Jaqynda Darhan Qydyráli júrgizetin «Bolashaqqa baǵdar» habarynyń jazbasyna shaqyrylyp, Elbasymyzdyń «Táýelsizdik dáýiri» atty jańa kitaby jónindegi áńgimege tartylǵanbyz.
Sonda bizge qoıylǵan alǵashqy suraqqa jaýap bererde áńgimeni kitaptyń zatynan buryn atynan bastaýdy jón kórgen jaıymyz bar edi. Úıge kelisimen taǵy oıǵa qaldyq. Habarda aıtylǵan «Shyn máninde qazaq úshin jańa dáýir bastaldy» degen sózimizdi bas gazettiń betinde tarata túsý qajet sııaqty kórindi. Nege deısiz ǵoı? Negesi sol, Nursultan Nazarbaev jańa eńbegin osylaı ataý arqyly bizdiń bárimizge Táýelsizdiktiń el tarıhynda alatyn alabóten orny týraly tyń, tereń tujyrymdama túıip berip otyr. Ol tujyrymdama ulttyq tarıhymyzdyń 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan bergi kezeńin, biz bastan keship jatqan qazirgi ýaqytty ǵana emes, búgingi, keleshektegi, alys bolashaqtaǵy zamandarymyzdy Dáýir degen uly uǵymmen anyqtaýyna kelip tireledi.
Latynnyń aera – bastapqy san uǵymynan shyqqan bul sóz, ıaǵnı era uǵymy (kitaptyń orys tilindegi nusqasy «Era nezavısımostı» dep atalady) geologııadaǵy «paleozoı», «mezozoı», «kaınozoı» sııaqty dáýirler, hronologııadaǵy «tas dáýiri», «feodalızm dáýiri» sııaqty ýaqyttyq ólshemder, Muhammed paıǵambardyń Mekkeden Mádınaǵa qonys aýdarǵan jylynan, ıaǵnı hıjradan esepteletin «musylmandyq dáýir» sekildi jylsanaý úlgileri, tarıh fılosofııasyndaǵy ejelgi dáýir, orta ǵasyrlar, jańa dáýir syndy ǵasyrlyq kategorııalar arqyly búkil adamzatqa jaqsy tanys. Sonymen birge bul uǵymdy keı-keıde «zaman», «kezeń», «ýaqyt», «mezgil», «shaq» sııaqty uǵymdardyń balamasyndaı ǵana etip, «dáýir talaby», «dáýir rýhy» degendeı tirkesterdi qoldanatynymyz da, «óz dáýiriniń sózin sóıledi», «dáýirdi sýrettedi» dep sıpattaıtynymyz da bar. Olarymyz keıde oryndy, keıde orynsyz shyǵyp jatady. Mysaly, osy jaqynda ǵana Internetten bir telearnadaǵy, buıyrtsa, bolatyn ózgeristerdi «Eto novaıa ı ochen ınteresnaıa era dlıa tvorcheskıh lıýdeı ı aýdıtorıı» dep jalaýlata jarnamalaǵanyn oqyp qaldyq. Mundaı sózder uǵymnyń aıasyn tarylta qaraýdyń kórinisi ekenine kúmán keltire qoımassyz.
