Matematıka páni muǵalimderiniń qaýymdastyǵy quryldy

Astana qalasynda ótken Qazaqstan Respýblıkasy matematıka páni muǵalimderiniń I seziniń sheshimderin júzege asyrý baǵytynda atqarylǵan isterdiń biri Ońtústik Qazaqstan oblysy matematıka páni muǵalimderi men oqytýshylary qaýymdastyǵynyń qurylýy boldy. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń uıytqysymen qurylǵan bul qaýymdastyq óziniń alǵashqy jumysyn «12 jyldyq bilim berý júıesine kóshý jaǵdaıynda mektep pen joǵary oqý oryndaryndaǵy matematıkalyq bilim berý sapasyn jetildirý máseleleri» degen taqyrypta dóńgelek ústelden bastady. Dóńgelek ústeldiń maqsaty – mektep pen joo-daǵy matematıkalyq bilim berýdi jetildirý máselelerin talqylaý, 12 jyldyq bilim berý júıesine kóshý jaǵ­daıyn­da mektep pen joo-daǵy mate­ma­tı­kalyq bilim berý mazmunynyń sabaq­tas­tyǵyn arttyrý negizinde olardy sheshý jol­daryn anyqtaý. Oǵan Ońtústik Qazaq­stan oblystyq bilim basqarmasy, pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyrý jáne qaı­ta daıarlaý ınstıtýtynyń ókilderi men mek­tep dırektorlary, aýdandyq (qalalyq) bilim bólimderiniń matematıka páni ádis­ker­leri, magıstranttar jáne PhD doktoranttar qatysty. Basqosýda matematıkalyq bilim berý­diń ózekti máseleleri kóterildi. Olardyń biri elimizdiń mektepteriniń 12 jyldyq bilim júıesine kóshý jaǵ­da­ıyn­­daǵy matematıka páninen tańdaý kýrs­taryn jasaý máselesi boldy. 12 jyl­dyq bilim berý júıesinde beıindik nemese ma­te­matıkany tereńdetip oqytý­ǵa baıla­nys­ty tańdaý kýrstary men olardy oqytýǵa qajetti ádistemelik materıaldar, esepter men tapsyrmalar jı­naqtarynyń sapaly­ly­ǵy men mańyzdy­lyǵy aıtyldy. Qaty­sý­shylar «Reseıde 2004 jyldan bastap beıindik jáne beıi­nal­dy daıyndyqqa arna­lyp kóptegen oqý materıaldary jaryq kórdi. Bizde ol joq. Muǵalimniń ózi beıindik kýrstardy jasaýy úshin oǵan paıda­la­na­tyn kazaq tilinde matematıkalyq áde­bıet­ter bolýy kerek, al ondaı ádebıetter joq dese de bolady. Keıbir mektepterde elektıvtik kýrstar úshin «Anyqtaýyshtar jáne matrısa», «Analıtıkalyq geometrııa» sııaqty taqyryptardy tańdaǵan, onyń mazmuny joǵary oqý oryndarynda oqylatyn mazmunmen birdeı. Beıindik oqytýdyń maqsaty joo materıaldaryn mektepte oqytyp qoıý emes, joo baǵ­dar­lamasyn erkin meńgere alatyndaı etip daıyndaý ekenin biz esten shyǵarmaýymyz kerek» – desti. M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń matematıgi, qaýymdastyqtyń tóraǵasy D. Ra­hymbek «bizdiń oblys sııaqty halyq sany kóp oblysqa oqýlyqtar men oqý qu­ral­daryn shyǵaratyn baspagerlik qyz­meti kerek, joo-ǵa arnalǵan joǵary matematıka kýrsynan birneshe oqý qural­dary jaryq kórgenimen, matematıka mu­ǵalim­derin daıyndaýǵa qajetti matema­tı­kalyq taldaý, algebra, geometrııa sııaq­ty irgeli pánderden qazaq tilindegi oqý­lyq­tar men esepter jınaǵy osy kúnge deıin joq, osy pánderdiń oqýlyqtaryn jazýǵa arnaıy konkýrs jarııalanyp, ja­zylsa durys bo­la­dy» – dep óz oıyn túıindedi. Kelesi másele – fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, QR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri M. Ábenovanyń «Matematıka jáne ómir» at­ty baıandamasynda sóz boldy. Onda mektep matematıka kýrsyn oqytýdy ómirmen baılanystyrý kerektigi aıtyldy. Ǵalym HHI ǵasyrdyń ustazdarǵa qoıatyn talaby óte joǵary, sebebi orta mektepte, joo ınteraktıvti taqtany paıdalanýda, ón­di­riste, ǵylymda nanotehnologııa qol­da­ny­lýda. Hımııa, bıologııa, fızıka jáne kompıýter birlestigi negizinde nanotehnologııa jasalýda. Sol pánderdiń bárinde matematıka qoldanylatyndyǵyn aıta kelip, onyń 3 quraýshysyna toqtaldy: 1) páni; 2) ádisi; 3) qoldanylýy. Matema­tı­ka­nyń pánderi: arıfmetıka (esep), algebra, geometrııa, sol pánderdi oqýshy jaq­sy ıgerse, bilimniń irgetasy quıy­la­ty­nyn eskertti. Pedagogtardyń aıtýy bo­ıyn­sha «Oqýshy quty emes, toltyrý úshin quıa beretin, oqýshy jalyn, jalyndy