Astana aspanyn torlaǵan tútin

Kómirmen jylytylatyn jer úılerdiń, jylý elektr ortalyqtarynyń murjalarynan qalyqtaǵan tútinniń ıisi qolqa­ny qaýyp, kózdi ashytady, tipti aýa jutyp, dem alýdy qıyndatqan. «Qazgıdromet» RMK kezekshi tobynyń málimetine qaraǵanda, sońǵy kúnderi aýa raıy jelsiz tymyq bolǵandyqtan qalany tútin basqan. Jeldiń ekpini kúsheıse, mundaı bolmaıtyn edi.  Jaz boıy «jasyl» energııa taqyrybyn tý etip, EKSPO-2017 kórmesiniń kórigin qyzdyrǵan bas shahardyń tútinge tunshyǵýy bir jaǵynan atymyzǵa syn. Byltyr mamandar Astana qalasy aýasynyń lastaný deńgeıi elimiz bo­ıynsha tórtinshi orynǵa kóterilgenin aıtyp dabyl qaǵyp edi. Munyń sebe­bin jylý elektr ortalyqtarynyń áli gazǵa kóshirilmegeninen jáne mur­ja­larǵa súzgish fıltr ornatylmaǵanynan kórgenbiz. Onyń ústine, sońǵy jyldary qala tóńiregin oraǵan orman men bıik ǵımarattardyń kóbeıýinen azynaǵan aýa aǵynyna toqtaý bolǵan kórinedi. Múmkin álemdik klımattaǵy ózgeristiń áseri de bolar. Áıteýir, ahýal árkimniń basyn qatyrýda.

Sapaly otyn sansyratpaıdy

Mamandardyń pikirinshe, tútindi tumannyń adam densaýlyǵyna keri áseri de bar eken. Onyń quramynda kúkirt­tiń qos totyǵy, azot totyǵy, kómir qyshqyly sııaqty zııandy gazdar­men birge aýyr metaldar bolady. «Ádette tútinmen aspanǵa ushyp, ári qaraı tarap ketetinderinen góri qaıtadan jerge qonatyn aýyr metal­­dardyń densaýlyqqa zalaly ora­san zor. Ol túrli isik aýrýlaryn týdy­rady, jutqynshaq, keńirdek, ókpe qa­tarly aǵzalarǵa aýyr zııanyn tıgizedi», deıdi belgili ekolog Erlan Maqajanov.

Iаǵnı, astanalyqtardyń shýlaıtyndaı jóni bar. Al quzyrly organdar tútinnen arylýdyń joldaryn qalaı qarastyrýda? Aldymen Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń sózine mán bersek, «Bul máseleni sheshýdiń joly – jeke sektor men otyn energetıkalyq keshenin sapaly otynmen qamtamasyz etý», deıdi ol. Mınıstrdiń paıymynsha, Astanada kómir jaǵýdy toqtatý kerek, qalaǵa gaz tartyp, onyń baǵasyn qoljetimdi etken jón. «Jylý elektr stansasynda gaz paıdalanatyn bolsaq, ol jylý qunynyń baǵasyn arttyrýy múmkin. Sondyqtan atalǵan prosesti arzandatý úshin ne isteý qajettigin qarastyrýdamyz. Kómir – arzan. Sondaı-aq ol jaqyn jerde, al gaz alysta ornalasqan. Biraq tańdaý árqashan densaýlyq pen ekologııa jaǵynda bolýy tıis». Bul da Q.Bozymbaevtyń sózi.

Astana ákimdigi de qarap jatqan joq. Quzyrly organ jylý maýsymy bastalǵaly osy máseleni qaýzap, mamandardyń basyn birneshe ret qosty. Aýmaqtyq ekologııa depar­tamenti­niń derekterine sáıkes, avto­kó­likten shyǵatyn gaz ben baspanasyn kómirmen jylytatyn jeke sektor – elordany basqan tútinniń bas­ty sebebi. «Ekologııalyq zańnamany qatańdatý boıynsha usynys engizý qajet jáne qaladaǵy barlyq qurylym jumysyn ózgertý kerek. Ekologııa ákimdiktiń 2018 jyldaǵy jumysynyń basym baǵyttarynyń biri bolmaq. Biz táýelsiz sarapshylar­dan, ǵalym­dardan jáne belsendilerden arnaıy komıssııa quryp, qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizetin bolamyz», deıdi Astana ákimi Áset Isekeshev. Onyń aıtýynsha, jumys eki baǵytta júredi. Keshendi jospar aıasynda janar-jaǵarmaı men kómir sapasyn baqylaý boıynsha jańa sharalar men mehanızmder ázirlenip, ekologııalyq zańnamany buzǵandarǵa qatysty aıyppul sanksııalary kóbeıedi.

Kómirge shekteý qoıylady

Shahar basshylyǵy aspandy torlaǵan tútindi seıiltýge baǵyt­talǵan taǵy birqatar sharalardy qarastyrýda. Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Musa Tanabaev olar jaıynda keńinen toq­talyp, 2017-2018 jyldarǵa arnal­ǵan keshendi jospar týraly aıtty. «Búgingi tańda qala ákimi tıisti tapsyrma berip, oǵan tolyqtyrýlar en­gizýdi júktedi. Keshendi jospardy júzege asyrý úshin 5 jumys toby qu­ryldy. Atap aıtsaq, atmosferalyq aýa­nyń sapasyn arttyrý, kóliktiń keri áserin azaıtý, jeke turǵyn úı­lerde jylý maýsymynda qaýipti qal­dyq­tardy órteý jaǵdaıynyń aldyn alý, aǵash otyrǵyzý, sý resýrstaryna baılanysty máselelerdi baqy­laý jumystarymen aınalysa­tyn toptar. Bul toptarǵa ákimdik jáne jaýapty organdardyń qyzmet­ker­leri­men birge Qazaqstan ekologtary qaýym­dastyǵynyń ókilderi endi. Jýyq arada jumystar aıaqtalady», dedi ol.

