Kúlli álem úshin shetin ahýal qalyptastyrǵan qoǵamdaǵy dinı ekstremızm qaýpine baılanysty taıaýda Astana qalasy boıynsha Din problemalaryn zertteý ortalyǵy basshysynyń orynbasary, teolog Aıbek ATAShEVPEN áńgimelesken edik.
– Aıbek Asqarbekuly, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń saıasatymen qabyldanǵan salmaqty reformalar elimizde dinaralyq jáne ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etýde. Dese de, elimiz ekstremıstik qaýipten ada dep kesip aıta almaımyz...
– Terrorızm degende aldymen «Qylmystyń artynda kim tur jáne nege sondaı qylmysqa bardy?» degen suraq týady. Bul turǵyda keıbir prınsıptik máselelerge mán berýimiz qajet. Birinshiden, sáláfılikke erýshilerdiń dinı senimi men ustanymy bizdiń qoǵam men memleketke qarsy agressııalyq sıpatta ekeni belgili. Al adam balasynyń boıynda qalyptasqan mundaı kózqaras túbinde bir teris is-qımylǵa aınalýy ábden múmkin. Elimizde jáne shetelderde din negizinde oryn alyp jatqan oqıǵalar osynyń aıqyn dáleli. Naqtyraq aıtsaq, 2011-2012 jyldary Aqtóbe, Atyraý jáne Taraz qalalarynda, 2016 jyly Aqtóbe men Almatydaǵy oqıǵalar terrorızmge negizdelgen ýahabshyldyq ıdeıanyń nátıjesi. Ekinshiden, ǵalamtordaǵy beınematerıaldardan jastardyń boıyndaǵy dinı agressııa oılanbastan qan tógýge, tipti óziniń ómirin qıyp jiberýge bar ekenin tanytady. Olardyń dinı saýaty taıaz. Sebebi atalǵan aǵymnyń erýshileri ǵana emes, ýaǵyzshylaryn da dinı saýatty deýge kelmeıdi. Sebebi olarǵa pátýa (nusqaý) berip, baǵyttap otyrǵan belgili tarap bar jáne osy tarap qajet kezinde olardy óziniń qolshoqpary retinde paıdalanady. Máselen, 2011-2012 jylǵy oqıǵalarǵa eshkim tanymaıtyn Ábý Mýnzır ásh-Shınkıtı degen sheıhtiń pátýasy sebep bolǵan edi. Úshinshiden, elimizdegi basqa sáláfıler bul oqıǵalardy jasaýshy topty DAISh-pen baılanystyryp álek. DAISh-tiń teologııalyq jáne dinı ıdeologııasynyń sáláfılik ekenin eshkim jasyra almaıdy. Demek dinı astar men ıdeologııalyq baza ortaq. Biz sáláfılik aǵymǵa qatysty esebimizden jańylmaý úshin ony nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Tórtinshiden, osy oqıǵalar elimizde sáláfılikke qatysty batyl saıası sheshim qabyldaýǵa qosymsha qatań negiz bolady dep úmittenemin. Biz osy ýaqytqa deıin sáláfılik ıdeıaǵa erýshilerdi «baısaldy jáne radıkaldy» dep bólip kelemiz. Al sol «baısaldylardyń» qoǵam men ultqa qarsy agressııalyq kózqarastary qaı ýaqytta is-áreketke aınalatynyn bilmeımiz. Sonymen qatar terrorızmniń áleýmettik-quqyqtyq jáne krımınologııalyq qyry, terrorlyq baǵyttaǵy qylmystardyń qurylymy men dınamıkasy, terrorızmniń taralýy men damýynyń sebeptik-faktorlyq kesheni de bar ekenin eskergen jón.
Qazaqstan barlyq túrdegi terrorızmdi qatań aıyptaıdy jáne atalǵan jaǵymsyz qubylyspen kúreste álemdik qaýymdastyqtyń ujymdyq kúsh qosýyn qoldaıdy. Memleketimiz terrorızmmen kúres týraly barsha 13 halyqaralyq ámbebap konvensııalarǵa qosylǵan. Álemdegi ekstremızm men terrorızmge qarsy kúreske belsendi túrde qatysyp keledi. Qazir elimizde dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama júzege asyryldy. Sondaı-aq 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi sessııasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdi soǵys qaterinen aryltatyn jáne onyń sebepterin joıatyn «Jahandyq strategııalyq bastama-2045» josparyn ázirleýdi usyndy. Mundaǵy maqsat – adamzat damýy úshin ortaq jaýapkershilikti ornyqtyrý. Halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qarsy tura alatyn biryńǵaı álemdik jeli qurý máselesi de kóterildi.