tu­ta­tý kerek». Al tutatýshy – ustaz. Ustaz bilikti bolsa ár taqyrypqa óz tásilin qol­danyp, oqýshyǵa túsinikti etip sana­syna jetkizse, ol sabaq túsinikti bolady, oqýshynyń esinde saqtalady. Peda­go­gı­ka­lyq zertteý boıynsha estigen nárseniń 30%-y, kórgen nárseniń 70%-y este qala­dy, saqtalady. Oqýshy bolsa sabaqta ári estıdi, ári kóredi (taqtadaǵy sýretter, formýlalar, plakattar, kompıýterdegi sýretter t.t.). Eger oqýshy matematıkany jaqsy oqysa, ol basqa pánderdi de jaqsy oqıdy. Sebebi, matematıka sabaǵy oıdy ushqyrlaıdy, logıkany kúsheıtedi, son­dyq­tan oqýshy oıyn (sóılemdi) júıeli, yqshamdy túrde jetkize alady» dep óz oıyn qorytyndylady. Dóńgelek ústelde geometrııany orta mektep pen joǵary oqý oryndarynda oqytýdaǵy sabaqtastyqty júzege asyrý máselesi de nazardan tys qalmady. О́ıt­keni, barlyq matematıkalyq pánderdiń ishinde, geometrııa, sezý men keńistiktikti elestetýdi jáne túsinikti damytýǵa, al onyń negizinde jeke tulǵanyń shyǵar­ma­shylyq damýyna kóbirek yqpal etedi dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady. Sezý men elestetý kez kelgen shyǵarmashylyqtyń negizi bolyp tabylady. Mektep geometrııa kýrsyndaǵy oqý­shy­lardyń keńistiktik túsinikterin qa­lyp­tastyrýdyń qajetti quraldarynyń biri syzbalar, ıaǵnı esepte qarastyrylyp jatqan keńistik fıgýralarynyń parallel proeksııadaǵy keskinin salý bolyp tabylady. Zertteýshilerdiń pikirinshe, syz­ba «modelder men abstraktty keńis­tik obektileriniń arasyn baılanys­ty­rady». Ol úshin planımetrııanyń salý esepteri kerek. Sondaı-aq, geometrııa kýrsyn oqytýdaǵy proeksııalyq syz­ba­lardy paıdalanýdyń ádistemelik qyryna keler bolsaq, olar oqýshylardyń oqý ma­terıalyn qabyldaýyn jeńildetedi. Naq­tyraq aıtqanda, stereometrııanyń al­ǵashqy sabaqtarynan bastap kezdesetin qıyndyqtar joǵary synyptarda sabaq beretin árbir matematıka muǵalimine ta­nys. Stereometrııa aksıomalarymen ta­nys­tyrý kezinde oqýshylardyń keńis­tik­tik túsinikteriniń áli de nashar damyǵan bolýyna baılanysty, stereometrııanyń alǵashqy uǵymdary týraly málimetter abstraktili sıpatqa ıe bolyp, jattandy bilimder qalyptasady. Sondyqtan da, oqýshylardyń kópshiligi stereometrııa kýrsyn mektep pánderiniń ishindegi kúr­deli pánderdiń biri retinde qabyldap, oǵan degen qyzyǵýshylyqtary joıylady. Dóńgelek ústelge jınalǵandar bular­dan basqa da kóptegen máselelerge toq­tal­dy. Mysaly, mektep matematıka páni­niń baǵ­darlamalary men oqýlyqtaryna taldaý jasaldy jáne usynystar berildi. О́.Jol­dasbekov atyndaǵy №9 lıseıdiń matematıka pániniń muǵalimi G.Nur­jigitova 5-6 sy­nyp matematıkasyn oqy­tý­daǵy qoldanys­ta­ǵy tehnologııalarǵa toqtalsa, Qazyǵurt aýdany, Q.Sátbaev atyndaǵy mektep-lıseıden R. Qaraqbaeva matematıkany oqy­týdyń sapasyn art­ty­rý boıynsha usynys­tar aıtty. Dóńgelek ústelge qatysýshylar nazarynan bas­taýysh synyp matematı­ka­syn oqytý, matematıkadan testik júıeniń erekshelikteri, kemshilikteri men ony joıý joldary da tys qalmady. Matematıkanyń joǵary sanatty muǵalimi A.Nysanov osy máse­le­ler tóńiregine toqtalyp, UBT-da kezdesetin esepterdiń 60-70%-yn taldaý ar­qyly-aq sheshýge bolatynyn dáleldedi. Usynys retinde testti eki baǵytta, ıaǵnı gýmanıtarlyq jáne jaratylystaný ba­ǵy­tynda quryp, olardyń mazmunyn jyl­da 70%-ǵa deıin ózgertý kerektigin aıtty. Jıyn sońynda talqylanǵan máse­le­ler boıynsha matematıkter usynystar qabyldady. Osylaısha qyzý tartys túrinde ótken dóńgelek ústel búgingi tańdaǵy obly­sy­myzda matematıkalyq bilim berýdiń ózekti máselelerin talqylap, onyń kemshilikterin joıý baǵytyndaǵy jumys­tar­dy aıqyndady, matematıkany oqytýdyń mektep pen joo arasyndaǵy sabaq­tas­tyq­ty jaqsartý kerektigine toqtaldy. Dóńge­lek ústelge qatysýshylar qaýym­dastyqtyń veb portaly – www.asm ukgu.kz ashyl­ǵandyǵynyń kýási boldy. Nurlybaı MADIIаROV, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Shymkent.