Ol – ekiniń biri táýekelge bara bermeıtin bekzat ónerge, qazaq ulttyq balet trýppasyna jas ta bolsa ózgeshe lep alyp kelýimen erekshelendi. Buǵan qosa qarapaıym qazaq balasy 17 jyl Eýropanyń eń sáýletti teatrlarynda óner kórsetip, Lozannadaǵy (Shveısarııa, 1996 j.) halyqaralyq balet ártisteri, Novosibir qalasynda (Reseı, 1999 j.) ótken halyqaralyq balet baıqaýlarynda júldeli oryndarǵa, qysqasy, álemdik deńgeıdegi aıtýly syı-sııapattarǵa ıe bolǵan, bes tildi emin-erkin meńgergen, osy kúnniń talabyna ábden laıyq jan. «Astana Balet» teatrynyń solısi, rejısserdiń kómekshisi Qazbek Ahmedıarovpen kezekti premeradan soń áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
– Qazbek Ǵazızuly, qazirgi jastar úshin memleketimizde barlyq jaǵdaılar jasalǵan. О́ner kógine qanat qaǵam degen órkenge kókjıek keń. О́zińniń de 17 jylyń shetelde, onyń ústine, Eýropada ótti. Balet ónerimen ondaǵy jurtty tańǵaldyrý qıyn degen pikirdi jıi estip qalyp jatamyz. Sonda kópshiliktiń júregine qalaı jol taptyń?
– Jer betinde adamǵa týǵan jerinen ystyq qutty meken bar ma?! Munyń qasynda sheteldiń nebir tamasha shaharlarynyń ózi túk emes. Batys Qazaqstan oblysy, Qaratóbe aýdany – ǵajaıyp óner adamdarynyń kindik qany tamǵan jer, Eskendir Hasanǵalıev aǵamyzdyń týǵan jeri. Altyn kindik, týǵan topyraǵymdy kúlli qazaqqa tanymal aǵa-apalarymnyń atymen maqtanysh tutamyn. Toǵyz jasqa deıin men de sol aýyldyń shańyn jutyp, shalǵynynda aýnap-qýnap óstim.
...Shetelge at basyn burmaı turyp áýeli ózime dáris bergen ulaǵatty ustazdaryma toqtalǵym keledi.
Almatydaǵy A.V.Seleznev atyndaǵy horeografııa ýchılıshesinde sabaq beretin tájirıbeli pedagog-mamandar jyl saıyn ónerli balalardy oqýǵa tartý maqsatynda Qazaqstannyń túkpir-túkpirin jaıaý aralap shyǵady. Qandaı tamasha dástúr! Irikteý synaǵyna 9-10 jastaǵy órender tańdalady. Men ol kezde, ıaǵnı 1991 jyly Oral qalasynda №21 mektepte oqyp júrgen kezim bolatyn. Mektepke eki muǵalim keldi. Oqýshylardy úlken zalǵa jınady. Qımyl-qozǵalysymyzdy baıqap kórgen soń, nátıjesin kóp uzamaı jarııa etti. Maǵan: «Synnan óttiń, oqýǵa kele berýińe bolady» dedi. Klass jetekshimiz Gúlbaram Qýandyqqyzy týǵan anamdaı, kúni búginge deıin ol kisimen Astanada aralasyp turamyz.
Almaty horeografııa ýchılıshesinde Rıma Alekseevna Lýkomskaıanyń mektebinen kóp nárse úırendim. Bu kisiniń óner mektebinen ótý úmitkerler úshin úlken baqyt. Úsh jyl balettiń álippesin jattatqyzyp, sahnalyq qımyldyń qyr-syryn úıretken sheber. Meniń ónerge qushtarlyǵymdy osy kisi oıatty. Odan keıin kánigi mamandar Vladımır Golov, Eldos Ýsın sabaq berdi. Ánýarbek Jálılov, Edýard Malbekov sııaqty sańlaq sheberlerden úırendim...
