Iá, samaıǵa kirgen aq joǵary órlep, kómirdeı qara shashty boz qyraý basar káriliktiń aýyly jaqyndaǵan saıyn ishteı mazasyzdyq bıleı bastasa, sonyń biri – zeınetaqy máselesi. Dana halqymyz da «Eńbek túbi – zeınet» dep beker aıtpasa kerek. Biraq osy zeınettiń ıgiligin kórýge kóz ben kóńil jetpeı turǵan syńaıly. Qazirgi qoǵamnyń oıy osyǵan saıady.
Memleket basshysynyń Úshinshi jańǵyrtýǵa bastaǵan Joldaýynda da áleýmettik jańǵyrý negizinde bıyl zeınetaqy ósimi men jańa ádistemesi qabyldandy. Jalpy, Elbasy tapsyrmasy boıynsha sońǵy 20 jylda qazaqstandyq zeınetaqy júıesi túbegeıli ózgerdi. Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine enip, ǵumyr boıy qansha qarjy jınaqtaǵanymyzǵa qaraı ınvestısııalyq tabys tabý uıǵarymyna toqtadyq. Buryn jeke ınvestısııalyq qorlar jumys istese, 2014 jyldan bastap Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) júıesine kóshtik. Osylaısha, barlyq zeınetaqy qarjysy bir qorǵa shoǵyrlandy. Bul – shamamen ishki jalpy ónimniń 20 paıyzy. Iаǵnı otandyq zeınetaqy júıesinde ekonomıka úshin aıtarlyqtaı qoldaý bolarlyq qarajat bar. Bul qarjy qaıtkende de ınvestısııalanýy tıis. Búginde BJZQ zeınetaqy aktıvterin Ulttyq bank basqarady. Atalǵan bank BJZQ-nyń kastodıan-banki róline de ıe. Ulttyq qordy basqarý keńesi atalǵan aktıvterdi basqarýdyń tıimdiligin arttyrý usynystaryn qaraýǵa jaýapty. Degenmen qoǵamda jańa júıedegi kommýnıkasııalyq platformaǵa alańdaýshylyq baıqalady.
Taıaýda elordada «Ashyq ekonomıka» forýmynda talqylanǵan máselede BJZQ qoǵamdyq keńesiniń burynǵy múshesi, jýrnalıst Bota Jumanova halyqtyń 20-30 paıyzy ǵana qorǵa quıǵan aqshasyn keleshekte alatynyna senetinin, al ózgeler zeınetaqylyq jarnany salyq retinde qabyldaıtynyn aıtty.
Zeınetaqy júıesi ashyq bolýy úshin ne isteý kerek? M.Gladýeeldiń «Syndarly kezeń» atty kitaby bar. Kópshiligimiz «synǵan áınek» teorııasyn bilemiz. Siz synǵan áınekti aýystyryp otyrsańyz, qylmys bolmaıdy. Eger tún balasynda elektr jaryǵyn qossańyz qylmys azaıady. Zeınetaqy júıesi de osy sııaqty. Onda júrgizilip jatqan amaldardy kópshilik túsine bermeıdi. Biz osyǵan jaryq túsirip, onda ne bolǵanyn aıtyp otyratyn maısham jasaǵymyz keledi, deıdi ol. Iаǵnı júıeni jetildirý boıynsha kúndelikti aqparat almasýdy jolǵa qoıýdyń mańyzy zor. Jýrnalıstiń aıtýynsha, bul – jaqsy naryq. Máselen, BZJQ-nyń alǵashqy ónimi retinde korporatıvti sektorda eńbek etip júrgen 1 mıllıon jeke tulǵany aıtýǵa bolady. Olar joǵary bilimdi, tájirıbeli, kásibı, jalaqysy joǵary mamandar. Aı saıyn qorǵa 80 mıllıard teńge kelse, jartysyn osy 1 mıllıon adam quıady. Sondaı-aq statıstıka boıynsha elimizde ár ekinshi azamattyń jeke zeınetaqy shoty bos. Qarjylyq esebine qaraǵanda 2015-2016 jyldary BJZQ qyzmetkerleriniń sany 60 adamǵa artqanymen, shyǵyny 1,5 mıllıard teńgege kóbeıgen. Munyń bári qor qyzmetine qatysty týyndaıtyn saýaldyń kóptigin kórsetedi.
– Otandyq zeınetaqy júıesin reformalaýdyń jańa tujyrymdamasy qabyldanyp, naryqta jeke basqarýshy kompanııa paıda bolsa salymshylar úshin salymyn ınvestısııalaý týraly tańdaý týar edi. Barlyq salada memlekettiń úlesi ǵana emes, jeke tulǵanyń da úlesi men tańdaýynyń bolýy mańyzdy. Sondyqtan zeınetaqy júıesi arqyly ınvestısııalyq saýatymyzdy kóterý óte ózekti, – deıdi B.Jumanova.
Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne mıgrasııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Dámejan Sádýaqasova Qazaqstannyń zeınetaqymen qamtamasyz etýdi reformalaýy teń bólý ustanymynan jeke zeınetaqy jınaqtaý ustanymyna kezeń-kezeńmen ótýge negizdelgenin aıtady. Mundaǵy maqsat – naryqtyq ekonomıka men zeınetaqymen qamtamasyz etý deńgeıine sáıkes keletin qarjylyq turaqty júıe qurý.
Jınaqtaý júıesine kóshýmen birge keńes kezinde synnan ótken memlekettik bıýdjetten yntymaqty zeınetaqy alý quqyǵy da saqtaldy. Sonyń nátıjesinde memleket, jumys berýshi jáne jumysshy arasyndaǵy zeınetaqymen qamtý jaýapkershiliginiń ońtaıly bólinisine negizdelgen kópdeńgeıli zeınetaqy júıesi qalyptasty. Qazaqstandyq zeınetaqy júıesin jańǵyrtý 2030 jylǵa deıin zeınetaqy tólemderi jıyntyǵyn aýystyrý koeffısıentin Halyqaralyq eńbek uıymynyń usynymyna sáıkes 40 paıyzdan tómen emes kúıde saqtaýdy qamtamasyz etýi qajet.
Teń dárejeli tólemde táýekel kópOsy oraıda keıbir shet memleketterdiń zeınetaqy júıesine úńilip kórelik. Astanaǵa arnaıy kelgen Jańa Zelandııanyń ekonomıkalyq zertteý ınstıtýty bas dırektorynyń orynbasary Djon Balıngaldyń aıtýynsha, aral-memlekette 65 jastan asqan ár azamat zeınetaqy alýǵa quqyly jáne aktıvi men kirisine qaramastan zeınetaqy teń dárejede beriledi. Onyń kólemi eńbekaqynyń 3/2 bóligin quraıdy. Ákimshilik alymdar orta eseppen 2 paıyzǵa teń. Memlekettik jáne jeke zeınetaqy qorlary jumys isteıdi. Dese de ámbebap zeınetaqy júıesinde barsha halyqtyń bir kólemde zeınetaqy alýy úlken táýekel týdyrady. Onyń ústine sońǵy 30-40 jylda Jańa Zelandııada mıgrasııalyq úrdis beleń aldy. Ásirese, azııalyqtardyń kóptep kelýi eldiń zeınetaqy tólemine aıtarlyqtaı salmaq saldy. Tipti zeınetaqy tólemi IJО́-niń 200 paıyzyna jetýi múmkin. Sondyqtan ózgerister qajettiligi baıqalady. Zeınetaqy reformasy týraly oılansaq nusqa kóp. Qordyń tólemin tómendetý men jasty ózgertýge, ındeksteý ótkizýge bılik qarsy. О́ıtkeni qoldaýshylardyń daýsynan aırylady. Sondyqtan ázirge ózgerissiz qalyp otyr. Jalpy, mundaı ózgeris basqa salalarǵa da qajet, deıdi sheteldik meıman.
Keleshektegi zeınetaqy koeffısıentke baılanysty ma?Al halyqaralyq damý baǵdarlamalarynda 20 jyldan asa eńbek etip kele jatqan USAID jobasynyń zeınetaqymen qamtamasyz etý jónindegi keńesshisi jáne bas ekonomısti Vladımır Iаsenko eńbek ótiline baılanysty qatań sharalar, erler men áıelder arasyndaǵy zeınet jasyn teńestirý eń aldymen jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna qolaıly ekenin aıtady. Máselen, Chılı eli 1981 jyly zeınetaqy júıesin reformalaǵanda salymshylarǵa 70 paıyzǵa deıingi aýystyrý koeffısıentine ýáde berdi. Jalaqynyń 10 paıyzyn tóleseńiz, ınvestısııalyq tabys orta eseppen 4 paıyzǵa, al naqty jalaqy jylyna 2 paıyzǵa artsa zeınetaqyńyz 70 paıyzǵa kóbeıedi. Iаǵnı qarjy naryǵy eńbek naryǵynan góri kóbirek tabys ákeledi. Sodan beri 35 jyl ótti. Qazirgi Chılıdegi kórsetkish ýáde berilgen zeınetaqydan eki ese tómen. Biraq buǵan bul júıe kináli deýge bolmas. О́ıtkeni Chılıde formaldy emes sektorda nápaqa tabatyn jaldamaly jumys orny kóp. Al ózin ózi jumyspen qamtyǵandar jarna quıýǵa mindettelmegen. Sondyqtan buǵan ekonomıka men eńbek naryǵy kináli deýge bolady. Eń qyzyǵy, chılılik júıe áıelderge jumys isteıdi. Jalpy, kóptegen elderde zeınetkerlerdiń 3/2 bóligi – názik jandylar. Statıstıka derekteri Qazaqstanda da osy jaǵdaı qalyptasqanyn kórsetedi. О́kinishke qaraı, kóptegen sarapshylar jeke jınaqtaýshy qorlary týraly sóz qozǵaǵanda zeınetaqy aktıvteri IJО́-niń 70 paıyzyn quraıtynyn aıtady. Al zeınetaqynyń ózine kelgende jaǵdaı basqasha bolyp shyǵady. Kez kelgen zeınetaqy júıesiniń ónimi – zeınetaqy. Al keleshektegi zeınetaqy týrasyna kelgende, ony eshkim de boljap bile almaıdy. Sondyqtan ony aýystyrý koeffısıenti arqyly ǵana elestetýge bolady. Toqsanynshy jyldardyń sońynda Qazaqstan, Chılı, Shyǵys Eýropa elderinde qor naryǵynyń kirisi joǵarylap, zeınetaqy koeffısıenti shyńyna jetti. Al sekseninshi jyldardyń sońynda Japonııada, eki myńynshy jyldary AQSh-ta qor naryǵy qatty qulady. Bul jeke jınaqtaýshy qorlarǵa senimdi azaıtty. Japonııada zeınetaqy qorlary ınvestısııalyq tabysty 70 paıyzǵa deıin arttyrýǵa ýáde berse, qazirgi aıyrmashylyq bar-joǵy 10 paıyz ǵana. Shvesııada zeınetaqynyń syıaqylyq júıesi qalyptasqan. Jalpy jarnasy 18,5 paıyzǵa teń. Onyń 2,5 paıyzy jınaqtaýǵa jumsalady. Jınaqtaý júıesi ortalyqtandyrylǵan.
Sarapshylar BJZQ ınvestısııalyq portfeliniń qurylymyna baılanysty qarjynyń jartysyn memlekettik oblıgasııaǵa salýdyń reti joq ekenin jetkizdi. Eger qazaqstandyq zeınetaqy qorynyń kirisin saralasaq, 2000 jyldan beri operasııa men qunsyzdaný shyǵyndaryn alyp tastaǵanda, tabys múldem az eken. Osy ýaqytta eńbekaqy 3 márte ósti. Dese de onyń ornyn basý koeffısıenti 10 paıyzdan da tómen bolyp otyr. Bul – makroekonomıkalyq kórsetkishterge baılanysty. О́ıtkeni naqty kiris eńbek naryǵynyń kirisinen joǵary. Iаǵnı Chılıge uqsas jaǵdaı týady. Jalaqy jylyna 2 paıyzǵa ósedi, al ınvestısııalyq kiris 4 paıyzǵa artady. Sarapshylar Qazaqstanda zeınetaqylyq qarjy ekonomıkada jańa jumys oryndaryn qurý úshin emes, qarjylyq sektordy saýyqtyrý úshin bankterdi qutqarýǵa jumsalyp otyrǵanyn, sondyqtan zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdy ashyq júrgizý, naryqqa jeke zeınetaqy qorlaryn qaıtarmasa da, jeke basqarýshy kompanııalardy qaıtarýdyń ózekti ekenin aıtady.
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»