Álemdik voleıboldyń serkesi Jánibek Saýran­baev

XX ǵasyrdyń 60-70-jyldarynda Alash jurtynyń aıbynyn asyrǵan sport sańlaǵynyń biri ári biregeıi, áıgili voleıbolshy Jánibek Saýran­baev ekenin bilgenimiz jón. Qa­zaq voleıbolynyń negizin qa­laýshy, ataqty sportshy, aıtýly bapker Oktıabr Jarylǵapovtyń tól shákirti Jánibek Nyǵmetuly 1963 jyly dop oıyndaryna den qoıǵan qazaq jastarynan birin­shi bolyp KSRO jastar qurama­syna qabyldandy. 1964 jyly Saýranbaev Keńes Odaǵynyń ult­tyq quramasynyń beldi oıyn­shy­larynyń qatarynan oryn tepti. Oılap qarańyz, ata-babasy voleıbol dobyn ustap kórmegen qazaqtyń qaratory jigiti sol tus­taǵy álemdegi eń alyp derja­vanyń bas quramasynyń dánekeri (svıazýıýshıı) boldy. Dáneker – shabýylshy nemese qorǵaýshy emes. Dáneker – komandanyń tini, ózegi, alańdaǵy ózge bes oıyn­shy­nyń arasyn jalǵap, úılestirýshi aqyl­many. KSRO quramasy Jáni­bek jarqyraı kózge túsken tusta Jer sharyndaǵy eń kúshti qura­manyń biri, naqtylaı aıtsaq, Olım­pıadanyń eki márte jeńim­pazy bolatyn. Saýranbaev sol surapyl quramanyń alańdaǵy eń basty dırıjeri edi. Sózimiz qu­r­ǵaq bolmaýy úshin Jánibek aǵa­nyń bala kezdegi dosy, koman­dalas serigi, keıin Latvııa qurama­syn KSRO halyqtary sparta­kıa­dasynyń altyn tuǵyryna bastap shyqqan, Olımpııa oıyndary men álem chempıonatynda kúmis júl­deger atanǵan Keńes Odaǵy qura­masynyń bas bapkeri Genna­dıı Parshınniń myna sózine jú­gineıik: «Jánibek dosym dúnıe júzindegi eń úzdik dánekerdiń biri boldy!».

Álem chempıonatynyń tuńǵysh júldegeri. Qazaq hal­qyna Olımpııa oıyndarynyń tuń­ǵysh medalin 1960 jyly ush­pa júırik Ǵusman Qosanov syı­lasa, Jánibek Nyǵmetuly álem chem­pıonatynda olja salǵan al­ǵashqy qazaq sportshysy. Qu­ramynda Saýranbaev oınaǵan Ke­ńes Odaǵynyń quramasy 1966 jylǵy álem birinshiliginde qola medaldy jeńip aldy.

Álem kýbogynyń tuńǵysh jeńimpazy. Olımpıadalyq sport túrlerinen Álem kýbogyn qanjyǵaǵa baılaǵan birinshi qazaq balasy kim deseńiz, taǵy da Jánibek Saýranbaev aldyńyzdan shy­ǵady. Jánibek aǵamyz 1965 jyly KSRO voleıbol qura­ma­synyń dánekeri retinde Álem kýbogy básekesinde top jardy.

Eýropa chempıony atanǵan birinshi qazaq voleıbolshysy. Saýranbaevtyń tyńnan túren tart­qan qadamyn ári qaraı jalǵas­tyrsaq, 1967 jyly Jáni­bek Nyǵmetuly qazaq voleıbol­shy­larynan tuńǵysh Eýropa chem­pıony atandy.

Dop oıyndarynan tuńǵysh KSRO chempıony. Voleıboldan Keńes Odaǵynyń eń alǵashqy chem­pıon­darynyń qatarynda Jáni­bek Saýranbaev pen Aman­gel­di Sultanov turǵanyn kóne­kóz jankúıerler umyta qoıma­ǵan shyǵar. Negizin Oktıabr Jaryl­­ǵapov qalaǵan Almatynyń «Býre­­ves­tnık» komandasy Qazaq eli­­niń dop oıyndary komanda­lary­nyń arasynan eń birinshi bolyp 1969 jyly Keńes Odaǵy chem­pıonatynda top jardy. «Býre­ves­tnık» Keńes Odaǵyna qaraǵan azııalyq respýblıkalardyń ishinen odaq chempıony atanǵan jal­ǵyz komanda. Taǵy eskeretin jaǵdaı: HH ǵasyr­dyń 60-70-jyl­darynda Qazaqstannyń fýt­bol, basketbol, dopty jáne kógal­daǵy hokkeı komandalary Keńes Odaǵy chem­pıonattarynda tegeý­rin tanytyp júrse, solardyń ara­­syn­da 1972 jylǵa deıin «Bý­re­vestnıktiń» shoqtyǵy bıik boldy.

Eýropa chempıondarynyń kýbogyn oljalaǵan tuńǵysh qazaq sportshysy. 1970 jyly Almatynyń «Býrevestnık» komandasy Eýropa chempıondary kýbogynyń jeńimpazy atandy. Sol tarıhı jeńiske komanda kapıtany Jánibek Saýranbaev zor úles qosty. «Býrevestnıktiń» sapynda Valerıı Kravchenko men Oleg Antropov sekildi Olımpıada jeńimpazdary oınaǵanyna qaramastan, Saýranbaev uzaq jyl daýylpaz komandanyń kapıtany boldy. Osynyń ózi Jánibektiń azamattyǵy men oıynshy retinde sheberligine berilgen ádil baǵa ekeni anyq. Qazaq sportynyń tarıhynda Eýropa kýbogyn eń birinshi oljalaǵan komandanyń sapynda daryndy oıynshy Amangeldi Sultanovtyń bolǵanyn aıtýǵa tıispiz.

1971 jyly «Býrevestnık» Eý­ropa chempıondarynyń kýbo­gyn taǵy da jeńip aldy. Eýro­panyń eń tańdaýly klýbyna taǵaıyndalǵan kúmis kýbok qa­tarynan ekinshi jyl komanda kapıtany Jánibek Saýranbaevqa saltanatty túrde tabys etildi. Saýranbaevpen birge jeńis tuǵyryna Amangeldi Sultanov pen Tólendi Ahmetjanov syndy sańlaqtardyń kóterilgenin eske alýdyń ózi bir ǵanıbet. Sol tusta álemdik voleıboldyń tizgini eýropalyqtardyń qolynda edi. Dúnıejúzilik chempıonattarda Keńes Odaǵy, GDR, Chehoslovakııa quramalary ozyq shyǵyp júrse, Rýmynııa, Bolgarııa komandalary kúmis tuǵyrdan kórinetin. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: Keńes Odaǵy men Eýropada úsh jyl qatarynan jeke-dara kósh bastaǵan «Býrevestnık» – 1969-1971 jyldarda dúnıe júzindegi eń kúshti voleıbol klýby boldy. Buǵan kúmán keltirseńiz, basqasyn aıtpaǵanda, quramynda birneshe álem chempıony bar cheh, nemis klýbtaryn utqan bas bapker Zańǵar Járkeshev pen Jánibek Saýranbaev komandasynyń jeńis shejiresin paraqtap kórińiz.

Atalarymyz «Taqyr jerge shóp shyqpaıdy» dep tegin aıt­paǵan. Jánibektiń ákesi Nyǵ­met Saýranbaev fılologııa boıyn­sha elimizdegi tuńǵysh ǵylym dok­tory. 1954 jyly jaryq kórgen 50 myń sózden turatyn orys­sha-qazaqsha sóz­dik­tiń avtory. Osyndaı ákeden tálim alǵan Já­ni­bek jas kezinde oqýǵa zerek bolypty. Sonymen birge Muh­tar Áýezovten bastap álemdik deń­geıdegi jazýshylardyń kitap­tar­yn den qoıyp oqyǵan eken. Mine, qazaqtyń alǵyr da bilimdi jasy voleıbolǵa baryp edi – búkil álem moıyndaǵan serke sportshy dárejesine jetti. Al biz keıingi jyldary sport­shy balalardyń ata-tegi men bilimine mán bermeıtin boldyq.

Al Jánibek nege Olımpıada jeńimpazy bolmady degenge kelsek, ol 1964 jyly KSRO quramasynyń bazalyq ko­mandasy – SSKA-nyń shaqyrýyn qabyl alǵan joq. Sony kek tutqan Máskeý Saýranbaevty eki birdeı Olımpıa­daǵa aparmaı qoıdy. Áıtse de ol Alash oǵlanynyń jetis­­tigi­ne kireýke túsire almaı­dy. Álemdik deńgeıdegi qazaq vo­leı­bolshysy Jánibek Saýranbaev týraly derekterdiń bir parasy osyndaı!

Qydyrbek RYSBEK,

jýrnalıst