– Sheteldik mamandardyń kózine kez kelgen adam ilige bermese kerek-ti. Ol úshin balet óneri ıesiniń boıynda qandaı qasıet bolýy kerek?
– Qatań tártipti saqtaýǵa mindettisiń. Muny bir ret buzǵan adamnyń bárin qaıtadan nólden bastaýyna týra keledi... Qazir álemniń qaı túkpirine baryp bilim alamyn deseńiz, esik ashyq. Munan artyq ne kerek? Baq ózdiginen kókten ushyp kelip tóbeńe qona salatyn kóbelek emes qoı. Oǵan jetý úshin tynbaı eńbektený kerek. Sol úshin baletke kelgen jastarǵa ózge mamandyq ıelerine qaraǵanda ózgeshe talap qoıylady. Sondaı-aq qazir óner adamdary bir-birimen mıdaı aralasyp ketti. Bir-birińnen bilmegenińdi emin-erkin úırenýińe, tájirıbe almasýyńa múmkindik mol. Muny óz basymnan ótkergen soń, jaqsy bilemin. Mundaı dástúr barlyq jerde bar. Tipti Reseı teatrlaryna deıin shetelden tanymal rejısserlerdi, solısterdi shaqyrady. Muny orys sahnagerleriniń tájirıbesi jetpegendikten shaqyryp jatyr dep eshkim aıta almaıdy. Bizben de sondaı tanymal kompanııa aınalysty. Olar negizinen teatrlarǵa bilikti horeograftardy shaqyryp, tamasha balet týyndylaryn qoıýdy maqsat tutady. Mine, osy kompanııanyń qoldaýymen Amerıka, Domınıkan elderinde, Pýerto-Rıkoda óner kórsettim, sheberlik shyńdaýdyń túrli mektepterimen tanystym.
1999 jyly Fransııanyń balet teatry Qazaqstanǵa gastroldik saparmen keldi. Solarmen qosylyp sahnaǵa shyqtym. Olar menen álemdik deńgeıdegi sahnalarda óner kórsetýge qalaı qaraıtynymdy surady. Talap-erejeleri boıynsha ózim oryndaǵan rólderimdi beınetaspaǵa túsirip, joldadym. Sodan Fransııa teatrynyń basshysy Robert Berte myrzanyń ózinen shaqyrtý aldym. Sóıtip Parıj sahnasynda óner kórsetý mártebesine ıe boldym. Bir jyl sonda ájeptáýir tájirıbe jınaqtadym. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, arada bir-eki jyl ótse de keıin bul kompanııa seniń árbir basqan qadamyńdy jiti qadaǵalap, ónerińniń ári qaraı damýyna qoldaý kórsetip otyrady
– Sondaı álemdik deńgeıdegi teatrlarda kimderdiń beınesin somdadyńyz?
– Maındaǵy Frankfýrtqa jaqyn mańda Vısbaden qalasynda Gessen memlekettik teatry ornalasqan. Sonyń negizgi qoıylymdarynyń bárinde oınadym. «Shelkýnchıkte» – Bekzadanyń rólin, «Don Kıhotta» Bazıldi somdadym, sondaı-aq fransýz shansondary Djýlber Veko, Jak Brel oryndaýyndaǵy shyǵarmalarǵa qoıylǵan bılerimmen kópshilikke tanyla tústim.
Fransııa men Germanııanyń basty balet trýppalarynda solıst, premer-solıst retinde oryndaǵan on jeti jyldaǵy rólderimdi oısha saralasaq, Týlýzadaǵy Kapıtolııa, Parıjdegi Fransııanyń Jas baleti, Vısbadendegi Gessen memlekettik, Saarbrıýken qalasyndaǵy nemis memlekettik opera jáne balet teatrlarynda álemge áıgili horeograftardyń qoıylymdarynda óner kórsetippin. «Neapol», «Sılfıda», «Raımonda, «PasdeDeux», «Taqyryp pen varıasııalar», «Laǵyldar», «Shaǵyn ajal», «Aqqý kóli», «Siz úshin ólýge daıynmyn», «Naqtylyqqa mastanǵan qumarlyq», «Bethovenniń jetinshi sımfonııasy», «Sınatranyń toǵyz áni», «Alısanyń ǵajaıyptar eline saıahaty», «Jızel» «Korsar», «Karmen»... t.s.s. kóptegen spektaklde basty beınelerdi somdadym. Sheteldik rok balet, barokka dáýiri mýzykasy, shanson jáne klassıkalyq janrlar boıynsha sahnalanǵan spektaklderde bıledim.
– Sahna óneri ujymdyq óner bolyp tabylady. Biraq soǵan qaramastan jekelegen óner ıeleriniń sheberligi úlken ról atqaratyny taǵy málim. Al siz ózińizdiń sahnalyq jubyńyzǵa qanshalyqty táýeldisiz?
– Birde Gonkongte Fransııa kúnderi atap ótiletin boldy. Jumystan soń kóligimdi turaqqa qoıyp, úıge qaıtyp kele jatqanymda aldymnan basshymyz jolyǵyp: «Gonkongke barǵyń kele me?» – dep surady. Oılanbastan «ıá» dedim. Sol saparda amerıkalyq Nanett Glýshakpen tanystym. Onyń sahnadaǵy jep-jeńil qımyly aspanda qalyqtap ushyp júrgen ulpadaı áser qaldyrady. Jalpy, balette jubyńnyń bıine kóp nárse baılanysty dep aıtyp jatamyz ǵoı. Bul jaǵynan maǵan Qudaı óte aqkóńil jaısań jandardy jolyqtyrdy. Men olarmen áýeli aramyzǵa senim kópirin turǵyzyp almaıynsha eshbir iske táýekel etpeıtinmin. Mundaı shyǵarmashylyq baılanystar adamı shynaıy syılastyqqa qana qurylady. Sodan da bolar, men sahnalyq serigimniń qaı jerde demin ishine jutatynyn, qaı tusta tereń tynystaıtynyn ańǵaryp turamyn. Jáne de olar rólime kedergi keltirip, sátsizdikke ushyratqan emes. Sonyń biri mine, osy Nanett Glýshakpen Djordj Balanchınniń kóptegen baletterinde birge bıledik. Shetelde Dj.Balanchınge qurmet zor. Túbi grýzın, sankt-peterbýrgtik horeograf áýeli Eýropaǵa ketip, ári qaraı túpkilikti Amerıkada turaqtap qalǵan. Osy avtordyń 1949 jyly Nıý-Iorkte qoıylǵan horeografııasyn, «Serenada» baletin «Astana Balet» teatryna alyp keldik. Búginde bul shyǵarma repertýarymyzdaǵy birden-bir tushymdy týyndy sanalady.
– Siz ózińizdi balettiń qaı mektebine jatqyzasyz?
– Qaı jerde óner kórsetsem de maǵan tek qazaq ulttyq balet mektebiniń ókili dep qaraıdy. Jalpy, el arasynda fransýz baleti tehnıkasy, orys balet mektebi degen sııaqty uǵymdar bar ekeni ras. Mundaı túsinikke túbegeıli boı aldyryp ketpes úshin mysaly, men oǵan jáne Amerıka, Kýba, Italııa baleti tehnıkalaryn qosar edim. О́ıtkeni bul elderdiń mádenıeti men ónerinde, onyń ishinde balet ónerinde sońǵy ýaqytta keremet qubylystar paıda bolýda. Fransýz bıshileri aıaqpen qalaı jumys isteý kerektigin, usaq ta názik ıirimderdi jaqsy meńgergen. Sol sııaqty Dj.Balanchınniń qaıtalanbas óz tehnıkasy bolǵan. Mysaly, er adam 1 mınýt 10 sekýnd bılese, Balanchınniń horeografııasy boıynsha amerıkalyqtar bul elementti 48 sekýnd bıleıdi. Iаǵnı aıyrmashylyq – tehnıkasynyń jyldamdyǵynda. Fransýzdardan sonshama aıtarlyqtaı kóp nárse úırengen joqpyn. О́ıtkeni Qazaqstannyń balet mektebi bıshilerdi óte joǵary deńgeıde daıarlaıdy. Onda barǵanymda dostarym menen qyzyǵyp: «Mynadaı keremet tehnıkany qaı jerden oqyp úırendiń, qaı elden keldiń?» dep qaıta ózimdi suraqtyń astyna alatyn. Olarǵa Almatyda oqyǵanymdy, sosyn kezinde Sankt-Peterbýrgte, Vaganova atyndaǵy balet akademııasynda Rýdolf Nurıevpen birge oqyǵan Ánýarbek Jálılov syndy myqty ustazdardan oqyp, tálim alǵanymdy aıtamyn.
– Shetelge ketkende qansha jastasyz?
– Germanııaǵa 20-dan sál-aq asqanda bardym. Jaqsy ustazdar kezdesti. Onda juppen qalaı jumys isteý kerektigin, joǵaryǵa jeńil kótere bilýdiń názik tehnıkasyn úıretti. Sheberlik jaǵynan shyńdaldym. Sosyn bılep jatqanda túrińnen seniń ishki qınalysyń, emosııań kórinbeýi tıis... Mýzykamen qosyla bıleýge, aıaq-qoldy, kózdi, oıdy bir maqsatqa jumyldyra bilýge daǵdylandyrdy. Biraq osylardyń bárinen bir sekýnd bolsyn oıyń alda júrýi kerek eken. Balette qımyldan oı birinshi turýy kerek degen qaǵıda bar. Tehnıkalyq sheberlikke kelsek, ol kúndelikti qaıtalaı berý arqyly birte-birte áıteýir qalyptasady. Taǵy bir mańyzdy másele – koordınasııa. Munda árkimniń ádis-amaly ár túrli. Ony aıtyp otyrǵan sebebim, bireýdiń qımyl, áreketin týra solaı aına-qatesiz qaıtalap shyǵý múmkin emes. Úıretýshi maman myqty horeograf bolǵan jaǵdaıda ǵana solıst óz koordınasııasyn taýyp alady. Aıaq-qoldyń qımylyn bir mezgilde ortaq oı men bir maqsatqa jumyldyrýdy meńgeredi.
– Eýropada qandaı ataqty adamdardy kezdestirdińiz?
– Germanııanyń ózinde bıshiler asa kóp emes. Kóbisi syrttan kelip qatysady. Qoıýshy-horeograftar da tap solaı. Japonııanyń 2 myń oryndyq zalynda, Germanııadaǵy 1200-1300 oryndyq zaldarda óner kórsetýimiz sondaı tanymaldardyń arqasynda.
Fransııada Parıj operasynyń juldyzy Monık Lıýdıermen bıledim. Brazılııa, Ispanııa, Amerıka, Japonııa, Fransııa teatrlarynyń solısterimen birge óner kórsettim. 2011 jyly Japonııanyń Kıoto qalasynda ótetin týrneden Fýkýsıma apatty aımaǵynyń radıasııalyq zardabyna baılanysty Parıj operasynyń bıshisi sanaly túrde ózi bas tartty. «Sonyń ornyna barasyń ba?» dep surady uıymdastyrýshylar. Olar bul qalaǵa eshqandaı da radıasııa qaýpi tónip turmaǵanyn, qorqatyndaı túk joq ekenin túsindirip aıtty. Sonyń arqasynda tirshilik kózin týrızm quraıtyn ǵajaıyp Kıoto qalasyna jolym túse qaldy. Syrtynan kim ne dese de, eldiń naǵyz mádenı ortalyǵy bolǵandyqtan onda jyl saıyn kóptegen óner festıvalderi ótedi eken. Tarıhı eskertkishter óte kóp. Basqasyn bylaı qoıǵanda, bir ǵana osy qalanyń ózinde 1600 býdda hramy, 400 sıntoıstik shirkeý bar kórinedi. Tarıhı sáýlet óneri eskertkishteriniń molynan ushyrasýyn jurtshylyq osydan myń jyldaı buryn Kıotonyń Kúnshyǵys eliniń astanasy bolǵandyǵymen baılanystyrady.
Sóıtip osy sapar barysynda názik sezimge qurylǵan bı stılin qalyptastyrýshylardyń biri Iler Lorandy jolyqtyrdym. Kezinde Monık Lıýdıermen bılegen kisi. Osy sańlaq maǵan «Don Kıhottyń» Bazılin qalaı oryndaý sheberligin úıretti. Qazir bul adam – Máskeýdegi Stanıslavskıı jáne Nemırovıch-Danchenko atyndaǵy balet teatrynyń kórkemdik jetekshisi.
Brazılııa, Kýba, Brıtanııa elderinde bı óneriniń qyr-syryna ábden qanyǵyp ósken belgııalyq belgili horeograf Rıkardo Amarantemen qazir qoıan-qoltyq shyǵarmashylyq baılanystamyz. Astanada «Gaııa» spektaklin birlesip qoıdyq.
– Amaranteniń qatysýymen «Astana Balet» teatrynda taǵy qandaı tyń týyndylar qoıyldy?
– Teatrdyń kórkemdik jetekshisiniń shaqyrýymen men «Astana Balet» teatryna jumysqa ornalastym. О́zimmen birge belgili horeograf Rıkardo Amaranteni alyp keldim. Jasy 37-de. Kelisimshartpen jumysqa turǵan qoıýshy-horeograftyń osy aralyqta sahnalaǵan týyndylarynyń sany jetige jetip qaldy. Men ári aýdarmashymyn, ári teatr solısteri men Amarante arasyndaǵy kópirmin, ıaǵnı kómekshisimin. О́zim de bıleımin. Buryn munda tek qyzdardyń ǵana trýppasy jumys isteıtin, qazir aralas, 8 ul bala qosyldy. R.Amaranteniń «Mahabbat. Úreı. Joǵaltý», «Baıaý jalyn», «Saǵym sátteri» sııaqty neoklassıka stılindegi jańa qoıylymdarynyń basy-qasynda júrgendikten men bularǵa sheberdiń qanshalyq ter tókkenin jaqsy bilemin.
– «Astana Balet» teatry óneriniń sheteldikterge dáriptelý jaǵy qalaı? Jáne basqa balet teatrlarynan nesimen erekshelenedi?
– «Astana Balettiń» tushymdy týyndylaryn jınaqtap, byltyr Japonııaǵa baryp keldik. Polshanyń Varshava, Vroslav qalalarynda boldyq. Sol baǵdarlamany jańǵyrtyp, Parıj, Brıýssel, Sankt-Peterbýrg qalalarynda óner kórsettik. «Serenada», «Kontrasty» baletiniń premeralary ótti bıyl. Astanada osy eki týyndyny biriktirip usyndyq. Mundaı joba buryn-sońdy Qazaqstanda bolmaǵan. Ár qoıylym jurttyń kóp ýaqytyn alyp, jalyqtyrmaıdy. Ereksheligimiz – «Astana Balette» ondaı úlken aýyr baletter áli sahnalanǵan joq, kóbi konserttik baǵdarlamalardan turady. Bir aktili balet, qysqa-qysqa tushymdy dúnıeler bar.
– Solıstiń sahnadaǵy keıbir qımyl-qozǵalystary tap solaı taǵy qaıtalanyp jatqandaı áser qaldyrady. Bul balet óneri úshin qalypty jaǵdaı bolyp eseptele me?