Nursultan Nazarbaevtyń jańa eńbeginiń atalýy Dáýir uǵymyn óziniń túpki mánine saı bıikke kóterýimen, bul arqyly osydan 26 jyl buryn bastalǵan jańa tarıhtyń shyn mánindegi dáýirlik sıpatyn aıqara ashýymen qundy, qasterli. Endigi jerde biz qazaqtyń, Qazaqstannyń 1991 jyldan keıingi tarıhyn Táýelsizdik dáýiri dep qarastyrǵanymyz jón bolady. Iá, siz ben biz bastalýyn kórip, bastan keship jatqan, balalarymyz, nemerelerimiz, keıbirimizdiń shóberelerimiz dúnıege kelip jatqan myna dáýir – Táýelsizdik dáýiri. Bul biz úshin jańa dáýir. Atymen jańa dáýir. Aınalasy shırek ǵasyrdyń o jaq, bu jaǵynda bizdiń bárimiz birdeı bul dáýirdiń dara dıdaryn, sony sıpatyn, ózgeshe ólshemderi men tyń turpatyn tolyq túsinip, tereń túısine qoımaıtynymyz, tipti anyqtańqyrap aıtsaq – óıte almaıtynymyz tabıǵı jaı. О́ıtkeni taýlardyń alystaǵan saıyn asqaqtaıtynyndaı, bul dáýirdiń búkil aýqymyn aıqyndaý, tulǵasyn taný úshin belgili bir ýaqyt araqashyqtyǵy kerek ekendigi kúmánsiz. Ony shırek ǵasyrdan jańa asqan táýelsizdik tarıhynyń turǵysynan tarazylap tastaý, jańa dáýirdiń sıpatyn jan-jaqty ashyp bere qoıý óte-móte qıyn edi. Qıyn edi, biraq múmkin edi. Eger ol jumysty sol jańa tarıhty ózi bastap, eli qostap jasaǵan, ultty osyndaı uly iske, ulan belge umtyldyrǵan, ómirdi túbegeıli ózgertýge táýekeli turǵan tulǵa qolǵa alǵanda ǵana múmkin edi. Dál solaı bolǵanyn kórip otyrmyz.
«Bul kitap meniń uly qoldaýshym, kemel keleshegine óziniń qazaqstandyq jolymen qaryshtaǵan jasampaz halqyma arnalady!» – jańa eńbeginiń epıgrafyna Elbasymyz osylaı dep jazypty. Búkil kitaptyń ón boıyn osy ystyq lebiz ottaı sharpyp turǵandaı. «Biz álemge jáne bolashaq urpaqqa táýelsiz Qazaqstan atty jasampazdyqtyń uly jemisin usyna aldyq. Sol sebepti bul kezeń biz úshin Uly dáýir» deıdi avtor kitap beti ashylatyn tusta. Ile-shala mynandaı beıneli sýretti kóz aldymyzǵa keltiredi:
«Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynyń birinde men alpınıster tobymen Alataýdyń muzart shyńyn baǵyndyrýǵa shyqtym. Shyń basyna tigilgen, taý jeliniń kúshimen qulash jaıa jelbiregen baıraqtyń áseri áli kúnge meniń esimde...
Táýelsizdik dáýiri degenimiz – ulttyń buryn ótýi múmkin emesteı kórinetin shyńyraýdyń shetindegi taýdyń qaterli soqpaǵymen júrgenmen birdeı qubylys».
Elbasy eńbegi osy shırek ǵasyrlyq ýaqyt ishinde biz basyp ótken belesterdiń naǵyz tar jol, taıǵaq keshý bolǵanyn kórsetedi, mundaı shyńyraýdyń shetindegi qaterli soqpaqpen tek jankeshti jurt qana júre alatynyn, mundaı alapat asýlardan tek jasampaz halyq qana asa alatynyn aıqara ashady, aıshyqty aıtady. Qazaq elin alǵashqy bette aldan tosqan apattardyń bárin aınalyp ótý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap baqqan sol bir jantalasty jyldarda jan saqtaýdyń jalǵyz amaly ondaǵan jyldar boıy ortalyqtyń shıkizat shylaýy kúıinde ǵana kelgen, Odaq ydyrap, burynǵy baılanystardyń bári birinen keıin biri byrt-byrt úzilgende qaırańda qalǵan kemedeı qaltańdap turǵan ekonomıkanyń esin jıǵyzý bolǵanyn jazǵan avtor: «Memleket búkil kúsh-jigerin ekonomıkaǵa jumyldyryp, sol tarıhı shaıqasta jeńip shyqty» dep bir túıip qoıady. Tarıhı shaıqas... Iá, sol bir esten ketpes kúnder men túnderde, sol bir ári azap, ári ǵajap aılar men jyldarda eldigimiz úshin, ulttyǵymyz úshin, halyqtyǵymyz úshin, memlekettiligimiz úshin shyn mánindegi shaıqas, tarıhı shaıqas júrip jatqan bolatyn. Sol tusta bizdiń taǵdyrymyz tarazyǵa tartylyp turǵan bolatyn. Bul tóndire sóılengen tóten sóz emes. Bul – ýaqyt shyndyǵy. Senseńiz de sol, senbeseńiz de sol – toqsanynshy jyldardyń basynda jer-jahannyń altydan bir bóligin jaılap jatqan alyp elge asharshylyq qateri tóngen. KSRO-nyń kóptegen aımaqtarynda negizgi azyq-túlik talonmen berile bastaǵanyn, alaıda uzyn-sonar kezekterden ol da qutqara almaǵanyn ashyq aıtady avtor.
Nursultan Nazarbaev «Memleketimizdiń dúnıege kelýi», «Uly betburys», «Qııaǵa qulash sermeý», «Qalyptasqan memleket» dep atalǵan tórt taraýlyq kitabynda táýelsizdik tarıhynyń barlyq belesterin bajaılap, oryndalǵannyń bárin oı eleginen ótkizip shyqqan. Elbasy kitabynyń hronologııalyq aıqyndyǵyn, faktologııalyq baılyǵyn, kompozısııalyq tutastyǵyn, stıldik tazalyǵyn bóle aıtýǵa bolar edi. Eńbekte alǵashqy jyldardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq tyǵyryqtan shyǵý, jekemenshikti qalyptastyrý, kásipkerlikke jol ashý, qandastarymyzdy Otanǵa oraltýdy bastaý, tildi túletý, qoǵamdaǵy saıası turaqtylyqqa qol jetkizý, barsha ult pen ulysty bir maqsatqa biriktirý, kópbaǵytty syrtqy saıasatty qalyptastyrý, memlekettik qurylys máselelerin sheshý, shekarany shegendeý, elordany kóshirý, ozyq elýlikke ený, qaıta-qaıta qyspaqqa alǵan qos birdeı jahandyq daǵdarysty eńserý, demokratııany damytý, saıası júıeni reformalaý, demografııalyq ósim, rýhanı jańǵyrý sııaqty san salaly iri isterdiń bári qolmen qoıǵandaı naqtylyqpen, ǵalym da, jumysshy da, malshy da, stýdent te, mektep oqýshysy da birdeı túsine, túısine alatyndaı anyq oımen, qanyq tilmen baıandalyp shyqqan. Úlken qariptermen terilgen mazmunynyń ózi kólemi 500 betten astam kitaptyń tutas 10 betin alyp jatqan bul eńbektegi qozǵalǵan taqyryptarǵa jele-jorta toqtalsaq ta maqalamyz gazet betin kerip keter edi.
«Maǵan bilim men tájirıbeniń qaınar kózine aınalyp, minez-qulqymdy qalyptastyrǵan, kózqarasymdy keńeıtken ómirdiń aýyr ýnıversıtetinen ótýge týra keldi. Basqasha aıtqanda, men memlekettik mańyzy bar qıyn mindetterdi sheshýge jáne tóńiregime mıllıondardy jınaýǵa qabiletti, jaýapty adam bolyp qalyptastym» dep aǵynan jarylatyn avtordyń shynaıylyǵy da atap aıtarlyqtaı. О́ziniń de elmen birge eseıgenin, úırenýden eshqashan qoryqpaǵanyn jazady. Jas memlekettiń alǵashqy adymdaryndaǵy kezinde keleńsizdeý kóringen kollızııalardy da aınalyp ótpeıdi. Qaıta-qaıta ózin-ózi taratqan eki birdeı Parlament taǵdyryna toqtalǵanda «Ol kezde Joǵarǵy Keńestiń úkimetke qysym jasaýǵa múmkindik beretin bılik resýrstaryna ıe bolǵanyn jáne ishki, syrtqy saıasatqa aıtarlyqtaı yqpal ete alatynyn este ustaý qajet. Ol meniń Memleket basshysy esebinde oılastyrǵan qaıta qurýlaryma aıtarlyqtaı kedergi keltiretin», dep ashyǵyna kóshedi. Rasynda da, óziniń oıyndaǵylaryn oryndaýǵa kedergi keltiretin Joǵarǵy Keńestiń ózin-ózi taratýyna Elbasy nege kedergi keltirýi kerek? «Kezinde keleńsizdeý kóringen kollızııalar» dep otyrǵanymyzdyń da máni sonda. Ashyǵyn aıtaıyqshy. Sol tusta Nazarbaev «Ana jaq ne deıdi?», «Bul jaq qalaı baǵalaıdy?» dep saıasatker retindegi bet-beınesiniń minsiz saqtalýyn qamdaýmen ǵana júrse, eldiń bılik tarmaqtarynyń teńdigin tarazyǵa salyp túgendep otyra berse, sóıtip parlamenttik kelesi saılaýǵa deıingi ýaqyt aralyǵynda zańdyq kúshi bar jarlyqtar shyǵarýǵa múmkindik almasa, sol bir kúrdeli kezeńde eldi naryqtyq damý jolyna túsirgen, tizege salǵandaı etip atqarylǵan ekonomıkalyq reformalarǵa jol ashqan aty da, zaty da jańa zańdardy qabyldaý, qabyldatý esh múmkin emes edi. Onyń esesine bizdiń memleketimizdiń sıpaty basqasha qalyptasýy ábden múmkin edi. Ol reformalardy zańdyq turǵydan qamtamasyz etýge qabiletti, tyń turpatty Parlamenttiń pisip-jetilýin kútip otyrsaq, eldiń de jańasha damý qarqyny keminde onshaqty jylǵa shegeriletin edi. Árıne, bul sózder bylaısha qaraǵanda Parlament depýtatynyń qalamynan shyqpaýǵa tıis ekendigin, qaı kezde de elde bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵy myqty bolýǵa tıistigin bilmeıdi emespiz, bilemiz. Bul arada sol jyldarda qalyptasqan qıyn jaǵdaıda Elbasynyń qasań qalyptarǵa syımaıtyn osyndaı tosyn qadamdarǵa barýǵa májbúr bolǵanyn jáne ol qadamdar sol kezeńde ózin-ózi aqtaǵanyn aıtqaly otyrmyz. Al memlekettigimiz myǵymdanyp, bıliktiń barlyq tarmaqtary kemeline kelgen kezde, atap aıtqanda, bıylǵy jyly Prezıdenttiń óziniń bastamashylyǵymen konstıtýsııalyq reforma jasalǵany, ol boıynsha Elbasy ókilettiliginiń úlken bóligi Parlament pen Úkimetke berilgeni, sonyń ishinde Memleket basshysynyń Parlamentti taratý quqynan bas tartqany barshaǵa belgili. Bıyl qabyldanǵan konstıtýsııalyq zań Parlamenttiń memlekettik isterdegi jáne Úkimetti jasaqtaýdaǵy rólin barynsha kúsheıtti, Parlamentke ekonomıkany basqarý ókilettiligi berilgen soń, onyń derbestigi artty. Ol kez bir basqa, bul kez bir basqa deıtinimiz sodan.
«Táýelsizdik dáýiri» ótken jyldarda biz bárimiz bastan keshkendi júıeli baıandaıtyn, elde óristegen asa kúrdeli prosesterdi tereń taldaıtyn eńbek bolýmen qatar, aldaǵy kúnderge artylatyn mindetterdi saralap ashýymen de qundy kitap. «Árbir býyn ózi ómir súrgen ýaqytty ózekti kezeń sanaıtyny bar. Biraq myńjyldyqtar toǵysyndaǵy betburysty dáýirde ómir súrý mártebesin bizdiń býynnyń ǵana mańdaıyna jazyp otyr. Bul qazirgi tolqynǵa taǵdyrdyń syıy ǵana emes, sonymen qatar ýaqyttyń zilbatpan júgi, tek múmkindik qana emes, táýekeli mol qaýip-qater ekenin de aıtqym keledi». «Ýaqyttyń zilbatpan júgi», «táýekeli mol qaýip-qater» degen sózderge nazar salǵanymyz jón.
Jalpy, kitaptaǵy Elbasynyń talaı sózi san alýan oılarǵa jeteleıdi. «Menińshe, Táýelsizdik kúni tek resmı bekitilgen merekelik data ǵana bolýǵa tıisti emes. Bul kúnniń odan anaǵurlym mańyzy úlken mazmuny bar. Ol táýelsizdik jolyndaǵy kúrestiń núktesin qoıýmen birge, onyń bastalǵan kúni de bolady», deıdi Nazarbaev. Bul ne degen sóz? Ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlar boıynda aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap qalǵan atamekeninde saýyldaı tókken qany men tamshylaı aqqan teriniń tóleýindeı bolyp kelgen táýelsizdikke 1991 jyly aqyry, talyǵyp baryp qolymyz jetse, sol kıeli kúrestiń núktesi qoıylsa, ol kúres qalaısha qaıtadan bastalady? Kitap avtory bul arqyly neni aıtqysy kelip otyr sonda? Bizdiń oıymyzsha, bul arqyly Nazarbaev 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda bodandyqtan bostandyqqa ótý dáýiriniń túıindelgenin, sol dáýirge núkte qoıylǵanyn, ol kúnnen beri jańa dáýir – Táýelsizdik dáýiri bastalǵanyn, bul dáýirde Táýelsizdikti ornyqtyrý, nyǵaıtý, myǵymdandyrý, kúsheıtý, qýattandyrý, tikken týymyzdy zamananyń qandaı julqynǵan jelinde de myzǵymastaı etip tuǵyrlandyrý turǵysynan kóp-kóp, óte-móte kóp kúres, eldik jolyndaǵy erek kúres kerek bolatynyn ańǵartyp otyr.
Ana jyldary Elbasynyń suhbat kitabyn daıyndaýǵa baılanysty qabyldaýynda talaı ret bolǵanymyzda (jumystyń bas-aıaǵy tórt jylǵa sozylǵan) bir joly Nursultan Ábishulynyń: «Táýelsizdikti kún saıyn, aı saıyn, jyl saıyn nyǵaıtý kerek, Táýelsizdikti kún saıyn, aı saıyn, jyl saıyn qorǵaý kerek» dep shegelep turyp aıtqany bar edi. Solaı. Kónseńiz de, kónbeseńiz de solaı. Basqa amal da qalmaı tur. Dún-dúnıeniń qaıtadan dúrlige bastaǵanyn, álemniń qos polıarly sıpatqa qaıta oralatyndaı qaýpi bar ekenin bilý úshin dál qazir suńǵyla saıasattanýshy bolýdyń tipti de qajeti joq. Teledıdardy kóretin kóz ben sondaǵy sózdi estıtin qulaq jetip jatyr. Sol kóz ben sol qulaq bizge myna zymyran zamanda bir kúnge de bosańsýǵa bolmaıtynyn, munaıymyz ben gazymyz ózimizben birge máńgilik qalmaıtynyn, taýardyń túr-túrine bógip turǵan myna álem bazary sapasyz ónimdi almaıtynyn, ýaqyttyń júrdek kóshine ilese almaǵan kez kelgen kásiporyndy, fırmany, zaýytty sol ýaqyttyń ózi-aq jalmaıtynyn uǵyndyrady, Prezıdenttiń básekege qabilettilik týraly qaıta-qaıta nege aıta beretinin, búgin bar da, erteń joq shıkizattyń shylaýyna shyrmatylmaıtyn, onyń bulǵańdaǵan baǵasyna baılanyp qalmaıtyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ekonomıkany qalyptastyrý qajettigin, ol úshin aldymen árbir adamnyń rýhynyń jańǵyrýy kerektigin túsindiredi.
