Aqjaıyq aýdany – kólemi jóninen Batys Qazaqstan oblysyndaǵy eń úlken ákimshilik aýmaq. Negizinen Jaıyq ózeniniń qos jaǵalaýyn jaılap, Atyraý oblysymen shektesetin bul aýdanda 18 aýyldyq okrýg, 52 eldi meken bar.
Árıne osyndaı etek-jeńi dalıǵan óńirdiń áleýmettik máseleleri de shash-etekten bolatyny túsinikti ǵoı. Tek qana mal sharýashylyǵymen aınalysatyn qazaqy aýdannyń tynys-tirshiligin jyl sońynda saralap kórgen edik.
Aýdanda sharýa qojalyqtarynyń sany 815-ke jetip, byltyrǵydan 12,2 paıyzǵa artypty. Sáıkesinshe mal basy da kóbeıgen. Bıylǵy 10 aıdyń ishinde sıyr – 8,2%, jylqy 14,8%-ǵa kóbeıdi deıdi statıstıka.
– Jergilikti sharýalardyń isi ońǵa basýyna memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdyń kómegi kóp. «Sybaǵa» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha bıyl 7 sharýa qojalyǵy 153,4 mln teńge, «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha 3 sharýa qojalyǵy 95,0 mln teńge nesıege qol jetkizdi. «Bereke» baǵdarlamasy aıasynda ústimizdegi jyldyń 10 aıynda bordaqylaýǵa qoıylatyn 1628 bas mal satyp alýǵa 308,1 mln teńge nesıe berilip, jospar 90% oryndalyp otyr. Berilgen nesıege 1152 bas mal satyp alynsa, onyń 527 basy bordaqylanyp, satylyp ketti, 625 bas jaıylymda ustalýda nemese bordaqylaýǵa qoıylýda, mal satyp alyp bordaqylaýǵa qoıý jumystary jalǵasýda. Sonymen qatar 182 bas analyq malyn satyp alý josparlanǵan bolsa, kúni búginge 287 bas satylyp alyndy, jospar 158 % oryndaldy, – deıdi Aqjaıyq aýdanynyń ákimi Ádil Jolamanov.
Sonymen qatar bıyl aýdandyq «Aqjaıyq-Agro» nesıe seriktestigi arqyly «Qanat», «Isker» jańa nesıelendirý baǵdarlamalary iske qosylǵan. «Qanat» baǵdarlamasy boıynsha 4 sharýa qojalyǵy 30,3 mln teńge, «Isker» boıynsha 7 sharýa qojalyǵy 36,5 mln teńge, «Birlik» boıynsha 2 sharýa qojalyǵy 32,3 mln teńge, barlyǵy 90,2 mln teńge nesıe alyp úlgeripti. Qosymsha 1 sharýa qojalyǵy 5 mln teńge nesıe alýǵa qujat tapsyryp otyr eken. 10 aıda alynǵan barlyq nesıe kólemi 347,6 mln teńge bolǵan. Bul aýyl sharýalary úshin úlken kómek.
Aqjaıyqtyqtar buryn malynyń sanyn kóbeıtýge umtylsa, búginde sapaǵa kóbirek kóńil bóle bastaǵan. Búginde aýdanda qazaqtyń aqbas sıyryn ósiretin 30 sharýashylyq, kóshim jylqysyn ósiretin – 6, etti-júndi edilbaı qoı tuqymyn ósiretin 2 qojalyq «asyl tuqymdy mal ósirýshi sharýashylyq» mártebesin alǵan.
Aıtpaqshy, Aqjaıyq aýdanynda ósken mal etiniń dámin birazdan beri sheteldikter de tatyp keledi. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «100 naqty qadam» Ult Josparynyń 61-shi qadamynda belgilengen tapsyrmalardy iske asyrý maqsatynda aýdan ortalyǵynda táýligine 1400 bas usaq mal soıatyn «BatysMarkaLamb» JShS-niń et kombınaty jáne kúnine 50 bas iri qara malyn soıatyn «BatysNyq» JShS-niń et óńdeý kombınaty iske qosylǵan edi. 2016 jyly 12624 bas usaq mal soıylyp, óndirilgen 257,8 tonna ettiń 39,1 tonnasy kórshiles Reseıge eksportqa shyǵarylǵan bolatyn. Al bıyl Atyraý men Mańǵystaý oblystaryna, tipti alystaǵy Iran eline 83 tonna et ónimi eksportqa shyǵarylǵan.
Aıtpaqshy, aldyńǵy sózimizde Aqjaıyqty tek qana mal sharýashylyǵymen aınalysady dep artyq aıtyppyz. Batys Qazaqstan oblysynda sońǵy jyldary sý sharýashylyǵy nysandaryn jańǵyrtý qolǵa alyndy. 2016 jyly oblys bıýdjetinen 52 mln teńge qarjy bólinip, aýdan aýmaǵynda ornalasqan Jaıyq-Kóshim sýarmalaý-sýlandyrý júıesine kiretin kommýnaldyq menshikte turǵan 5 sýlandyrý kanalynyń jáne 23 kóltabannyń qujaty tolyǵymen jasaqtalǵan edi. Bıyl da oblystyq bıýdjetten 37,6 mln teńge qarajat bólinip, Qashken, Ashy-Aznabaı-Taıpaq, Aznabaı-Taıpaq, Toǵyz sýlandyrý kanaly men №53 kóltabannyń tehnıkalyq tólqujaty, Ashy ózenindegi Aqjaıyq sý qoımasynyń tehnıkalyq qujaty, Aıaq sý qoımasy jáne Qos-Júgen sýlandyrý kanaly qujattary tolyq daıyndalǵan. Bul jumystar aýdanda baý-baqsha men sýarmaly egistikti, mal azyǵyn daıyndaý mólsherin kúrt damytady dep kútilýde. Bıyldyń ózinde 840 ga egis alqabyna kartop, kókónis-baqsha daqyldary egilip, sonyń ishinde 36 ga alqapqa tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylǵan. Almaly aýyldyq okrýginde «MunaıKontakt» JShS 9 gektar jerge tamshylatyp sýarý ádisin qoldanyp, alma baǵyn otyrǵyzdy.
Turǵyndardyń turmys dárejesin bultartpaı kórsetetin bir-eki sanǵa toqtala keteıik. Aqjaıyq aýdany halqynyń 79,7 paıyzy – taza aýyz sýmen, 94 paıyzy – kógildir otynmen qamtylǵan. Bıyl Ulttyq qordan jáne respýblıkalyq bıýdjetten 1mlrd 092,0 mln teńge qarjy bólinip, «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda Atameken, Qabyrshaqty, Bazarsholan aýyldaryna jáne «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha Aqsýat aýylyna ortalyqtandyrylǵan taza aýyz sý qubyryn tartý jumysy júrgizilgen. Keler jyly Saıqudyq, Bazartóbe, Jaıyq, Kónekketken, Keńsýat, Shabdarjap, Bıtileý jáne Jambyl aýyldaryn taza aýyz sýmen qamtý, sý júıesin qaıta jóndeý jumystary josparlanǵan.
Kúni keshe ǵana Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni memlekettik «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten bólingen 65,5 mln teńge qarajatqa Chapaev aýylynda eki páterli 5 úı, Taıpaq aýylynda eki páterli bir úı salynyp, turǵyn úı kezeginde turǵan 12 otbasyna tapsyryldy. Alǵabas, Bazarsholan, Býdarın, Esensaı, Kónekketken, Quraılysaı aýyldarynda da 1 páterli kommýnaldyq turǵyn úıler salynyp, qonystoı toılanbaq.
Aqjaıyq aýdanynyń halqy 41144-ke jetti, onyń 510-y – bıyl ǵana jaryq dúnıe esigin ashqan. «Tabıǵı ósim 281 adamdy qurady» deıdi statıstıka.
Toqsanynshy jyldardyń qıyn kezeńinde Taıpaq aýdany taratylyp, Chapaevqa qosylǵan edi. Jaqynda «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda buryn Taıpaq aýylynda densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet jasap, qazir oblys aýmaǵynda, kórshiles Atyraý oblysynda qyzmet etip júrgen 32 dáriger «Aq jeleńdi abzal jandar» atty jerlester forýmynda bas qosyp, týǵan jerine taǵzym etti. Dárigerler bir kún ishinde Taıpaq jáne sol mańdaǵy aýyldyq okrýgterden kelgen 897 adamdy qabyldap, bilikti aqyl-keńes bergen. 8 adam Oral men Atyraý qalalarynyń kardıoortalyqtaryna joldama alypty. Aýdan turǵyndarynyń uıymshyldyǵyn, baýyrmaldyǵyn tanytatyn mundaı sharalar bolashaqta da jalǵasady deıdi uıymdastyrýshylar.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy