Birneshe jyl buryn Almatyǵa saparlap kelgen Japonııanyń Sendaı qalasynda turatyn belgili qazaq ǵalymy Nurbosyn Janpeıisovpen áńgimelesýdiń sáti túsken edi. Tohoký ýnıversıtetiniń professory, sýperkompıýter salasynyń mamany týǵan eline uzaq jyldan beri kelip turǵan beti eken. Sol ýaqta Kúnshyǵys elinde alapat zilzala bolyp, artynsha muhıttan sýnamı kelip, Fýkýsıma atom elektr stansasy jarylyp, araldaǵy memleketke aıtarlyqtaı shyǵyn alyp kelse de, japon jurty abyrjymaı, apat saldarymen el bolyp kúresip, barlyq qıyndyqty eńserip jatqany, basqa da japon qundylyqtary týraly aǵamyz sheshile sóıledi, biz de yntamen tyńdadyq.
Suhbatta otandasymyz Taldyqorǵan qalasyna týysqandaryna saparlap barǵanyn, jolda toqtaǵanda kólikten túsken balalarynyń jan-jaqqa qarap tań qalǵanyn jetkizdi. Tabıǵatqa emes, árıne. Joldyń qos qaptalyna. О́ıtkeni kúre joldyń shetinde qoqys shashylyp jatqan-dy. Shette ósken Janpeıisovterdiń balalary qoqysty tazalaýǵa da, adamdardyń ony qalaı bolsa solaı laqtyryp, shashyp ketkenine de emes, orasan baılyqtyń aıaq asty bolyp ıgerýsiz jatqanyna tańǵalypty. Mine, másele qaıda?! Japonııada ár úı, ár otbasy, ár turǵyn qoqysty saralap, jeke-jeke shyǵaryp qoıady. Mysaly, paıdalanylǵan qaǵazdar men oqylǵan kitap, gazet-jýrnaldardy bólek, plastık ydystardy, shyny shólmekterdi jáne tamaq qaldyǵyn jekelep jınaıdy. Árqaısysyn alyp ketetin kompanııalar bar. Ony qaıta óńdeý kásiporyndaryna ótkizedi. Osylaısha, qoqysyńyz qundy shıkizat kózi, tabys kiltine aınalǵan. Tipti Japonııada kóshe jıekterinde qoqys jáshigi bolmaıdy eken. Árkim óziniń qoqysyn birge alyp júredi. Shylym shekseńiz de, tuqylyn qaltańyzǵa salyp alasyz. Adam búginmen ǵana emes, keleshekpen de ómir súrýi tıis. Áńgimege aralasqan aǵamyzdyń jubaıy úıde otyrǵan japon áıelderine deıin jeke tulǵa retinde ǵalamdyq máselege ún qosatynyn umytpaıtynyn, ıaǵnı ydystyń maıyn shúberekpen súrtip alyp baryp qana jýatynyn, óıtkeni, maıly sý aldymen qubyrdy kirletse, ekinshiden, muhıtqa qosylyp, qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizetinin esten shyǵarmaıtynyn aıtty.
Mine, bizge de osy ispetti ekosana kerek. Qazirgi qalaǵa shoǵyrlaný, ındýstrııalandyrý kezeńinde qorshaǵan ortaǵa degen jaýapkershilik óte ózekti. Sondyqtan qaldyqty da baılyqqa aınaldyrýdyń jolyn tabý qajet. Máselen, Atyraý qalasyndaǵy «Ekoplastık» kásipornynyń dırektory Ázilhan Baıbatyrov plastık materıaldaryn qaıta óńdeý, odan jasalǵan buıymdardy kádege jaratý arqyly joǵary sapadaǵy qurylys materıaldary óndirisin qurýǵa bolatynyn aıtady.
Qarapaıym ǵana derekterge nazar aýdarsaq, 1804 jyly 1 mıllıard adam jer resýrsynyń 10 paıyzyn ǵana paıdalansa, 2017 jyly 7,5 mıllıardtan astam adam jer resýrsynyń 90 paıyzyn paıdalanyp otyr. OPEK elderiniń baıandaýynsha, planetada kún saıyn 100 mıllıon barrel munaı óndiriledi. Halyqtyń 92 paıyzy lastanǵan aýamen tynys alyp otyr, osydan jyl saıyn 6,5 mıllıon adam ajal qushady. Jyldan jylǵa shyǵarylatyn qaldyq 6-7 paıyzǵa ulǵaıyp barady. Tynyq muhıtyndaǵy qoqys alańy muhıttyń 1 paıyzyna teń bolyp úlgergen. Onyń negizgi bóligi plastık bolyp otyr. Grınpıstiń zertteýinshe, muhıtta ólgen janýarlar dúnıesiniń 40 paıyzynan astamynyń ishinen plastık zattar tabylǵan. Qazaqstanda 4 myń qoqys polıgonynda 5 mıllıard tonnadan asa turmystyq qaldyqtar jınaqtalsa, onyń ishinde 200 mıllıon tonna plastmassa qaldyqtary bar. Bul materıaldyń shirýi 500 jylǵa deıin sozylady eken.
Qazir elimizde bul saladaǵy qaıta óńdeý úlesiniń kólemi nebári 3 paıyzdy ǵana quraıdy. Al plastıkti qaıta óńdeý ekologııalyq máselelerdi sheshýge kómektesedi, jańa jumys oryndaryn qurýǵa septesedi jáne el naryǵynda jańa salaǵa jol ashady. Atyraýlyq kásipkerdiń aıtýynsha, plastmassadan jasalǵan taýarlar men buıymdardy qazaqstandyq ımporttyń úzdik bestigine engizýge múmkindik bar.
Jalpy, qaldyqtardyń qozǵalysy boıynsha eki kartınany kórýge bolady. Máselen, TMD elderinde qatty turmystyq qaldyqtardyń 97 paıyzy jerge kómiledi. Al Eýropada bul kórsetkish orta eseppen 40 paıyzǵa jýyq. Ekinshi modelde plastıkten bastap makýlatýra, metall, áınek jáne elektrondy qaldyqtardy jekelep jınaý júıesi arqyly qaıta óńdeý, jańa taýar alý jolǵa qoıylǵan. Al qalǵany elektr qýatyn alý úshin órteledi. Shvesııada tipti osy eń sońǵy jylý alýdan qalatyn qaldyqtyń ózi 4 paıyzdy ǵana quraıdy eken. Olar jylýdyń 20 paıyzyn qoqystan alyp otyr. «Real» fýtbol komandasynyń formasy shólmekterdi qaıta óńdeý arqyly tigilgenin bireý bilse, bireý bilmes, sirá. Tokıoda eń sońǵy qaıta óńdeýden qalǵan qaldyqty órteý arqyly 16 shlak zaýyty qurylys materıaldaryn shyǵaryp otyr. Álbette, mundaı mysaldy kóptep keltirýge bolady. Eń bastysy, biz taban astynda jatqan tonnalaǵan qaldyq emes, baılyq ekenin sezinýimiz kerek.
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»