Nursultan Nazarbaevtyń jańa týyndysy elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde eleýli oqıǵa bolyp tabylatynyn aıtqanda biz bul kitapta táýelsizdiktiń qadir-qasıeti, bostandyqtyń bizge bergen baǵa jetpes baılyǵy, memlekettilikti myǵymdaýdyń mol múmkindigi jerine jete jazylǵanyna aıryqsha nazar aýdarýdy jón kóremiz. Jasyratyn eshteńesi joq, qazir egemendiktiń eleń-alańyndaǵy eldiń esin ketirgen kesir-kesapattar turmaq, buǵanamyz bekı bastaǵan tustaǵy taǵdyr-talaıymyzǵa syn bolǵan daǵdarysty eńsergen kezimiz turmaq, odan bergidegi qıyndyqtardyń ózin bastan keshpegen jas urpaqtyń arasynda osynyń bári ózdiginen bola qalǵandaı, qarjy qaltamyz ózdiginen tola qalǵandaı, myń-myńdaǵan úıler aıaq astynan salynyp, myńdaǵan shaqyrymdyq osy zamanǵy joldar tezinen tósele qalǵandaı kóretinder, sheshilmegen sharýalardy shenegende shırek ǵasyrdyń ishinde túıinin tappaǵan máseleler qalmaýy múmkin emestigin eskere bermeıtinder tabylyp qalýy ábden múmkin ekenin aıtpaı taǵy tura almaımyz. Ondaılarǵa Prezıdenttiń «Tarıh bizdiń halqymyzdyń taǵdyr-talaıyna jańa memleket qurýdyń uly mıssııasyn júktedi. Aǵymnan jarylyp aqıqatyn aıtsam, tańdaý kóp emes edi – bizge ne jankeshti jasampazdyq jolyna táýekel etý nemese aıaýly armandy aıaqasty etip, taǵdyrdyń tálkegine kónip, mıllıondardyń kóz jasyn arqalap, tarıh tuńǵıyǵyna ketý ǵana qalǵan. Osyndaı almaǵaıyp zamanda burynǵy keńestik elderdiń talaıy abdyrap, ári-sári kúıge tústi. Keıbir jańa táýelsiz memleket basshylarynyń sholaq oıly biliksizdigi halqyn ultaralyq qaqtyǵysqa, qantógiske deıin aparǵan azamattyq soǵysqa uryndyrdy. Onyń aqyry mıllıondaǵan jandardyń qaıǵy-qasiret, qorlyq pen zorlyq kórip, beıshara kúıge túsýine ákeldi. Qazaqstan sol qasirettiń bárin aınalyp óte aldy» degen sózderin este ustaýdyń artyq bolmaıtynyn aıtar edik. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev óz kitabynda tilekke tilek, bilekke bilek qosyp, bereke-birliktiń, yntymaq pen dostyqtyń úlgisin kórsetken aınalaıyn halqymyzǵa, tarıhtyń asa jaýapty belesinde memleket tutqasyn ustatatyn adamdy dál tańdaı alǵan, elim degen eren erdiń ózine sengen, sózine sengen, uranyna ergen, eki tizgin, bir shylbyrdy basy bútin bergen, sóıtip týǵan Otanyn – aıaýly Qazaqstanyn búgingi kúnine álemdik qoǵamdastyqtan óz ornyn oıyp turyp alǵan, Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik keńesindegi planeta taǵdyryn sheshetin az eldiń qataryna qosylǵan memleket kúıinde alyp kelgen qazaǵyna, barsha qazaqstandyqtarǵa aq júregin jaryp shyqqan aq alǵysyn talaı ret aıtady. Halqyna mindet te artady.
«Búginde bolashaq úshin qulshyna iske kirisetin, jigerimizdi janyp, sanamyz ben ómirimizdi ózgertetin sát taǵy týyp tur. Uly tarıh Kemel keleshekke jeteleıdi», deıdi kitabynyń sońynda Elbasymyz.
Ylaıym, aıtqany kelsin. Aıtqanyn keltireıik, aǵaıyn!
Saýytbek ABDRAHMANOV