Bıler soty

Negizinde, qa­zaqtyń bılik fılosofııasynda ulttyq sanasy joǵary bı-qazylardyń tórelik aıtý mádenıeti men sharttary halyqtyq demokratııa men halyqtyq bılikke oraı­lastyrylǵan-dy. Qazaq halqynyń salt, ǵuryp, dástúr, quqyq, jón-joba, dúnıetaný erekshelikteri tolyq saqtalǵan. Basty maqsat – el birligi, jer qorǵaý, etnomádenıet, ata-kásip, tártip...

Bıler soty meılinshe derbes qury­lym bolatyn. Ustanymy – ádildik. Sot isin júrgizýi jarııa, ashyq, taza. Qazylyq jasaýshylardyń kásibı sheberligi, oılaý mádenıeti men parasaty, tájirıbesi, qara qyldy qaq jaratyn týrashyldyǵy, bilimdilik-biliktilik óresi jetik, telegeı. Ar-ojdan, ha­lyq atynan tujyrymdy, dáleldi sóı­leıdi. Sheshimtaldyq qasıet-qabi­letke ıe. Iаǵnı, ulttyq-rýhanı, izgi­lik qaǵıdattary, sheshendik, dástúr, sana, maqsatkerlik, ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq qýat kórinis tapqan.

Qazaqtyń Bıler sotynyń ozyq jetistikterin jiti kóre bilgen ozat oıly orys bilimpazdary A.N.Levshın, V.Grıgorev, L.F.Ballıýzek, L.A.Slo­vo­hotov tujyrymdary tereń oıǵa qaldyrady. Olar bılerdi Solon men Lıkýrgke «kókten túsken perishtege», «ha­lyq aqıqatynyń jyrshysyna» teńeıdi. Akademık S.Zımanov onyń klas­sıkalyq sot júıesi ekendigin ushan-teńiz aıǵaqtarmen dáleldeıdi.

Bıler sanasynda ult taǵdyry – memleket, el taǵdyry. «Sheshenniń sózi – darııa» (Janqutty sheshen), «Ataly sóz súıek balqytady» (Ájibaı bı). Rasynda, bılerdiń tarıhı ornyn, kózqarasyn, ustanymyn Toman bı (1724-1814) bylaısha móldiretip jetkizgen:

Sheshilmeı jatqan daýdy sheship aıt,

Qııanat jolyn kesip aıt,

Qyzyl jeldeı esip aıt,

Aqıqattyń aq jolyna túsip aıt,

Aqıyq qyrandaı, nurly aspandy qushyp aıt.

Sóziń bolsyn sap altyndaı ustaǵan,

Ádil bılik aryń bolsyn nusqaǵan.

Yryq berme, mesqaryn zorǵa,

El qamyn jegen sóziń bolsyn jorǵa.

Uly Dalanyń bıleri tereńdikpen, bilimpazdyqpen bılik-kesim aıtqan. Sóıtip, el ishindegi júgensizdikterdi kisensiz, zyndansyz, abaqtysyz sap tyıǵan.

Úısin Tóle bı, Arǵyn Táıteke bı, Al­shyn Áıteke bılerdiń ádildigin úlgi ete otyryp: «Solardaı ár taptan Qudaı jaratqan bıler shyqty, eń aqyry keshegi Rossııaǵa qaraǵan zamandaǵy Shoń bıler boldy. Ol qa­zaq­tyń ortasynan Qudaı jaratqan bıleri bar zamanynda buzaqylyq joq boldy, urlyq, qarlyq, ótirik, ósek dáneme bolmady. Talas, tartys, dáneme joq, halyq qandaı peıildi boldy, «qoı ústine torǵaı jumyrtqalaǵan zaman boldy! Keshe degen Shoń degen kisi toqty urlaǵan uryny tarttyryp óltirtti, tórt qary boz urlaǵandy tarttyryp óltirtti. Jeti uryny bir kóldiń basynda tarttyryp óltirgennen keıin, sol kól «Urynyń kóli» atandy», dep jazady Máshhúr Júsip.

Bılerdiń sózinde logıkalyq tutas­tyq, oı tapqyrlyǵy, jınaqy beıneleý, syńǵyr qaqqan kúmisteı kelisim bar. Máselen, «Jerden aýyr degenim – aqyl-bilim, Sózden tereń degenim – oqý-ǵylym, Ottan ystyq degenim – fánı jalǵan adamnyń ómiri, Kókten bıik degenim – tákappardyń kóńili» (Bala bı). «Adamnyń sáni – óner, bilim, aqyly, Jerdiń sáni – jemis, ónim, daqyly. Sózdiń sáni – ónegeli naqyly, Pikirdiń sáni – oılandyrar maquly!» (Jetes bı). «El bolǵan soń qonys kerek, Qonys úshin soǵys kerek, Han bolsań halyq kerek, Halyq úshin salt kerek. Bı bolsań – danalyq kerek, Danalyq úshin sanalyq kerek. Baı bolsań – shúleńgerlik kerek, Shúleńgerlik úshin kemeńgerlik kerek. Batyr bolsań – bilek kerek, Bilek úshin – júrek kerek. Kedeı bolsań – kásip kerek, Kásip úshin – mashyq kerek» (Shegen bı). «Handa ul bolmaıdy, Bıde qul bolmaıdy, Han – óz eliniń uly, Bı – ádildiktiń quly, Han óz ulyna tartsa, Halqyna qadirsiz, Bı – qyldan maı tatsa, Bıligi ádiletsiz» (Qydyráli bı). Myń qyrly tildiń qupııa qubylystaryn qapysyz ıgergen bılerdiń ónernamasy – qazaq kórkem oıynyń ensıklopedııasy ispetti.

Qazaq memlekettiginiń qalyptasýy men damý tarıhyndaǵy bıler ınstıtýty – Qazaqstannyń sottyq-quqyqtyq júıesin, ádet-ǵuryp, turmys-salt erejelerin keıingi zamanǵa jetkizýshi hám jetildirýshi. Bıler soty ultynyń táýelsizdigin qorǵaý, memleket tutas­tyǵyn saqtaý, qorǵanys qabiletin kúsheıtý jolynda ólsheýsiz eńbek sińirdi.