Almatyda alǵash ret uıymdastyrylyp, eki aı merzimge sozylǵan «Qazaq derekti kınosy kúnderi» kórermenderdiń zor rızashylyq-iltıpatymen aıaqtaldy.
Qoǵamdyq ómirdiń tynysy ár baǵyttaǵy rejısserlerdiń kózqarasymen shynaıy taspalanyp júrse de, tasada qalyp kele jatqan derekti fılm janrynyń búgingi damý jaıymen dál osyndaı keń aýqymda kórermen birinshi ret tanysty. Bul mádenı sharanyń jańalyǵy da osynda bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qorynda ár sársenbi saıyn eki derekti fılmnen kórsetilip, jıyny 10 derekti fılmniń tusaýy kesildi. Aqparat quraldarynda «qazaq kınematografııasynda derekti fılm janry turalap qaldy, toqtady, óldi», degen aýyzdy qý shóppen súrtken baıbalam jıi estiledi. Olaı emes eken. Derekti kınomyz demigip qalmapty, dınamıka, qozǵalys-qýat bar, bastysy – damyp keledi. Ár rejısser – bir álem. Kótergen ıdeıasy, qaýzaǵan taqyryby, kórsetý pishini – ártúrli. Jańa esim, sony baǵyt, tyń ıdeıa – bári osynda. Serıaldardyń tasasynda júrgenimen, qasań pikirlerge toıtarys berýge jaraıtyn salmaqty serpini, asyǵys bolmasa da, óz aǵysymen kele jatqan arnasy bar sala ekenin baıqap, kóńil toǵaıttyq.
Rýhanııattaǵy úlken jobanyń jabylý saltanaty Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory qoldaýymen Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ uıytqy bolǵan Qazaq derekti kınosynyń kúnderi «Otan neden bastalady» atty derekti fılmimen túıindeldi. Fılmniń avtory – jas kınodramatýrg Erkebulan Bekturov. Mádenı is-sharaǵa Qazaqstannyń belgili kınogerleri rejısser Satybaldy Narymbetov, kınodramatýrg Nurlan Sanjar, derekti kınosúıer qaýym jáne «Otan neden bastalady» fılminiń túsirý toby qatysty. «Otan neden bastalady» fılmine kelsek, fılmde 30 jyldyń ishinde kedeılik pen quldyraýdy eńserip, qazirgi tańda óziniń jetistigi men tıimdi menedjmenti jaǵynan eldegi barlyq aýyldarǵa úlgi bolyp otyrǵan «Rodına» aýylynyń fenomeni zertteledi. Avtorlar osy jetistikke jetýdiń syryn naǵyz otanshyl azamattyń, ıaǵnı, eshqaıda kóship ketpeı, osy aýyldy kótergen ulty nemis Saýer Ivan Adamovıchtiń bolmysynan izdeıdi. Az ýaqyt ishinde áleýmettik quldyraýdy eńserip, Qazaqstannyń tabysty aýylsharýashylyq kásipornyna aınalǵan Aqmola oblysyndaǵy «Rodına» atty aýyl taqyrypqa aınalýǵa, al onyń sol jetistikke jetýi úshin jan aıamaı ter tókken Ivan Saýerdiń keıipker bolýǵa suranyp turǵanyn fılm rejısseri aına-qatesiz tanyp, ıdeıany shıryqqan mysaldarmen, ónege bolatyn detaldarmen qyzyqty tarqatady.
– «Rodına» aýylynyń fenomenine qatysty kórshiles aýyl turǵyndary, tipti astanalyqtardyń ózi olardyń jetistikterin qyzǵanatyndaryn baıqadyq. Osy aýyl týraly túrli jaǵymsyz pikirler aıtyp júrgenderine qaraǵanda, olar Ivan Saýerdiń 30 jylda júrip ótken qıyn joly týraly múldem beıhabar ekenin túsindik. О́kinishke qaraı, ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna baılanysty avtorlyq oıymdy tolyǵymen iske asyra almadym. Alaıda osy fılm arqyly men rejısser-dokýmentalıst retinde bar qarymymdy kórsete aldym dep oılaımyn. Fılm arqyly túsingenim, Ivan Saýer sııaqty 10 shaqty adam bolsa, Qazaqstannyń aýylsharýashylyq óndirisin aıaqqa turǵyzýǵa bolatynyna kóz jetkizdim. Fılmniń keıipkerin onyń áńgimesi, Jer-ana týraly oılary arqyly kórsetkim keldi, – dedi fılmniń rejısseri Erkebulan Bekturov.
