Nursultan Nazarbaev – Túrki áleminiń Abyzy

Qazaqstannyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mahmut Qasymbekov jazǵan «Nursultan Nazar­baev. О́mirbaıan» kitaby Prezı­denttiń týǵan jeri Shamalǵan kentinen bas­talady. Shamalǵan shaıy, aınaladaǵy Tá­ńiri taýlary... Kitapty oqyǵanda my­na­ǵan taǵy bir márte kóziń jetedi: adam ta­bıǵatpen, óz oshaǵymen, týǵan-týys­ymen, elimen, dostarymen birlikte bolyp, olardyń qýanyshyna qýanyp, jetistikke jetkende qasynan tabylǵanda, Táńir oǵan jyly qabaq tanytady eken. 

Tulǵanyń basyp ótken joly aı­na­la­syndaǵy adamdar úshin árdaı­ym qy­zyq­ty. Ázerbaıjanda jas Nur­sul­tan­nyń ómiri ottyń arasynda ót­ke­nin kóbi bi­le ber­meıdi. Bolattan quıylǵan peshte ot-ja­lynmen shyńdalǵan jas oǵlan keıin­nen ómirdiń qıyn synaqtaryn moıymaı kóterdi. 

Kitapty asyqpaı oqyp otyryp taǵy bir jańalyq ashtym. N.Nazarbaevtyń pikirleri men áreketinen halyqqa, Otanǵa qyzmet etýge baǵyttalǵan pálsapa kórdim. Mańyzdy máselelerge qatysty sheshim shyǵarmastan buryn onyń qarapaıym adamdardyń jaǵdaıyn oılaıtynyna taǵy kýá boldym. Keńes Odaǵynan bólinip shyǵý úderisi endi bastalǵan ýaqytta N.Nazarbaev mańyzdy sheshim shyǵardy. Ol 1989 jyldyń 18 tamyzyndaǵy til týraly málimdeme bolatyn. «Taıaýda bas­pa­sózde tilder týraly Qazaq KSR zańy­nyń jobasy jaryq kóredi, ony respýb­lıka ǵalymdary men mamandarynyń, máde­nıet qaıratkerleriniń úlken toby uzaq ýaqyt boıy daıyndady. Bul qujatqa tú­begeıli baǵa berip jatqym kelmeıdi, bul – búkil qazaqstandyqtardyń isi. Tek jobanyń quqyqtyq tujyrymdamasynyń bas­qa respýblıkalarda qabyldanǵan osy ta­qy­lettes zańdar tujyrymdamalarynan, atap aıt­qanda, onyń ınternasıonaldyq má­nin kú­sheıtý turǵysynan aıtarlyqtaı erek­she­lenetinine nazar aýdarǵym keledi. Jańa zańnyń avtorlary basshylyqqa alǵan basty ólshemderdiń biri respýblıkaǵa atyn bergen halyqtyń shynaıy órken jaıýyna basqa ulttar adamdarynyń quqyqtary men bostandyqtaryna qysym jasaý esebinen qol jetkizýge bolmaıtyndyǵy týraly tereń oı bolatyn. Jergilikti ult tiliniń naqty qorǵalýyn barsha jur­t­shy­lyq túbegeıli sharadan – oǵan mem­le­kettik mártebeniń zańdy túrde bekitilip berilýinen shyn máninde ádil ańǵaryp otyr. Alaıda osyndaı qadam jasala otyryp, barlyq halyqtar tilderiniń er­kin damýyna da zańnamalyq jolmen ke­pil­dik beriletin bolady. Bul oraıda orys tili ultaralyq qatynas tili retindegi óz fýn­ksııalaryn laıyqty atqara beretin bo­lady, ol burynǵydaı árbir halyqtyń, ár­bir adamnyń qýatty zııatkerlik áleýetti ró­lin saqtap qalady», delingen atalǵan má­limdemede.

N.Nazarbaev jasaǵan búkil qadam­da­rynda, qabyldaǵan sheshimderinde el­degi halyqtar dostyǵynyń saqtalyp, qor­ǵa­lýyna árdaıym mán berdi. Ol dúnıeniń kez kelgen túkpirinde tutanǵan órtti són­dirýge áreket etken jáne beıbitsúıgish bas­shy retinde tanyldy. Qolymdaǵy ázer­baıjan tiline aýdarylǵan kitaptaǵy my­na bir bólimge nazar aýdarǵym ke­ledi. 1991 jyldyń 19-21 tamyzy edi. KSRO-da «Tamyz tóńkerisi» oryn aldy. Kóteriliske qarapaıym adamdar emes, memleket qaıratkerleri shyqqan bolatyn. Alyp derjavanyń kúni bitýge taıady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev qatty tolqydy. Álemniń nazary Keńes Odaǵyna aýǵan. Kez kelgen kúni kútpegen oqıǵa oryn alýy múmkin. Oqıǵany asa yjdaǵattylyqpen baqylaǵan N.Nazarbaev óz eli úshin ýaıymdady. Tol­­qynysqa toly kúnderde Nursultan Ábishuly qolyndaǵy dápterge máseleniń mán-maǵynasyn bylaı tarqatady. «Tamyz­dyń 20-synda keshke maǵan RKFSR Jo­ǵarǵy Keńesiniń ǵımaratyna ázirlenip jat­­qan shabýyl týraly derek kelip tústi. Men birden Krıýchkovpen baılanystym. Mem­lekettik qaýipsizdik komıtetiniń bu­ryn­ǵy tóraǵasy eshteńe bolmaıdy dep ant-sý ishti. Oǵan senýge bolmaıtynyn túsi­nip, men RKFSR Joǵarǵy Keńesiniń ǵımaratynda jumys istep turǵan jal­ǵyz appa­rat arqyly birneshe ret B.N.El­sın­men baılanystym, ol úreıli ha­bar­dy rastady. Borıs Nıkolaevıchke ózimniń qoldaý kórsetetinimdi aıtyp, birden Iаnaevtyń nómirin terdim de, oǵan úzildi-kesildi narazylyq bildirip, RKFSR Joǵarǵy Keńesine qarsy kez kelgen kúsh qoldaný áreketiniń eń aýyr zardaby bolatyndyǵyn qatań túrde eskerttim. Sodan keıin Iаzovqa telefon soqtym, onymen áńgime 21 tamyz kúni tańǵa jýyq qana boldy. Men oǵan bylaı dedim: «Siz – soldatsyz, soǵysty bastan ótkerdińiz. Qolyńyzdy óz balalaryńyzdyń qanyna boıa­mańyz. Onda jastar ǵana tur». Barlyq ás­kerdi jedel alyp ketýdi talap ettim. Sirá, olarǵa osy áser etken bolýy kerek...». Jańa Odaqtyq sharttyń qol qoıylýynyń tap qarsańynda óris alǵan TJMK antıkonstıtýsııalyq búliginiń tóńiregindegi oqıǵalar odaqtyq ortalyq pen biryńǵaı memleketti saqtap qalýdyń keleshegi saıası turǵydan múmkin emestigin aıqyn dáleldep berdi, Kommýnıstik par­tııa­nyń bedelin túsirip, KSRO-nyń taraý­yn jedeldetti. KOKP taǵdyry men ke­ńestik asa iri derjavanyń taǵdyryna osy­laısha núkte qoıyldy». 

Sol kúnnen beri Táńir jer betine jibergen N.Nazarbaevtyń ıyǵyna jańa júk tústi. Ol – álemniń beıbitshilik el­shisi bolý! О́miriniń eń qıyn sátterinde keı­de bıiktikpen, keıde aqylmen máseleni she­ship otyrdy. Qan tógilgen jerge ony sý­men jýý úshin attandy. Beıbitshilik or­nady. BUU-nyń bıik minberlerinde daýy­sy estilip, Reseı-Túrkııa alaýyzdyǵy tý­yndaǵanda onyń oń sheshimin tapty. 

N.Nazarbaevty bizdiń Ázerbaıjanda da óte jaqsy kóredi. Bizdegiler ony Túrki áleminiń kóshbasshysy, aqsaqaly retinde esep­teıdi. Ázerbaıjan prezıdentiniń áleý­mettik jáne saıası máseleler jónin­de­gi kómekshisi, bólim basshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Álı Hasanov N.Nazarbaevty zamana­ýı Qazaqstannyń negizin qalaýshy dep esepteıdi. «N.Nazarbaevtyń jańa Qazaq­s­tandy qurý jolynda nazar aýdararlyq já­ne kóregen sheshimderiniń biri 1998 jy­ly el ortalyǵyn Astanaǵa kóshirýi boldy. Shahardyń ashylý saltanatyna barǵan marqum Geıdar Álıev elordanyń Astana atanýy qazaq halqyna qaıyrly bo­latynyn aıta kele, bul qalanyń barsha Túrki áleminiń astanasy atanatynyna senim bildirdi. Qazirgi tańda Astana úl­ken-úlken forýmdar, halyqaralyq konfe­ren­sııalar, álemdik ólshemdegi sharalar ót­kizetin mekenge aınaldy», deıdi ol.  Jalpy, Qazaqstan – túrki áleminiń astanasy. Astana qalasy – N.Nazarbaevtyń ta­rıhta qalatyn qoltańbasy. Astana sha­ha­ryn elorda etý arqyly shahardyń zama­naýı kelbeti qalyptasty. Ázerbaıjan mem­lekettik májilisiniń depýtaty, saıasatker Rasım Musabaevtyń pikirinshe, N.Nazarbaevtyń kóregendigi men utymdy saıası sheshimderiniń arqasynda Qazaqstan óte az ýaqyt aralyǵynda keńestik shynjyrdan qutyla bildi. Ol elindegi beıbit­shi­lik, amandyq pen saýlyqtyń kepili boldy. Qazaqstannyń halyqaralyq arenada EQYU sammıtin ótkizýi, Táýelsizdik alǵan tusta BUU quramyna enýi, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýi – qazaq Kóshbasshysynyń kóregen saıasatynyń nátıjesi. 

Ázerbaıjan saıasatkeri jáne memle­ket­tik ýákil Rasım Musabaev N.Nazar­ba­evpen 90-jyldardaǵy kezde­sýi­niń áserimen bylaı bólisedi: «1991 jyldyń tamyzy edi. Men Ázerbaıjan prezıdentiniń keńesshisi bolyp qyzmet atqaratynmyn. Nursultan Nazarbaev Taýly Qarabaqtaǵy Armenııa-Ázerbaıjan shıelenisin sheshý maqsatynda Borıs Elsınmen birge keldi. Osy sapardan keıin de Nursultan Nazarbaevtyń KSRO-nyń memlekettik keńesterinde, TMD sammıtterinde árdaıym Ázerbaıjan tarapyn qoldaǵanynyń kýási boldym. Ekijaqty jáne halyqaralyq máse­le­lerdi sheshý barysynda, eki ólke­niń jaǵdaıy shıelenisken, jaǵdaıy músh­kil­ge aınalǵan sátte beıbitshilik el­shi­si Nursultan Nazarbaev haqtyń daýy­syn jetkizip, sońǵy sheshimdi aıtty. Nursultan Nazarbaevtyń basqarǵan Qazaqstan – qazirgi tańda Ázerbaıjannyń stra­tegııalyq áriptesi. Sondaı-aq uzaq jyl­dar Ázerbaıjandy basqarǵan Geıdar Álıevpen, qazirgi Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıevpen birge onyń máńgilik dostyǵy jalǵasa beredi».

Túrki álemi kóshbasshysynyń ómirinen aqparat beretin kitapty aýdarǵan kezde onyń dostyq pen senimge mańyz be­re­tinin túsindim. N.Nazarbaev týraly ázer­­baıjandyq «Dańq» ordeniniń ıe­ge­ri Sabyr Rústemhanlynyń aıtýynsha, Qarabaq ústin qara bult japqanda, ar­me­nııalyqtar Ázerbaıjan topyraǵyn taptap ótkende N.Nazarbaevtyń túrki álemindegi róli anyq baıqaldy. Otanymyzdyń jaǵdaıy aýyr kezeńde Reseı prezıdenti Borıs Elsınmen birge Bakýǵa kelgen Nursultan Nazarbaevtyń kózderinen óte tereńdik kórdim. Men oǵan halyqtyń qalaýyn jetkizdim. N.Nazarbaevtyń kózindegi tereńdik 1986 jyl­ǵy jeltoqsanda Almatyda sherýge shyqqan bozdaqtardyń taby edi. Ol hal­qymyzdyń basyna túsetin jaǵdaıdy tú­sindi. Sabyr Rústemhanly G. Álıev pen N.Nazarbaev bir-birin qatty syılaǵanyn aıtady. 

N. Nazarbaev Túrki áleminiń abyz kósh­basshysy retinde eń mańyzdy máse­le­lerge alǵash bolyp aralasady. Onyń áli­p­bı aýystyrýǵa qatysty sheshimi ha­lyqtyń tarıhy men mádenıetine oraılastyra jasalǵan irgeli sheshim. Biz bir Kókten taraǵan baýyr halyq retinde N.Nazarbaevtyń bastamalaryn qoldaımyz. 

«Nursultan Nazarbaev. О́mirbaıan» ki­tabyn aýdaryp bitkennen soń Nur­sultan Nazarbaevtyń ustanymy keleshekten ótkenge, ótkennen keleshekke kópir bolǵanyn kórdim. Onyń ót­ken­di umytpaıtyn ereksheligi bar. Túr­ki áleminiń kóshbasshysy «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Bo­­la­shaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» ma­qa­la­synda ata-babamyzdan bizge mura bolyp qalǵan mádenıetimizge negizdele otyryp, mádenıet pen tarıhty saqtap qalýdyń joldaryn ashyp kórsetti. Táńir Nursultan Nazarbaevty synaqtardy moıymaı kóterip, halyqqa qyzmet eter Qaǵan bolsyn dep jiberdi. Osy turǵydan qaraǵanda, onyń áreketi Kók Túrkilerdiń, Tonykóktiń, Bilge qaǵannyń tastarǵa jazyp, bizge joldaǵan jazbalarynda aıtylǵan «Kókten kók qulaǵansha, jerde jer jarylmaıynsha, Túrkilerdiń bir­ligin eshkim buza almaıdy...», degen ja­zýdyń jalǵasy ispetti. N.Nazarbaev qa­zaq tarıhynyń ótkenine kúmánmen qa­ra­ǵandardyń josparyn asty-ústine túsirdi.

Búginde 127 etnosty bir arnaǵa to­ǵys­tyrǵan Qazaqstannyń qýanyshy men jetistigine barsha túrki álemi qýa­na­dy. Qazaqstan Prezıdenti aımaqta, óz ól­kesinde turaqtylyq pen kelisimniń kepili bolyp otyr. Memlekettiń túbi Túrki, ózi qa­zaq ekenine báriniń kózin jetkizdi. Iаǵnı kez kelgen adam bul jerde ózin qazaq sezine alady. 

Onyń ár pikiri pálsapa men oıǵa toly. Ol eń aýyr ári qıyn kezeńderde bas­shylyq kórsetip, máseleniń ońtaıly she­shi­lýiniń jolyn tapty. Eldegi ekono­mıkalyq jáne saıası táýelsizdikten bólek, táýelsiz oılanýǵa múmkindik tý­dy. Búgingi tańda qazaq halqy Keńes Oda­­­ǵynyń májbúrlegen tilinde emes, óz Ana tili – qazaq tilinde sóılep, óz tili men bolmysyn kórsetýge qol jet­kizdi. Qa­zaq jastary «Bolashaq» baǵ­darlamasy ar­­qyly álemniń úzdik oqý oryn­daryn­da bilim alyp, Otanynyń da­mýyna, tarıh­ty jańadan bastaýǵa ki­risip ketti. Qa­zaqstannyń ońtústiginde erek­she joba qol­ǵa alyndy. Onyń aty – «Ser­pin». Qar astynan shyqqan báısheshek se­kildi «Serpin – 2050» baǵdarlamasy Qazaq­stannyń memlekettik biregeıligin nyq­taýǵa arnalǵan joba. 

Ázerbaıjandaǵylar Túrki birligi Qazaqstan shańyraǵy astynda júzege asatynyna senimdi. 

Aıda EIVAZOVA, jýrnalıst-pýblısıst

BAKÝ (Ázerbaıjan)