Jumys toby júrgizgen sharýa­lar­ǵa sáıkes, Astana qalasynyń bı­ligi birneshe usynys ázirlegen. «Birin­­shiden, elorda aýmaǵynda jańa nysandardyń qurylysyn júrgiz­gen kezde qatty otyndardy jaǵýǵa arnalǵan avtonomdy qazan­dyq­tardy paıdalanýdy 2018 jyldan bastap shekteý qajet. Astana qala­synda otyn retinde kómirdi qolda­nat­yn 400-ge jýyq kásiporyn bar. Osyǵan baılanysty 2019 jyly qatty otyndy osy kásiporyndarda qolda­nýǵa tyıym salý josparlanýda. Olar­ǵa nysandaryn qaıta jóndeýge 1 jyl ýaqyt beriledi. Iаǵnı atalǵan kásip­oryn­dardyń bárin tabıǵı gazǵa kóshirý kózdelýde», dedi Musa Tana­baev. Basqarma basshysynyń aıtýyn­sha, úshinshiden, elektro­mobıl­di kólik ıelerine jeńildik berý qaras­tyrylǵan.

Gazdandyrý qarqyn alady

Astana qalasy energetıka basqar­masy­nyń basshysy Baqtybek Japaev elordada tabıǵı gazdy paıdalana oty­ryp, birneshe jobany iske asyrý bas­talǵanyn jetkizdi. Onyń sózine qaraǵanda, bas qalany regazıfı­kasııalaý boıynsha alty stansa ornatylady. Kelesi jyly «Global Gaz Group» JShS ekinshi «Telman» su­ıy­­tylǵan tabıǵı gaz stansasyn salady.

«Biz ınvestor «Global Gaz Group» kompanııasyna «Ońtústik-Shyǵys» shaǵyn aýdanyn gazdandyrý bo­ıynsha talap qoıdyq. Olar aldymen Jeleznodorojnyı kentinde «Indýstrıalnaıa» gazdandyrý stansasyn salýy tıis. Sol jerden qubyr Astananyń «Ońtústik-Shyǵys» shaǵyn aýdanyna tartylady. Qazirgi kúni stansa qurylysyna jer telimi bólin­gen. Bul aýmaq 2019 jyly gazdan­dyrylady», dedi basqarma basshysy.

Kompanııa gazdy taratýshy stan­sadan shaǵyn aýdanǵa deıin jetkizedi, al ár tutynýshy óz qarjysyna úıi­ne qubyr tartýy tıis. Mamannyń máli­metinshe, tutynýshy úshin gaz baǵasy­n­yń tekshe metri 110 teńge­ni qu­raıdy. Qazirgi ýaqytta tarıf­ti sýb­sı­dııalaý týraly másele memle­ket-jekemenshik áriptestigi baǵdarla­masy boıynsha Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qaraýynda jatyr. Eger oń qorytyndy shyǵarylsa, gaz baǵasynyń tekshe metri 35 teńgege tómendeıdi.

Daýdyń basy – jeldiń bolmaýynan

Al Astana qalasy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Mansur Oshyrbaev qala kóshelerin tuman men ys ıisi alyp ketýiniń bas­ty sebebin atmosferanyń tómengi jáne joǵary qabatynda aýa almasý álsizdiginen, ıaǵnı jeldiń bolmaýynan kórip otyr. «Qala ishinde jeldiń jyldamdyǵy sońǵy kúnderi sekýndyna 0-0,9 metr bolsa, aýa ylǵaldyǵy 79 paıyzdy qurady. Nátıjesinde jekemenshik jer úıler men jylý elektr stansalarynyń murjasynan shyqqan tútin taramaı qalady. Aýanyń erkin almasý prosesine aspanmen talasqan bıik ǵımarattar da kedergi keltiredi. Sonymen qatar avtokólikterden bólinip shyǵatyn zııandy tútin de aýanyń aýyrlaýyna áser etedi», deıdi ol. Departament basshysynyń sózine sensek, tuman men tútinniń kómir tapshylyǵy men otyn sapasyna qatysy shamaly.

P.S. Astana turǵyndaryn tunshyqtyrǵan tútinniń sebebin birshama tergen boldyq. Rasynda, Selınograd zamanynda týmaǵan problema qaıdan paıda boldy? Astana – Almaty sekildi taýdyń ortasynda turǵan qala emes, jazyq dalaǵa jaıǵasqan qala. 

Kólikten bólingen gaz, jeke sektor jaqqan kómir tútini, jeldiń uıtqymaýy... Bul – mamandar boljamy. Astanadan aıtarlyqtaı úlken qalalar bar, kólikteri de eselep asyp túsedi, kómirdi áldeqaıda kóp jaǵady. Bir jylda bolatyn 365 táýliktiń 288-inde Arqa tósinde jel soǵyp turady eken. Endeshe?..

Ashat RAIQUL,

«Egemen Qazaqstan»