N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda zerdelengen qundylyqtar, halyqqa usynylyp otyrǵan ıdeıalardy tereń uǵyna bilý, ýaqtyly júzege asyrý maqsatynda Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetinde aımaqtyq jobalyq keńse ashyldy. «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi iri ǵylymı ortalyq bolyp sanalady. Ol ýnıversıtettiń ınnovasııalyq tehnologııalar parkinde ornalasqan, qajetti materıaldyq bazamen, kadrlarmen qamtamasyz etilgen.
Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń negizgi qaǵıdalaryn qalyptastyrýǵa jáne zaman synaǵyna tótep berýge qajetti baǵyttar jobalaryn júzege asyrýda Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti alty baǵyt boıynsha jumys isteýde. Olar: Básekelik qabilettilikti arttyrý; Ulttyq biregeılikti saqtaý; Qazaq álipbıiniń jańa grafıkasyn ázirleý; Gýmanıtarlyq bilim mazmunyn jańartý; О́lketaný úrdisin jandandyrý; Bilim men ǵylymdy zamanaýı talaptarǵa sáıkestendirý.
«Týǵan jer» jáne «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» arnaıy jobalarynda árbir qazaqstandyqtyń básekege qabilettiligin, halyqtyń azamattyq jaýapkershiligi jáne áleýmettik belsendiligin arttyrýǵa jáne pragmatızmdi túsinýge baǵyttalǵan, Aqtóbe oblysynyń tamyry tereń tarıhyn, mádenı dástúrin jáne rýhanı qundylyqtaryn tanytý maqsatynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý jáne keńinen taratý is-sharalary josparlanǵan.
Osyǵan oraı, turǵyndardyń etnoáleýmettik jáne etnosaıası tarıhyn, óńirdegi tarıhı tulǵalardyń orny men rólin, kıeli jerler geografııasyn (toponımıka, onomastıka, lıngvıstıka) Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń ekspedısııalyq zertteýleriniń nátıjesi boıynsha jas urpaqqa týǵan jeriniń – Aqtóbe oblysynyń tarıhy týraly tolyq jáne tereń bilim berý úshin memorıaldy-kýltti aımaqtyń qalyptasý tarıhy men damýy jónindegi qujattar (Abat-Baıtaq kesene, Eset batyr memorıaldy kesheni, Qobylandy batyr jáne Han molasy jáne t.b.) zerttelýde. Osy baǵyttaǵy is-sharalar aıasynda: ólketaný bilimin damytý, JOO men pedagogterdiń biliktiligin arttyrýda osy baǵyttaǵy oqý quraldaryn, bazalyq oqýlyqtar daıyndaý; ólketaný boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý; ishki tarıhı-ólketaný týrızmin damytý jumystary qarqyndy júrip jatyr. «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııa- sy» arnaıy jobasynyń biri – «Gýgl» spýtnıgi arqyly Batys Qazaqstan aımaǵy boıynsha IV-V ǵasyrǵa jatatyn (ǵun dáýiri) arheologııalyq eskertkishterdi tabýda.
Aqtóbe oblysynda «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy aıasynda jalpy quny 2 mlrd 848 mln teńgeni quraıtyn 555 joba iske asyrý josparlanǵan. Qazirgi tańda aksııa aıasynda 5 mıllıard 424 mıllıon 390 myń teńgege 464 joba oryndaldy. Onyń ishinde iri jobalar qataryna – hokkeı modýli (240 mln); oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi (635 mln); «Jubanovtar áýeni» óner ortalyǵy (300 mln); 28 gúlzarlar men parkter qurylysy (300 mln); áleýmettik nysandardy jóndeý, eldi mekenderdiń ınfraqurylymdaryn odan ári damytý jobalary endi. «Týǵan jer» arnaıy jobasyn iri sharalarynyń biri – «Aqtóbe – qutty meken» jerlester forýmy, oǵan AQSh, Germanııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Reseı, Ýkraına, Armenııa jáne Ázerbaıjan sekildi 20 shetelden 300-den astam aqtóbelikter keldi. Forým negizgi nátıjeleriniń biri – quny 80 mıllıard teńgeni quraıtyn ózara túsinistik pen jańa óndiris kásiporyndaryn ashý týraly birqatar memorandýmǵa qol qoıyldy. Forýmǵa jerlesterimizdiń arasynan 23 medısına salasynyń ataqty dárigerleri qatysty. Osy kúnderi kelgen qonaqtar asa kúrdeli sanalatyn 29 operasııa jáne 1500 medısına qyzmetkerlerin qamtıtyn 14 ádistemelik semınar ótkizýge yqpal etti.«Kıeli jerler geografııa- sy» atty arnaıy jobasy aıasynda Aqtóbe oblysynan jalpyulttyq kıeli jerler tizimine 10 nysan engizildi. Oblystyń tarıhı jerlerine qazba jumystary júrgizildi jáne kóne tarıhı eskertkishterge ǵylymı-zertteý jumystary bastaldy.
«Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» arnaıy jobasy zamanaýı álemde tereń jahandaný jaǵdaıynda ulttyq mádenıetimizdiń jáne qazaqstandyq qoǵamnyń biregeıligin saqtalýyna negizdeledi. Keleshekte ulttyq salt-dástúr, til, mýzyka men ádebıetimizdi saqtaý jáne keńinen taratý týraly bazalyq túsinikti damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalar qarastyrylǵan, osy arqyly ulttyq rýhty qalyptastyrý kózdelgen.
Osy joba boıynsha, Aqtóbe oblysynda iri mańyzdy sharalar ótkizildi. Mysaly, Eset batyr Kókiulynyń 350 jyldyǵy, Derbisaly Berkimbaevtyń 180 jyldyǵy, Kókjar jármeńkesiniń 150 jyldyǵy (1860 jyly osynda alǵashqy saýda qatary salynǵan bolatyn, olar osy ýaqytqa deıin saqtalyp qalǵan), belgili kompozıtor, kúıshi Qazanǵap Tilepbergenulyna arnalǵan «Aqjeleń» halyqaralyq kúıshiler baıqaýy, kompozıtor Ǵazıza Jubanovanyń 90 jyldyǵyna arnalǵan «Músháıra» aqyndar aıtysy, «Jibek joly» respýblıkalyq festıvali ótti.
Aqtóbeden shyqqan jerles-mesenattardyń qoldaýymen Eset batyrǵa, zańger-ǵalym jáne saıası qyzmetker Naǵashybaı Shaıkenovke, Qobylandy batyr, halyq kóterilisiniń saıası kósemi, qolbasshysy, batyr Isataı Taımanuly, Altaı batyr, Álııa Moldaǵulovaǵa arnalǵan eskertkishter boı kóterdi. Reseı Federasııasynyń Orynbor memlekettik muraǵatymen ózara kelisim jasalyp, ondaǵy tarıhı qundy arhıvtik materıaldar zerttelip, sıfrly júıege kóshirilýde. Oblystyq ólketaný mýzeıiniń ekspozısııalary tolyqtyrylyp, 3D vırtýaldy formatta jańartylady. Jergilikti aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary basyp shyǵarylady. «Jas ǵalym» jobasy júzege asyrylyp, oblys ákiminiń granty (5 mln 200 myń teńge) taǵaıyndaldy.
Aqtóbe oblysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha turaqty túrde monıtorıng júrgizilip otyrady. Saraptama keńesiniń jumysynda jergilikti belgili ǵalymdar, zııaly qaýym, BAQ ókilderi jáne qoǵamdyq qyzmetkerler qatysady. Saraptama keńesi otyrysynda turaqty túrde oblystyq ishki saıasat, mádenıet, bilim, tilderdi damytýǵa syrtqy baılanystar jáne týrızm basqarmalarynyń, Qazaqstan halqy Assambleıasy hatshylyǵynyń esepteri tyńdalady. Basqarmalar jumysynyń nátıjeleri boıynsha jumysty jaqsartý jóninde naqty usynystar jasaıdy. Atap aıtqanda, ishki saıasat basqarmasyna, Aqtóbe qalasy men aýdan ákimderine halyq arasynda túsindirý jumystaryn kúsheıtý, zııaly qaýym men qoǵam ókilderin osy jumysqa tartý usynyldy. Oblystyq mádenıet, syrtqy baılanystar jáne týrızm basqarmalaryna aqyn-jazýshylarmen, shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderimen turaqty baılanys jasap, kıeli geografııa boıynsha sharalar júrgizý, kıeli oryndar kartasyn jasaý tapsyryldy.
Baýyrjan JÚNISOV,
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý boıynsha Aqtóbe oblysynyń
Saraptama keńesi tóraǵasynyń orynbasary