Qazaq derekti kınosy kúnderi aıasynda «Qazaqfılm» kınostýdııasy, negizinen, bıyl túsirgen fılmderin usynǵan. Fılmderi kórsetilgen avtorlar arasynda elimizdiń tanymal dokýmentalıst-rejısserlerimen qatar, jas kınematografıster de bar. Eki aıǵa jýyq júrgen fılmderdi tamashalaýǵa barlyǵy 3 myńǵa jýyq kórermen kelgen.
Alekseı Kamenskııdiń rejısserligimen qazaqtyń tuńǵysh teatr rejısseri týraly «Qazaq renessansy. Jumat Shanın» fılminiń kórermenge áseri óte kúshti boldy («Qazaqfılm» AQ prezıdenti Baqyt Qaıyrbekovtiń aıtýynsha, bul kartına «Qazaq renessansy» atty sıkldiń bastamasy jáne kınostýdııa osy fılmniń jalǵasy retinde ótken dáýirdiń óneri men mádenı tulǵalaryna arnalǵan sıkldi derekti fılmder túsirýdi josparlap otyr). Ásııa Baıǵojınanyń «Senim jolynda» atty fılmi dinı tárbıe men dástúrli emes ıslam aǵymdarynyń jastarǵa áseri týraly aıtady. Fotograf-natýralıst Oleg Belıalov túsirgen «Altynemel» kartınasy Qazaqstannyń tabıǵaty tamyljyǵan qoryǵynyń sulýlyǵy týraly syr shertedi.
Vladımır Tıýlkın túsirgen «13 kılometr» búgingi kúnniń batyry – Shyǵys Qazaqstan oblysynda turatyn zaǵıp fermer týraly bolsa, rejısser ári dramatýrg Ǵazız Nasyrov pen horeograf Arvara Sadyqova birlesip túsirgen «Qazaq bıi» fılmi, qazaq bı óneriniń ensıklopedııasy ispetti. Jas kınematografıster «Qazaq derekti kınosy kúnderinde» «Túster úılesimi» (Evgenıı Lýmpov), «Naırı» (Qaısha Rahymov), «Sebebi, súıemin...» (K.Berdimuratova men K.Ábdildınova) atty qysqametrajdy derekti fılmderin usyndy. Sondaı-aq «Úlken memleket – úlken otbasy» sıkli (óz isterinde jetistikke jetken otandastarymyz týraly) sheńberinde «Jigitter ony áke deıdi» (Aınur Ahmetjanova) jáne «Otan neden bastalady» (Erkebulan Bekturov) fılmderin kórsetti.
– Derekti kıno – bizdiń ótkenimiz ben búginimizdi kórsetetin taptyrmas qural. Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ túsiretin barlyq fılm Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen iske asqan memlekettik baǵdarlamalardy qamtıdy. Olar: «Rýhanı jańǵyrý», «Úlken memleket – úlken otbasy», «Máńgilik El». Bul birlese ótkizgen mádenı is-sharamyz Almaty qalasynyń mádenı ómirinde eleýli oqıǵa boldy dep senemiz, – dedi Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ prezıdenti Baqyt Qaıyrbekov.
Toǵaıǵan kóńilimizde «bul derekti fılmder Elbasy qorynda ǵana kórsetilmeı, kórermendi qýantyp, keń prokatqa shyqsa eken» degen tilek turdy. Osylaısha el Táýelsizdik alǵannan bergi jetistikter taspa túrinde tarıhqa aınalyp keledi.
Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY