El-jurty ardaqtaǵan azamat edi

Al jeke basyndaǵy qa­sıet­terge kelsek, Aıe­keń qaı jerde júr­sin, qandaı ortaǵa kir­sin adal­dyǵymen, aza­mat­ty­ǵymen daralandy. 

Aıyp Qısaulyn biletinderdiń oǵan degen qurmetiniń sheksiz bolýy da sondyqtan.

Aıyp Qısauly tiri júrgende 80-ge tolar edi. Myna, tómende aıtylǵan iltıpatty pikirler azamat beınesin jan-jaqty somdap, ataǵyn odan saıyn asqaqtatyp turǵany anyq. 

Eńbegimen elendi

Báıken ÁShIMOV,  keńestik partııa, mem­leket jáne qo­ǵam qaıratkeri, Qazaq KSR Mınıs­tr­ler Keńesiniń Tóraǵasy (1970-1984 jj):

– Kezinde Almaty zooteh­nı­kalyq-maldárigerlik ınstı­týtyn úzdik bitirgen, sosyn ıns­­tı­týttyń aspırantýrasyn­da oqyp, keıin Pavlodar obly­syn­daǵy «Besqaraǵaı» asyl tu­qymdy qoı zaýytynda zootehnık bolyp eńbek jolyn bastaǵan, sóıtip kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan jas maman Aıyp Qısauly Qusaıynov ta bul ispen shyndap shuǵyldana bastap edi. Ol birneshe jyl boıy sovhoz dırektory bolyp qyzmet istep, keıin Ekibastuz aýdandyq partııa komıtetiniń birinshisi hatshysy bolyp júrgende respýblıka Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń mal sharýashylyǵy jónindegi orynbasary qyzmetine joǵarylatyldy.

Men Aıyp Qısaulyn osy kezeńnen bastap jumys barysynda tanysyp, ja­qynyraq bildim. Aıyp taza aka­de­mııalyq ǵalym bolǵan joq. О́mirden tájirıbe jınaqtaǵan, mal sharýashylyǵyn óz qolymen basqaryp, túrli túıin­di máse­lelerdi sheshý­ge aralasqan bilgir maman retin­de de, alǵyr ǵalym, sheber uıym­dastyrýshy tur­ǵysynan da kózge túsip, joǵa­ry qyzmette tez bedel jınady. Úkimet basqaryp otyrǵan maǵan ol talaı kelip, óziniń usynys­taryn aı­typ, ony qorǵap jáne ótkizýge oryn­dy dálelder kel­tirip, tabandylyq kórsetýshi edi.

Onyń oryndy talap-tilekteri, usynystary men jobalary bizden de qoldaý taýyp, iske asyp jatty. Ol úz­beı 15 jyldan astam respýblı­ka mal sharýa­shylyǵyn basqardy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń, Mem­­le­kettik agro­ónerkásip komıteti basty­ǵynyń orynbasary, keıin «Asyl» mem­le­kettik aksıonerlik kompa­nııa­synyń prezıdenti bola júrip, respýb­lıkada túlikterdi asyldandyrý isimen shuǵyl­dandy. Ǵylym doktory dárejesin qorǵady. Avstralııadan asyl tuqymdy mal ákelip, maldyń sany men sapasyn arttyrýǵa zor úles qosty. Iri qa­ra­nyń sútti, etti bolýyn kóz­de­gen tá­ji­rıbeleri jaqsy nátı­je berdi. Qoı júni­niń sapasyn arttyrýǵa, bııazy júndi qoı tuqymyn molynan ósirýge qol jetkizdi. Eger onyń iske asyr­ǵan ǵylymı, basshylyq eńbekteriniń res­pýb­­­lıkamyzǵa tıgizgen paıdasyn mól­sher­lesek, mıllıondaǵan qarjy kiris kirgizip, mal sharýashylyǵynda júr­gen jurttyń jaqsy tabys taýyp, ál-aýqat­tarynyń jaqsarýyna óz úlesin qosqanyn kórer edik. 

Uly Abaıdyń «Adamnyń adamshy­lyǵy isti qalaı bastaǵanynan belgili bolady. Qalaı aıaqtaǵanynan emes...» degen danalyq sózi bar. Aıyp Qısauly qandaı dárejedegi qyzmette bolmasyn, qandaı aýqymdy isti de jaqsy bastap, jaqsy jalǵastyryp, tamasha nátıjelermen aıaqtap júrdi. Amal qansha, Aıyp Qısauly ómir-tájirıbesi tolysqan, ǵylym jolynda ózindik jol salǵan daryndy ǵalym, sheber uıymdastyrýshy, bilgir basshy, abzal azamat bolyp qalyptasqan shaǵynda ómirden ótti. Tiri bolsa, táýelsiz Qazaqstannyń nyǵaıyp, gúldenýine óz úlesin áli de qosar edi. Ol óz ómirinde zor bedelge, qurmetke, jaqsy ataqqa ıe boldy. Eńbegi Úkimettiń birneshe joǵary nagradasymen atalyp ótti. Artynda áke ataǵyna laıyq urpaǵy qaldy.

Máńgi umytylmaıtyn beıne

Narıman QARAJIGITOV, Qazaqstannyń halyq ártisi:

– Aıekeń segiz qyrly, bir syrly jigit edi. Men onyń ónerdi jaqsy kóre­tin qyryn ǵana kórsetkim keledi. Onyń ózgelerden bir ereksheligi – tek qyzmet aıasymen ǵana shektelip qalmaı, ádebıetti, mýzykany, ónerdi súıip baǵalaıtyn edi. Osy turǵydan ol maǵan da syı-qurmet kórsetetin. Qandaı toı bolmasyn men án aıtsam, ol maǵan «Náke», «Láılimdi» maǵan qaldyr, men aıtaıyn», deıtin. Ol Evgenıı Brýsılovskııdiń «Sholpanyn», Ábilahat Espaevtyń «Dostar» ánin, Áset Beıseýovtiń «Aǵalar» ánin, Mılıýtınniń «Chaıka» ánin naqyshyna keltirip oryndaıtyn. Ásirese meniń esimde qalǵany – keńestik kompozıtor Mokroýsovtyń «Kúzgi japyraqtar» áni. Osy ándi oryn­daǵanda toıǵa jınalǵan halyq dý qol shapalaqtap Aıekeńe shynaıy súıis­penshilikterin bildirgen bolatyn. Sol kezde men Aıekeńniń án aıtqanyn sońǵy ret estip turǵanymdy bilmeppin. Aıekeń­niń jarqyn beınesi meniń esimde osy qalpynda máńgilik qalady.

Abzal aǵa

Ábdirahman OMBAEV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymda­rynyń doktory, professor, QR UǴA múshe-korrespondenti, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Memlekettik syılyǵy­nyń  laýreaty:

– Respýblıka halqynyń atakásibi – mal sharýashylyǵynyń birinshi basshysy retinde onyń bul salaǵa ózi eńbek etken kezeńde qosqan úlesi orasan zor boldy. Ol Qazaqstanda qarakól sharýa­shylyǵynyń ósip-órkendeýine erekshe mán berdi. Qarakól qoıyn seleksııalyq-asyldandyrý baǵytyndaǵy jumystar, eltirini óńdeý, dúnıejúzilik deńgeıge saı ónim shyǵarý maqsatynda jańa tehnologııalardy engizý isi Aıekeńniń qoldaýymen jáne tikeleı aralasýymen júrgizildi.

Aıekeń Qazaqstanda qanshama ǵalym­dardyń eńbekterin durys baǵa­laı bilip, olardyń ǵalym bolyp qalyp­tasýyna ózi­niń áriptestik septigin tıgizdi de­se­ńizshi!.. Aıyp Qısauly adal eńbekti ar­daq­­taı biletin osyndaı abzal azamat edi.

Aıekeń adal dos, úlkenge ini, kishige aǵa bola bildi. Asyl da ardaqty aǵanyń etken eńbegi, parasatty ádil sózi, qımas minezi, qulaqtan ketpes áni, umytylmas beınesi ony biletinderdiń kóńilinde máńgi oryn aldy. 

Naǵyz adam bolatyn

Tóleýbek QOŃYR,  «Qurmet Belgisi» ordeniniń ıegeri, jýrnalıst:

– Aıyp Qısauly Qusaıynovpen zamandaspyn. Osydan qyryq bes jyl buryn Almatyda stýdenttik shaqta kezdeskenim esimde. 1956 jyly kúzde Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynda saıası quǵyn-súrgin qur­bany, jazýshy Beıimbet Maılınniń otbasymen bolǵan kezdesýde jerlester retinde tanysqan edik. Bir jastaı ǵana úlkendigi bar Aıyp (ol ınstıtýttyń 2-shi kýrsynda oqyp jatty) eresek, aqyldy, baısaldy jan retinde tanyldy. Jerlester bolǵandyqtan, ara-tura jolyǵysyp ta júrdik. 

1960 jyly Aıyp ınstıtýtty bitirip, joldamamen Pavlodar oblysyna oraldy. Munda jas ǵalym-zoo­teh­nık «Besqaraǵaı» asyl tuqym­dy qoı zaýytyna bas zootehnık bolyp taǵaıyndaldy. Akademık Á.Elama­novtyń basshylyǵymen qoı tuqy­myn asyldandyrý-seleksııalyq jumys­tarymen aınalysty. 

Sharýashylyqta toǵyz jyl bas zoo­tehnık bolyp istegen Aıyp Qısauly №23 qoı sovhozyna dırektor bolyp keldi. Men jýrnalıst retinde sharýa­shylyǵynda jıi bolyp, jas basshymen júzdesip júrdim. Otyz bir jasar Aıypqa úlken sovhoz senip tapsyryldy. Munyń da sharýashylyq baǵyty «Besqaraǵaımen» birdeı edi. Jún, et baǵytyndaǵy qoı ósiretin. Bııazy júndi qoı ósirý endi ǵana qolǵa alyna bastaǵan. Munda Sosıalıstik Eńbek Eri Kúláı Sharbaqbaeva, onyń uly Qabdynásir Sharbaqbaev, Serikbaı Temirhanov, Násken Tıishtenov sııaqty ataqty shopandar boldy. 

Sharýashylyǵy turalap qalǵan sov­hozdy órge bastyrý úlesi Aıypqa tıdi. 

Abyroı, ataq birden kele qoıa ma. Jańa kelgen basshy eń aldymen eńbek adamdarymen qarym-qatynasyn ornyq­tyrdy. Shopandardyń turmystyq jaǵ­daıyn jaqsartý, turǵyn úıler salý basty nazarynda boldy. Kele sala bárin tap-tuınaqtaı etti deýden, árıne, aýlaq­pyz. Biraq árdaıym eńbek adamyn qoldap, qamqorlyq jasap, tıisti kóme­gin kórsetip otyrýy nátıjesinde birte-birte jurttyń jas basshyǵa senimi artty. 

Osynyń ózi tegin ketpedi. Kóp uzamaı Qaraqala shopandary bıikke órledi. Tól men jún alýdan aldyna jan salmady. Oblysqa ǵana emes, respýblıkaǵa da bel­gili boldy. Aıyp Qısaulynyń abyroıy da artty, bedeli de ósti. 

Onyń jumys kabınetinde otyrýy az bolatyn. Aýa raıynyń qandaı bolǵa­nyna qaramastan, erte turyp qatar-qatar orna­lasqan qoı otarlaryn aralap shyǵa­­tyn. Sonda aldymen suraıtyny – shopandardyń amandyǵy. Sonan soń baryp sharýashylyq jaıyna kóshetin. Otarlardy aralaǵan kezde ne kórdi, qoıshylarmen áńgimede ne baıqady – sonyń bári sovhoz mamandarynyń keshki basqo­sýynda úlken áńgime bolatyn. Erte­ńine sol kemshilikter qalaı joıylyp, jańadan qandaı problema týyndady – bárin qaıta pysyqtaıtyn. 

Ol osy aýyldan KOKP HHV sezine delegat bolyp qatysty. Oblystyq partııa konferensııasynda Aıyptyń sol sezge delegat bolyp baratyny belgili bolǵan. Arnaıy izdep baryp jolyqtym, ejelgi dostardaı emen-jarqyn áńgimelestik. Aıyptan Máskeýde qaıda ornalasatynyn bilip alyp, sezd bastalar kúni telefon soqtym. Bizde saǵat – toǵyz. Al Máskeýde tańer­teńgi – alty. Telefon qońyraýyna Aıyp­tyń ózi jaýap berdi. Ádettegideı kóńil kúıin, úlken astananyń áserin suraı bastadym. Dosym kóterińki kó­ńilmen kórgen-bilgenin asyǵys aıta bastady. Onyń osy áńgimesinen shaǵyn suhbat qurastyryp, gazetke jarııaladym. 

Sezden keıin Aıyp Qısauly Eki­bas­­tuz aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Qaraqala halqy sol joly Aıyppen qımaı qoshtasyp, ıgi tilekpen shyǵaryp salǵan edi. Ekibastuz aýdanynyń biraz sharýashylyqtary qazirgi Aqtoǵaı aýdanynan bólingen-di. «Aqkól» sovhozynda uzaq jyl bas býhgalter bolyp Aıyptyń ákesi Qısa Qusaıynov istegen. El de, jer de ózine tanys, halqy da biledi. Osy aradan Aıyp astanaǵa tartty... 

El, aǵaıyn arasynda Áıken atanǵan Aıyp Qısauly qashan bolsyn azamat retinde tanyldy. Ony úlken-kishi birdeı syılady, qurmet tutty. Sýyq habardy tańerteń jumys ústinde estidik. Aıyp kenetten dúnıe salypty. Oqys habar eseńgiretip jibergendeı boldy. Qımas dosymmen birge ótkizgen qýanyshty kúnder eriksiz esime oraldy. 1998 jyly Pavlodarda 60-qa tolǵan múshel toıyn ótkizgen edik, el-jurtynyń qurmetine bólenip qaıtyp edi. Joq jerden Aıyptan aıyrylyp qalǵanymyz!..

Aıyp naǵyz azamat edi.

Daıyndaǵan Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»