– Balette jattandy nárseler bar ma deısiz ǵoı. Negizi solaı sııaqty kóringenmen, sheberlik tásili, ár oryndaýshynyń stıli bólek-bólek. Jastarǵa osy jaǵynan kóp baǵyt-baǵdar silteýge týra keledi. Keıde ýaqyt shirkin ómirdegi barlyq túıtkildi tez sheship tastaýǵa mursha bermeıdi. Sondaıda ýaqyttan biraz kesheýildep qalyp jatqanyńdy sezinesiń, osy tyǵyryqtan shyǵaratyn jol izdeısiń. Sol úshin bir kún bolsa da jastarǵa kókeıge toqyǵandarymdy kóbirek úıretýdi qalaımyn. Olardyń myqty maman bolyp qalyptasýyna ýaqyttyń kóp jumsalýy mańyzdy emes, maǵan mańyzdysy – ádis-tásilderimdi, tehnıkalyq sheberligimdi ózimnen keıingi órenderge úıretý, shákirtterińniń álemdik bıikterdi baǵyndyrýy. Osy turǵydan óz betimen surap, bilsem dep júrgen jastardy kórgende qýanamyn. Bilmegenińdi suraǵannyń nesi aıyp?! Qazir jastary 20-dan sál-aq asqan balaýsa jastarǵa qolymnan kelgenshe erler bıiniń tehnıkasyn úıretip júrmin.
Álginde qımyl-áreketterdiń qaıtalanýyna kelsek, bıdegi qımyldardyń qaıtalanýy zańdy qubylys bolyp sanalady. Munda túk te óreskeldik joq. Ár horeograftyń ózine tán bı nusqalary bar desek, birte-birte osylar sahnaǵa ábden ornyǵyp, qundylyqqa aınalyp ketedi. Jetiledi. Damıdy. Tolyǵady.
– Ondaǵy solıster men bizdegi bı dástúriniń arasynda qandaı aıyrmashylyqtar bar?
– Bı tili – bárine ortaq. Aıyrmashylyq joqtyń qasy, alaıda qyzyq jaıttar barshylyq. Mysaly, aıaqtyń ushymen bıleý tek áıelderge ǵana tán dep esepteımiz. Biraq keı elder muny eleı qoımaıdy. Sondyqtan keıde áıelderdiń baletke kıetin týflıimen aıaqtyń ushymen bıleıtin erlerdi kezdestirip qalyp jatamyz. Keıbir horeograftar muny solısterden ádeıi suraıtyn kórinedi. Biraq óz basym muny quptamaımyn. Álemdik balet óneriniń ǵasyrlar boıy saqtalǵan klassıkalyq ásem ádebiniń buzylmaǵany abzal. Pýantı – áıelderge ǵana jarasatyn aıaq kıim.
– Kimderdi qurmet tutasyz?
– Qazir álemdik balette ataqty adamdar óte kóp. Men Mıhaıl Baryshnıkovtyń ónerin baǵalaımyn. Reseıdegi A.Vaganova atyndaǵy orys balet akademııasyn bitirgen. 1974 jyly shetel asyp ketken. Sodan Amerıkada turaqtap qalǵan. Jasy 60-tan asqan kisi. Biraq soǵan qaramastan mundaı tulǵalar balette óte sırek kezdesedi. Áıelder ishinen fransýz bıshisi Sılvı Gılemdi qurmetteımin. Sahnadan qol úzbeı 53 jasyna deıin bılegen naǵyz maıtalman jan edi.
– Balet solısteri qoldary qalt etkende nemen aınalysady?
– О́zim syrǵanaq tepkendi, hokkeı oınaǵandy jaqsy kóremin. Shańǵy sporty unaıdy. Árıne, bular balet úshin óte qaýipti oıyn túrleri bolyp tabylady. О́ıtkeni kez kelgen ýaqytta aýyr jaraqat alýyń múmkin. Soǵan qaramastan muz aıdynynda serýendegendi súıemin.
– Qansha tilde erkin sóıleısiń?
– Nemisshe, aǵylshynsha óte jaqsy sóıleımin. Fransýzsham da jaman emes. Osylardyń ishinen nemis tilin óte jyldam ári jeńil úırendim. Osy tilderde fılm tamashalaımyn, gazet, kitap oqımyn. Dostarmen sóılesip turamyn. Biraq ózimniń ana tilimdi qaıda júrsem da umytqan joqpyn. Bizdiń úıdiń adamdary bir-birimen qazaqsha sóılesedi.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»