Aýyldy kótermeı, aýyl sharýashylyǵy kóterilmeıdi

Qarap otyrsaq sońǵy jyldary nárestelerdiń aýrý bolyp­ týýy, buryn bolmaǵan aýrý túrleriniń kóbeıýi, psıhologııalyq aýytqýlar, ózin ózi ólimge qııý syndy oqıǵa­lar­dyń jıilep ketkeni osyndaı túrli hımıkatqa toly sheteldik tamaq­tardy paıdalanýdan emes pe degen oıǵa jeteleıdi. Eger shóp shyqpaıtyn saharada, shó­leıt ólkede tursaq bir sári. Qazaq­stan­daı baı ólkede turyp, aýyl­sharýashylyq ónimderin jetkilikti óndirmeý uıat dep oılaımyn. As­tyq óndirisin aıtpaǵanda, 1990 jyldardyń basynda respýblıkada qoı sany 40 mıllıonǵa, jylqy 1 mln 300 myńǵa, iri qara 9,5 mln basqa jetti. 30-ǵa tarta qus fabrıkasy boldy. Jylyna 1 mıllıon tonna et óndirilip, 650 myń tonnasy shetke shyǵarylatyn. Sút ónimderi syrttan ákelinbeıtin. Kókónis, jemis-jıdek ónimderi res­pýblıka kóleminde turǵyndardy tolyq qamtamasyz etýge jetetin. 

Qazirgi jaǵdaı múldem basqasha. Dúken sórelerindegi azyq-túliktiń birazy shetelderden ákelinedi. Árı­ne, ashtan ólip, kóshten qalyp jat­qanymyz joq, shıkizat salasynan túsken mol qarajat eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn birshama túzedi. Sonyń arqasynda kóptegen áleý­mettik máseleler sheshilýde. Biraq halyqty alańdatatyn jaıttar jetkilikti. Ol – birinshi kezekte aýyldyń jaǵdaıy, aýyl sharýa­shylyǵynyń ahýaly.

Qazir altyn besik aýylymyz­dyń damý deńgeıi tómen. Buryn birneshe myń adam bolǵan keńshar ortalyqtarynda 600-700-deı adam qalǵan, 600-700 bala oqıtyn mektepke 90-100-deı bala baryp júr, aýyldan kóship ketip jatqandar áli de kóp. Aýylda mal baǵýdan bas­qa jumys az. Al aýylda sharýashylyqty kóterý sheshimi tabylmaıtyndaı másele emes. Sońǵy 10-12 jylda bul salaǵa bólingen qarajatqa aýylsharýashylyq óndi­risin damytýdyń jańa júıe­sin qalyptastyrýǵa bolatyn­ edi, biraq túbegeıli ózgeris baı­qal­maı­dy. Sebebi aýyl sharýashy­lyǵyn damytýdyń aıqyn tujyrym­da­masy belgilenbeı, ýaqytsha jos­par­lar­men mol qarajat jel­ge ushyp jatyr. Onyń jaı-jap­sary «Egemen Qazaqstan» gazetin­degi ekonomıka ǵylymynyń dok­­to­ry Ata­murat Shamenovtiń «Aı­qyn­ ag­rarlyq saıasat kerek» (24.11.2017 j) degen maqalasynda aı­tyldy, biz oǵan qosylamyz. 

Ekonomıka ǵylymynda «Ba­zıs», «Qondyrma» degen buljyt­pas qaǵı­da bar, ekeýin tereń, jan-jaqty oılap baılanystyrmasa, nátıje shyqpaıdy. Qazirgi bizdegi jaǵdaı buǵan qarama-qaıshy. Mal joq jerge bordaqylaý alańyn salady, qoı joq jerge qozy soıý sehyn salady, eshki joq jerde eshki sútin óndirmekshi bolamyz. Iаǵnı «bazısi joq, kileń qondyrma» jo­balar. О́ndiris bulaı damymaıdy. Aýyl sharýashylyǵyn da­my­týdyń eń basty baǵyty aýyldan bastalýy kerek, adamnyń tikeleı qatysýynsyz bul sala ór­kendemeıdi. 

Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýdiń qıynshylyǵyn da, nátı­jesin de kórgen halyqpyz ǵoı, Úki­met shyndap qolǵa alsa, aýylda ha­lyqty turaqtandyrýǵa bolady. 1980 jyldary «aýyldy qalaǵa te­ńeımiz» degen uran aıtylyp, ony júzege asyrýǵa jaqyndap ta qal­ǵan edik. Qazir sony túbegeıli iske asyrýǵa tolyq múmkindik bar. El­di mekender gazdandyrylyp, úıler­ge sý qubyrlary tartylýda, joldar salynýda, ınternet baılanysy da bar. Eger el qalany betke alyp kóshe berse, osy ıgi isterdiń nátıjesin kim kórmek?!

Basty másele – aýylǵa jas­tar­­dy kóptep tartý. Ol úshin ıpo­te­kalyq úılerdi kerek jerge kóp­tep salý qajet, yntalandyrý sharalaryn mindetti túrde oılastyrǵan jón. Bul máseleni sheshkennen keıin turǵyndarǵa mal azyǵyn daıyndaýǵa kómektesý kerek. Kez kelgen aýylda 300-400 sıyr saýylsa jáne ol sút sol jerde qabyldansa, respýblıkany otandyq taza sút ónimimen qamtý­ǵa bolar edi. Árıne, sha­ǵyn fermerlermen, jeke sharýashy­lyqtarmen et pen sút, taǵy da­ bas­­qa tamaq ónimderine degen suranysty túpkilikti she­she al­maı­myz. Sondyqtan bolashaq­ta iri-iri ujymdyq sharýa­shy­lyq­tardy, kooperatıvtik qurylym­dardy, taǵy da basqa tıimdi aýylsharýashylyq salalaryn qur­ǵan durys dep oılaımyn. 

Qazir qııýy ketip turǵanymen, aýyl sharýashylyǵynyń ótkeni kóp­­­tiń kóz aldynda. Ony keńes zama­nyndaǵydaı bolmaǵanmen, sonyń úlgisinde jańasha qalyptas­tyrýǵa bolady. Bul óte úlken de kúrdeli jumys, kóptegen zańdar men zańnamalardy qaıta qarap, ózgertýge týra keledi. Biraq eldiń jer jaǵdaıy jaqsy, ekonomıkalyq múm­kindigimiz bar, ıntellektýaldyq kapıtalymyz da jetkilikti. Endigi kezekte el bolashaǵy úshin mańyzdy mundaı jumysty túbegeıli qalyp­tastyrý úshin tikeleı Prezıdentke baǵynatyn táýelsiz ulttyq komıssııa qurǵan jón dep esepteımiz. Onyń quramynda aýyl sharýashylyǵynyń qyr-syryn jaqsy biletin tájirıbesi mol mamandardy, ǵalymdardy, fermerlerdi, taǵy basqalaryn tart­qan jón bolar edi.

Nurlan IZTILEÝOV,  aýyl sharýashylyǵy ardageri

Oral