraptama júrgizgen alqaly jıyn qoǵamdyq keńes músheleriniń qatysýymen ótti. Agrarlyq sektor úshin kadrlar daıarlaýǵa qatysty, memlekettik bilim berý tapsyrysy sheńberinde mamandardy daıyndaý máselesi boıynsha taldaý nátıjelerin ortaǵa salǵan keńes múshesi B.Nájmetdınulynyń málimetine qaraǵanda, túlekterdi jumysqa orna­lastyrý yqtımaldyǵy 35%-dy ǵana quraıdy. О́ńirdegi 15 aýdan, qala ákimdikterinen jáne salalyq basqarmalardan, kásiporyndardan kelip túsken mamandyqtar suranystaryna sáıkes, 2017-2018 oqý jylyna tehnıkalyq jáne kásiptik bilim salasynda kadrlardy daıarlaý boıynsha oblystyq bıýdjetten 91 mamandyq boıynsha 11084 oryn, respýblıkalyq bıýdjetten 26 mamandyq boıynsha 4584 oryn, barlyǵy 15668 orynǵa memlekettik tapsyrys berilgen. Qaralǵan qarjy – 14 mlrd 88 mln teńge. Oblystyq bıýdjet esebinen aýyl sharýashylyǵy salasyna mamandardy daıar­laýǵa 1400 oryn bólinipti. Bul barlyq mamandyqtardyń 12%-yn quraıdy. Alqaly jıynda «Qyzmet kórsetý» baǵyty boıynsha aspazdar daıyndalatyndyǵyna jáne olarǵa arnalǵan oryndardyń sany 275 ekenine kópshiliktiń nazary aýdaryldy. «Aýyl sharýashylyǵy» baǵyty boıyn­sha aspazdar daıyndaý ne úshin kerek? Zaman talabyna saı beıimdelip, qoldanystaǵy nor­matıvtik-aktilerdi jańartyp, sáıkestendirip otyrý, shette qalmaı, óz ustanymyn bildirip, qazirgi zamanǵy ekonomıkaǵa qa­jetti, naqty suranys bar maman­dyqtardy usyný qajettigi aıtyldy. Avtomattandyrylǵan aýylsharýashylyq tehnıkasynyń operatory (datchıkter júıelerin basqarý, drondardy jáne agrobottardy basqarý), tamshylatyp sýarý mamandary, arnaıy mamandandyrylǵan agronomdar, ońtústik úshin qajetti agronom – jemis-kókónis ósirýshisi, agronom – tuqym ósirýshi mamandaryn daıyndaý usynyldy. Sondaı-aq basqosýda qarjynyń tıimsiz jumsalatyny aıtyldy. Mysaly, «Munaı men gaz uńǵymalaryn burǵylaý jáne burǵylaý tehnologııasy» boıynsha memlekettik tapsyryspen taıaý 2 jylda 25 maman daıyndaý josparlanyp otyr. Alaıda bul usynys ýran óndirý jumystary júrip jatqan jáne qajet bolǵan jaǵdaıda burǵylaý jumystaryna tehnologtardy jumysqa qabyldaı alatyn Sozaq aýdanynan emes, Shymkent qalasy ákimdiginen túsken. Ne úshin Shymkent qa­lasynyń ákimdigine burǵylaý ju­mystarynyń teh­nık-tehnology qajet bolǵany tú­siniksiz. Bul rette bir mamanǵa aıyna 21 myń teńge, jylyna 189 myń teńge jumsalatynyn, al 25 maman daıyndaýǵa jylyna 4,7 mln teńge ketetinin eskersek, qala ákimdiginiń usynysy oryn­­dy ma degen zańdy suraq týyn­­daıdy. Sondyqtan keńes músheleri aýdandyq jáne qa­lalyq ákimdikterdiń kadr daıarlaý boıynsha syndarly emes usynystaryn mem­lekettik granttan aqyly oqy­týǵa kóshirý qajet dep sanaıdy.

Suranysy joq mamandarǵa usynys jasaý da kóp baıqalady. Mysaly, Ordabasy aýdany ákim­digine memlekettik tapsyrys boıynsha tek traktorshylardan bólek, tamaq ónerkásibi men agroónerkásiptik keshen mamandaryn daıarlaýǵa qajettilik bol­­maǵan. Qazyǵurt, Báıdibek, Tóle bı, Shardara aýdandary da basqa aýylsharýashylyq mamandarymen tolyq qamtamasyz etil­gendeı, traktorshylar ǵa­na qajettigin kórsetken. Al Arys qalasynyń ákimdigi aýyl sha­rýashylyǵy salasynyń mamandaryn daıarlaýǵa múldem muqtaj emes. Iаǵnı keıbir aýdan, qala ákimdikteri jáne oblystyq bilim basqarmasy bul iske nemquraıdy qaraıdy. «Bilim týraly» Zańǵa sáıkes, oblystyń jergilikti atqarýshy organdary jyl saıyn 15 sáýirge deıin bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organdarǵa aýyldyq jerlerdegi kadrlarǵa suranys týraly ótinimderdi usynyp, soǵan sáıkes keıinnen jumysqa ornalastyrady. Memlekettik tapsyrys negizinde bilim berý uıymyn bitirgenderdi jumysqa ornalastyrýǵa kómek beredi. Alaıda arnaıy oqý ornyn bitirgen jas mamandardyń jumysqa ornalasý kórsetkishi tómen. Mysaly, qoǵamdyq keńes músheleri zertteý júrgizgende ótken jyly 50 maman daıyndaǵan bir kolledjdiń saýalnamaǵa qatysqan 12 túleginiń 3-i, 2016 jyly 163 maman daıyn­daǵan ekinshi bir kolledjdiń 21 bitirýshisiniń 2-ýi ǵana jumysqa ornalasqanyn rastaǵan. Iаǵnı jas mamandardyń jumyspen qamtylý paıyzy tómen. Biraq oblystyq bilim basqarmasynyń málimeti qoǵamdyq keńes júrgizgen saýal­namaǵa sáıkes kelmeı tur. Bas­qarmanyń bizge joldaǵan deregi boıynsha, 2016-2017 oqý jylynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdarynda memlekettik bilim tapsyrysy negizinde bitir­genderdiń sany – 8678, onyń ishinde memlekettik tapsyrys arqyly bitirip jumysqa orna­lasqandardyń sany 7009 (80,7%) bolǵan. Al Shymkent agrar­lyq kolledji dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Asylbek Jumabaıuly «Orman sha­rýashylyǵy, baq-saıabaq jáne landshaft qurylysy», sonymen qatar «Aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý», «Veterı­narııa», «Tamaqtandyrý kásip­oryndarynyń ónim óndi­rý tehnologııasy jáne ony uıym­dastyrý» mamandyqtaryna su­ra­nys joǵary ekenin aıtady. Bıyl kolledj bitirgen 253 jas mamannyń 92 paıyzy jumyspen qamtylǵan.

Joǵaryda aıtyp ótkeni­miz­deı, keıbir joǵary jáne or­ta oqý arnaýly oryndarynyń anyq­tamasyz dıplom bermeıtinin eskersek, túlekter tamyr-tanys arqyly jalǵan anyqtama aparýǵa májbúr bolatyny anyq. Al ol anyqtama joǵary oqý ornyna esep úshin ǵana qajet, ıaǵnı taza kózboıaýshylyqtan quralǵan kórsetkish. Áıtpese, jumyssyz júrgen nemese basqa mamandyq boıynsha eńbek etip jatqan jastar jeterlik. Jalpy, ishki kóshi-qon máselesin saraptaýshylar qalaǵa kóshýshilerdiń kóptiginen bir kezde aýyl úshin eń qajet bolǵan mal dárigeri, zootehnık, traktorshy, eginshi, malshy mamandyqtary tym aza­ıyp ketkenine alańdaýshylyq bil­dirýde. Egin oraǵy kezinde kombaınshy jetispeıtini jóninde bıik minberlerde aıtylyp ta júr. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynýy da aýyl jastarynyń boıynda patrıottyq sezimdi oıatýǵa baǵyttalǵan qadam ekeni belgili. Iаǵnı aýyldy aıalap, aýyl jastaryna jaǵdaı jasaý basty baǵyt bolyp qala beretini aıan.

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»