– Jalpy, terrorlyq uıymdardyń sıpaty qandaı?
– Terrorızm – ıdeologııa, doktrına, tipti júıelik pikir de emes. Bul – strategııa. Olar búkil álemdi «jaqsy» jáne «jaman» dep eki topqa bólip, ózderin «jaqsy» kategorııasyna jatqyzady. Lańkestik áreketterdi iske asyrý úshin mindetti túrde ssenarıı daıyndap, «a» jáne «b» josparyn jasaıdy. Terrorızm jarqyn bolashaq pen jańa múmkindikterge úmittendiredi. Bulyńǵyr bolsa da únemi saıası maqsat-múddesi bolady. Bul halyqaralyq saıasattyń bir bóligi, sol sebepti syrttan keletin qoldaý arqyly iske asady. Terrorlyq uıymdar eń aldymen ıdeologııalaryn damytyp, kitap, jýrnal, áleýmettik jeli jáne qoldarynan kelgenshe BAQ arqyly qatarlaryn pikirleri sáıkes keletin adamdarmen tolyqtyrady. Terrorızmniń tórkinin bul kúnde Shyǵystan, musylman elderinen izdeý keń óris alyp otyr. Oǵan dinı sıpat berý qate. Shyn máninde, terrorızmdi belgili bir ultpen nemese dinmen baılanystyrýdyń negizi joq. Beıbit turǵyndar ómirin jalmaıtyn terrorlyq aktilerdi jasaýshylardyń dini, mázhaby bolmaıdy. Terrorlyq qımyldarǵa kez kelgen ulttyń ókili, kez kelgen dinniń atyn jamylýshy bezbúırekter bara alady. О́kinishin, kegin, taǵdyryna moıynusynbaýyn terrorlyq topqa qosylýmen aqtaǵysy keledi. Lańkestik áreketter álemdi dúr silkindirýde. Lańkestikke qarsy kúres júrgizý barysynda qaýipsizdik taqyrybynyń mańyzy men syrtqy saıasattyń adam quqyqtaryna, demokratııaǵa, plıýralızmge, zań ústemdigine qatysty mańyzdylyǵyn eskerý basty máselelerdiń biri. Elimiz syrtqy kúshterdiń qoldaýyn taýyp otyrǵan terrorlyq uıymdardyń nysanasyna aınalmaýy úshin halyqaralyq zańǵa qurmet kórsetetin, rasıonaldy, ulttyq múddeni alǵa qoıatyn, beıbitshilik pen dostastyq qaǵıdalaryna negizdelgen saıasat ustanǵany abzal.
– Elimizdegi terrorlyq qaýippen kúres nátıjeleri qandaı?
– Bas prokýratýranyń resmı málimeti boıynsha, sońǵy jyldary sot oryndary tarapynan «Ál-Qaıda», «Kúrd halyq kongresi», «Musylman baýyrlar», «Hızb-ýt-Tahrır» sııaqty 15-ke jýyq teris uıymdarǵa elimizdiń terrıtorııasynda is-áreket júrgizýge tyıym salyndy. Kúrestiń negizgi qaǵıdalarynyń biri – halyqtyń qoldaýy. Bul qoldaýǵa ıe bolý úshin senimdi bolý, senimdi bolý úshin terrorshylardy ustaý, olardy ustaý úshin qolynda ókilettigi men bilimi bolýy, qolynda ókilettigi jáne bilimi bolýy úshin kásibı deńgeıi myqty bolýy kerek. Osy kerekterdiń jolynda birigip kúresýge tıispiz. Qoldaýǵa ıe memleket lańkestik jáne ekstremızm sııaqty qaýip-qaterge bóget bolyp, sútteı uıyǵan birlikti shaıqaltýǵa, el ishinde týyndaýy múmkin bólinýlerge tótep beredi. Sol sebepti lańkestikpen kúres memlekettik organdardyń ǵana boryshy emes, árbir qazaqstandyqtyń mindeti.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»