Tarıhı uzaq merzimdi artqa tastap, túrli jazýlarda tam-tumdap hatqa túsken ári myńnan biri ǵana kúni búginge jetken baǵa jetpes jádigerler – sırek qoljazbalar men basylymdardyń túpnusqalary M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Ortalyq jáne Ulttyq kitaphanalardyń sırek qorlarynda jınaqtalǵan. Desek te, el tarıhynyń túp-tórkininen habar beretin osynaý qundy muralarymyzdyń jarııalanýy men zerttelýi áli kúnge kenje qalyp keledi.
Kóne zamandardan bastap kúni búginge deıingi qazaq ádebıeti men óner tarıhy, folklory, teatry, kıno jáne mýzyka, t.b. máseleleri salasynda zertteýler júrgizýdi júzege asyryp otyrǵan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qabyrǵasynda 1962 jyldan bastap Qoljazba bólimi jasaqtaldy. Sonyń negizinde búgingi kúnge deıin búkil rýhanı muralarymyzdyń jartysynan astam bóligi jınaldy, ǵylymı júıelendi, shama-sharqynsha jarııalandy jáne múmkindiginshe zertteýler júrgizile bastady.
Instıtýttyń «Qoljazba jáne tekstologııa» ǵylymı-ınnovasııalyq bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Toqtar Álibekov mamandar tarapynan qoljazba qory talapqa saı saqtalyp, júıeleý jumystary qalypty júrgizilip otyrǵanymen de, elimizdegi sırek kitaptar men qoljazbalardy jınaý, zertteý, jarııalaýdyń ózekti máseleleri jetkilikti ekendigin aıtady. Bólim qyzmetkerleri tarapynan qoljazbalardy qaıta qalpyna keltirý, arab (shaǵataı, qadim, tóte), latyn árpinde jazylǵan mátinderdi transkrıpsııalaý, maǵynasyn ashý, kırıll jazýyna kóshirý jumystary da úzdiksiz jalǵasyn taýyp otyr. Alaıda, osyndaı aýqymdy isterdiń júzege asyp otyrǵandyǵyna qaramastan, elimizde mátintaný ǵylymynyń jolǵa qoıylýy kenjelep qalǵany aıqyn ańǵarylady.
Búginderi folklorlyq muralardyń 30-40 paıyzǵa jýyǵy ǵana ıgerilip, jarııalandy. Al aýyz ádebıetine, atap aıtqanda, aqyn-jyraýlarǵa, bı-sheshenderge, sal-serilerge qatysty muralardyń áli kúnge murty buzylmaı tur. Olardyń da kópshiligi edısııalyq tekstologııa turǵysynda saralandy degenimizben teorııalyq turǵydan áli zerttele qoıǵan joq. Al jarııalanbaǵan muralarymyz qanshama? Ásirese, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynan keıin halyq týyndylaryn jarııalaý máselesi toqtap qalǵan syńaıly. Instıtýttyń dırektory akademık Ý.Qalıjanovtyń basshylyǵymen folklortanýshy-tekstolog ǵalymdar atalǵan qorlarda saqtalǵan qoljazbalardaǵy ádebı mátinderdiń negizinde «Babalar sózi» júztomdyq serııasynan tys 150 tom ǵylymı basylymdardyń jobasyn jasap, quzyrly oryndarǵa jibergenmen, ázirge nátıjeli usynystar túspegeni qynjyltady.
Qazaq halqynyń baı aýyz ádebıeti óziniń qunarlylyǵy men aýqymy jóninen álemdik folklor muralarynyń kóshbasynda turǵandyǵyna orys shyǵystanýshylarymen qatar sheteldik ǵalymdardyń joǵary baǵa bergendigi málim. Qazaq halqynyń tarıhyn zerttegen kóptegen orys ǵalymdary darhan dalaǵa qonystanǵan sany az halyqtyń aýyz ádebıetiniń osynshama baı, qunarly ekendigine zor qyzyǵýshylyq tanytqany tarıhı derekterden belgili. Túrki halyqtarynyń derekterin salystyra zertteı kele, olar qazaq aýyz ádebıetiniń teńdessiz ekendigine kóz jetkize túsedi.
Sondyqtan da búgingi ulttyq qorǵa jınalǵan rýhanı tól muramyzdyń barynsha mańyzdylyǵyn eskere otyryp, onyń jaryqqa shyǵýyna ári elimizdiń, sondaı-aq shetelderde turyp jatqan aǵaıyndarymyzdyń jadyndaǵy dúnıelerdi de qaǵazǵa túsirý ýaqyt kúttirmeıtin keleli másele ekendigin eskerýge tıispiz. Aqparattyq tehnologııalar kóz ilespes jyldamdyqpen damyp bara jatqan kezeńde halyqtyń jadyndaǵy bar baılyqty jınap alý – bolashaq aldyndaǵy azamattyq paryzymyz.
Elvıra BО́KENBAEVA,
jýrnalıst
ALMATY