Topjarǵan: Baqtııar Artaev ómiriniń qaltarys tusynan syr izdesek

Jumbaq

2004 jyl. Afıny. Tóraǵa Dáýlet Turlyqanov bastaǵan Sport jáne dene shynyqtyrý agenttiginiń isker jigitteri Grekııa astanasynyń kórnekti jerine «Qazaq aýylyn» quryp, Olımpıadaǵa kelgen otandastar túgelge jýyq jı­nal­dyq. Olımpıada dýyna túsken sportshylarymyzdyń kópshiligi osynda eken. Solardyń arasynan suńǵaq boıly, ashań júzdi jigit kózime jyly ushyraı berdi. 21 jastaǵy Baqtııar Artaev. Tanymaıtyn adam jeńil atlet­shi nemese týrıst eken dep qalýy múmkin. Syrtqa tepsinip turǵan kúshi baıqal­maıdy. Juqaltańdaý ǵana aýyl balasy. Áńgimemiz birden jarasty.

Onyń Olımpıadaǵa qandaı qıyn­dyqpen kelgenin bilemiz: pavlodarlyq Azamat Maqajanov ekeýi joldama úshin sońyna deıin aıqasty. Ekeýi eki lısen­zııalyq jarysqa túsken edi. Jol­dama ustatpady. Alda – joldama úshin úshinshi jarys. Qurama bapkerleri Baq­tııar men Azamatty rıngte ózara bettes­tirgen jón dep sheshti. Qaı jeńgeni Pákistandaǵy sheshýshi synaqqa attanbaq. Baqtııar jeńip shyqty. Osy synǵa arnaıy kelgen respýblıka sportynyń basshysy Dáýlet Turlyqanov kesimdi sózin aıtty: Pákistanǵa Artaev barady.

Pákistandaǵy básekede Baqtııar ómirinde kórmegen quqaıǵa tap boldy. Rıngke shyǵa sala Pákistan boksshysyn dyrdaı ǵyp sabady. Biraq ananyń upaıy aspandap barady. Yshqyna soǵyp, qarsylasyn eseńgiretip tastaǵan. Anaý shyǵandap barady. Bir sát ıektiń astynan oń qolmen opyra urǵanda pákistandyq boksshy kesken terekteı sulap tústi. Tura almas dep oılaǵan. О́lermen neme eken. Qasqıyp qaıta bel­sendi. Áli de tarazynyń arǵy basy aýyr tartyp tur. Jeńilse – Olımpıada joldamasy kózden bulbul ushatynyn jan júregimen sezingen Artaev arystansha shabyndy. Qos qolyn qulashtaı siltep, ońtaıly ádisimen keńirdektiń túbinen kótere siltegende pákistandyq jigit edenge gúrs etip qulady. Osy mezet ortadaǵy tóreshi general aldyndaǵy sarbazdaı symdaı tartyla qaldy. Álemdik boks federasııasynyń prezıdenti Ánýar Chaýdrıdiń ózi aralasqan eken bulardyń aıqasyna. О́z baýyryn aıaýsyz toqpaqtaǵan órimdeı qazaqqa rıza bolǵany ma, álde myńdaǵan adamnyń kóz aldyndaǵy ádiletsizdikke tóze almady ma, kim bilsin, Ánýar myrza Allanyń qalaýymen Baqtııardyń talassyz jeńisin joqqa shyǵarmaı, ádildikke basypty.

Osyndaı tar jol, taıǵaq keshýden ótken Baqtııarmen áńgime shertip kelemiz. Olımpıada dodasy dep júreksinip, qobaljyp turǵan sportshyǵa múlde uqsamaıdy. Quddy bir naǵashysynyń toıynda júrgen erke jıen tárizdi. «Al­ǵashqy jekpe-jekten sátti óttiń. Babyń qalaı, kóńilde tolqý bar shyǵar?» dep syr sýyrtpaqtap kórip edim: «Aǵa, – dedi kúlimdeı ún qatyp, – eger tóreshiler jolym­­dy bógemese, Olımpıada chempıo­ny bolamyn!» ...О́z qulaǵyma ózim senbeı, aýyl ıisi ańqyǵan inime qaraımyn. Sózin jelge shashatyn adamǵa uqsamaıdy. Kózi shoqtaı janyp tur. Meniń de tula boıymdy bir jalyn sharpyp ótkendeı boldy.

Jıyrma jyldaı sporttyń basy-qasynda júrmin. Talaı iri jarystyń ot-jalynyn kórdik. Nebir sańlaqtardyń qasynda boldyq. Biraq Olımpıada ústinde dál Baqtııar qusap ańqyldap: «...Chempıon bolamyn!» degen baýyrdy kezdes­tirmeppin. Bul ne, balalyq pa, álde bul jerde basqa bir jumbaq bar ma? Alaman jańa bastaldy. Aldyn­da qos birdeı Olımpıadany utqan Oleg Saıytov tur, odan basqa álemge áı­gili kýbalyq Lorenso Aragon, álem chempıo­natynyń júldegeri ózbek Sherzod Hýsanov, Ýkraına batyry Vıktor Polıa­kov... bar. Sonda bizdiń baýyr osy myq­tylar­dyń bárin búge-shigesine deıin zert­tep qoıǵan ba? Al zerttediń, olardy bes saýsaqtaı bilesiń deıik, biraq dál osylarmen báseke kezinde seniń babyń qandaı bolmaq?..

Baqtııar bolsa, sol jaıdary qalpy. Myńdaǵan jandy uıqy-kúlkiden aıyr­ǵan Olımpıada ústinde júregi dir etpeı, erkin júrgen batyr inime degen tilektestigim endi burynǵydan beter údeı tústi. Biraq Artaevtyń rýhyn qaı­rap, namysyn janyp turǵan kúshtiń tym tereńde jatqanyn dál sol mezet ańǵara da, bile de qoımap edim...

Aıqas

Baqtııardyń shırek fınaldaǵy Vık­tor Polıakovpen aıqasy bastalǵansha kóńil shirkin tolqýmen boldy. Al ekeýi judyryq túıistirgen bette neshe kún kókirekti torlaǵan kúmán seıilip sala bergen. Baqtııar aýyl rınginde júr­gendeı oıqastasyn. Qarsylasym – 47 mıllıondyq Ýkraınanyń oǵlany, nebir jampozdyń saǵyn syndyrǵan Polıakov dep qaýip qylatyn syńaıy baıqalmaıdy. Shúý degennen tizgindi myǵym ustap, Vıktordy bilgeninen jańyldyryp tastady. Ekinshi raýnd sońynda esep – 27:13, Baqtııar bet qaratpaı turdy. Úshinshi raýndta Polıakovtyń judyryǵy tek aýa qarmaýmen boldy. Artaev arasyn úzbeı alty upaı oljalaǵan sátte tóreshi aıqasty toqtatyp tastady – 33:13! Aı­qyn jeńis!

Jartylaı fınaldaǵy qarsylasy – ózi bala kezden eliktep ósken sańlaq, 2 márte Olımpıada jeńimpazy, álem chempıony, 2 ret Eýropada ozyq shyqqan reseılik Oleg Saıytov. Bir jyl buryn Azııa chempıonatynda olja salǵan Baq­tııar shıryǵyp shyqty bul synǵa. Ataǵy dúrkirep turǵan Saıytovtan taı­salatyn túri joq. Qos judyryǵy oqtaýly myltyqtaı sart-surt. Olegke es jıǵyzbaı, tizgin ustatpaı, naǵyz has batyrsha ekpindeı kiristi. Aqyry ne kerek, Saıytovty tórt raýnd boıy es jıǵyzbaı, birde dińkelete qýyp, endi birde qol jeter jerden soǵyp, jan taptyrǵan joq. Keıingi on jylda boks dúnıesin armansyz dúrkiretken Oleg ash býradaı býyrqanǵan Baqtııardy tejeı almady. Onyń keńes jáne Reseı boksynyń tarıhyndaǵy tuńǵysh úsh dúrkin Olımpıada chempıony bolsam degen asqaq armanyn Artaev orta joldan úzip jiberdi. «Boks maıdanyndaǵy eń myqty qarsylasym – osy Saıytov boldy, – deıdi Baqtııar sol kúnderdi eske túsirip. – Shynymdy aıtsam, men ony nokaýtpen utýdy kózdedim. Al onyń soqqysy surapyl eken. Erteńine onyń urǵan jeri, ásirese kókirek tusym shanshyp aýyryp, kádimgideı qınaldym. Olegtiń judyryǵy tıgende deneńdi tómen qaraı ireı soıyp jibergendeı kúı keshesiń. Keıin bir basqosýda Saıytov: «Jaratýshynyń buıryǵymen Baqtııar menen basym tústi», dep jigittik sózin aıtty».

Fınal. Nege ekeni belgisiz, ózine nyq senimdi. Reti kelse, Aragondy mejeli ýaqytqa jetkizbeı táltirektetip, talassyz utsam deıdi. Sony sert ustanyp rıngke kóterildi. Baqtııar sharshy alań­ǵa qadam basqanda taqymyn qysyp, tyqyrshyp otyrǵan qalyń qazaq dý ete qaldy. Muhıttyń arǵy betindegi qyzýqandy kýbalyqtar da teledıdarǵa telmirgeni anyq. Uldaryn uly dodaǵa qosqan qos halyqtyń júrek lúpili men aq­jar­ma tilegi Afınydaǵy aq shar­shynyń ústinde qalyqtaǵan sát edi bul.

Artaev aryndap kiristi. Rıngti bılep-tóstep úırengen Aragonnyń tynysy tarylyp qalǵandaı kórindi bizge. Baqtııar tyqsyra tústi. Aragon tizginnen aıyrylmaý úshin qansha jantalasqanymen, qazaq batyrynyń joıqyn qımyly ony degeleń qaqtyryp, shyrq úıirip áketip barady. Baqtııarmen jarysa bizdiń de qıqýymyz kúsheıdi. Baqtııar urǵan saıyn biz de silteımiz jalańash judyryqty. Baqtııardyń upaıy ulǵaıǵan saıyn jalymyz kúdireıip, trıbýnaǵa syımaı, sekirip ketýge shaq otyrmyz. Osylaısha tórt raýndty taýysyppyz. Elektrondy tablodaǵy esep sondaı nurly, sondaı shýaqty... samaladaı jarqyraıdy: 36:26! Artaev – Olımpıada jeńimpazy!

Árdaıym sabyrly qalpynan aınymaıtyn Beket Mahmutov (AIBA-nyń birinshi vıse-prezıdenti) aǵamnyń aqsary júzi anadaıdan balbul janyp tur. Záýlim zaldaǵy bar qazaqtyń, alys­taǵy mıllıondaǵan Alash bala­sy­nyń ańsary Baqtııarǵa aýǵan ǵajap bir sát edi bul. Bul jeńis egiz eken: Baq­tııar Artaevqa Olımpıadanyń altyn medalimen birge, tehnıkalyq sheberligi eń kemel boksshyǵa arnalǵan Vel Barker ký­­bogy qosa buıyrdy. Buǵan deıin qa­zaq boksshysy ustap kórmegen kýbok! Boks marǵasqalary «qazaqtyń salma­ǵy» ataǵan 69 kılodaǵy jeńis sherýi Baq­­tııar­dan bastalǵanyn da umytpaǵan abzal.

«...Tartpaı qoımas negizge!»

Sodan beri talaı ýaqyt ótti. Ýaqy­tynda kóz arbap, kóńil terbegen talaı dúnıe kómeski tartty, talaı qyzyq sanadan óshti. Biraq Baqtııardyń «...eger tóreshiler jolymdy bógemese, Olım­pıada chempıony bolamyn!» degen bir aýyz sózi kókeıde saqtalyp qalypty. Jaqynda osy sózdiń negizin taýyp, syryn ashqandaı boldym.

Artaev ekeýmiz jeke áńgime shertip otyr edik. Áńgime arnasy ákesi Ǵarı­follaǵa qaraı oıysty. «Sonaý babalardan qanǵa sińgen batyrlyq joldy men jalǵaýym kerek edi degendi ákem jıi aıtatyn, – dedi Baqtııar sózin sabaqtaı túsip. – Ol kisiniń aıtýynsha, atam Bıbasar dám-tuzy taýsylǵansha ákemnen myqty balýan shyǵady dep úmittenipti. Ákem taǵdyrdyń jazýymen aýylda júk mashınasyn júrgizdi. Aǵam Baqyt ekeýmiz ákemizdiń: «Esterińde bolsyn, senderdiń jetinshi atalaryń Kómekbaı jalǵyz ózi on adamǵa des bermeıtin batyr bolypty. Bektemis babalaryń birneshe kisi jabylyp tartatyn úlken dıirmendi bir ózi ornatqan desedi. Al Baıǵut atamyz úı ornyndaı dıirmen tasyn eshkimniń kómeginsiz toqtatatyn joıqyn kúsh ıesi bolǵan. Negizde bar batyrlyq pen bula kúsh Alla qalasa ekeýiń­niń bireýińe qonýy kerek. Ne saǵan, ne saǵan», degen áńgimesin san márte estidik.

Baqyt aǵam týmysynan óte qarýly. Qol kúrestirgende jan shydatpaıtyn. Boksta da qarqyny kúshti bolatyn. Bir kúni ákem ony bapkerimiz Nurlan Aqúr­pekovten alyp, Bolat Juma­dilovtiń jattyqtyrýshysy Felıks Soıdyń qolyna berdi. Sodan bastap Baqyttyń baby taıa bastady. Ýaqyt óte kele Baqyt úılenip, boksty birjola doǵardy. Sol kúni ákem: «Qap, qaı jerden qatelestim, osy uldan shyǵýy kerek edi ǵoı, endi qaıttim?! Jeti atada qaıtalanatyn batyrlyq qasıet bizdiń áýletti aınalyp ótkeni me?», dep kózi jasaýraǵan kúıi ústeldi bir-aq uryp, dalaǵa shyǵyp ketti. Ol kezde men balamyn. Ýaqyt syrǵyp ótip jatty. Men de eseıdim. Alǵash ret Qazaqstannyń eresekter chempıonatyn utqan kezimde ákemniń kókiregindegi úmit oty qaıta mazdady. Al Olımpıada joldamasy úshin Fılıppındegi týrnırden jeńilip qaıtqanymda ol kisi túni boıy kóz ilgen joq. Men Karachıge Olımpıada joldamasyna talasýǵa attanǵanda sadaqa taratyp, Quran oqytyp, tileýimdi janyn sala tilepti. Afınyǵa jolǵa shyǵarda: «Balam, aman-saý baryp kelshi. Maǵan bala kerek», dedi ishtegi jan tolqynysyn bildirgisi kelmeı. Olımpıadadan jeńis­pen oralǵanymda: «Allaǵa shúkir! Allaǵa shúkir!..» dep Jaratqan Iege qaıta-qaıta rızalyǵyn bildirdi. Menen qansha jasyrǵanymen qýanyshtan armansyz jylap alǵanyn sezip qoıdym. Tek araǵa biraz ýaqyt salyp: «Qaıtalandy!» dedi arman-tileginiń oryndalǵanyna kóńili toǵaıǵanyn sezdirip. Aıtpaqshy, ómirden óterinen az ǵana buryn meni erkeletip, «kúreseıik» dedi. 29-daǵy shı­ryǵyp turǵan kezim. Beldese kettik: denesine qol batpaıdy, dýal ustaǵandaı boldym. Elýdiń bel ortasyndaǵy ákem meni shıyryp bir-aq atty. Sol qyzýmen qol kúrestirdik. Buryn únemi utylýshy edim. Bul joly men jeńdim. Ákem rıza. «Boksty jalǵastyrsań bolady eken», dedi rııasyz kóńilmen...»

«Negizde bar joǵalmas» degen babalar danalyǵy Baqtııar taǵdyryna da iz tastapty. Artaevtyń týǵan naǵashysy О́mirtaı qaıratty kezinde traktordyń dóńgelegin domkratsyz bir ózi kóterip salǵan desedi. Endeshe, Baqtııardyń Olımpıada maıdanyna júregi dir etpeı, atoılap kirýiniń basty syry – ata-babadan daryǵan tegeýrin men naǵashy jurtynyń batyrlyǵynyń bir júrekte ushtasýynda jatqany anyq.

Qydyrbek RYSBEK,

jýrnalıst