Qazirgi tańda Qazaqstan álemdik deńgeıdegi básekege qabiletti el retinde halyqaralyq bilim keńistigine endi deýge negiz bar. Qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýy, aldyńǵy qatarly órkenıetti elder sekildi úshtildi bilim berýge kóshý bizdiń Otanymyzda da júıeli júrgizilip keledi. Bul jumys Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Bir qaraǵanda, jer júzindegi mıllıardtan astam adam óziniń týǵan tilimen qatar, kásibı baılanys quraly retinde japa-tarmaǵaı oqyp jatqan aǵylshyn tilin bizdiń de jappaı jáne jedel úırenýimiz kerektigi esh dáleldeýdi qajet etpeıtindeı», dep qadap aıtqany jáne bar.
Bul bizdiń aldymyzǵa kúrdeli mindetter qoıýda. Osy arada taǵy da Prezıdenttiń atalmysh maqalasyndaǵy «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zaman synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», degen eskertýin de este ustaı otyryp, burynǵy tájirıbe men dástúrlerdi saqtap, bilim salasyna álemdik ozyq memleketterdiń damý baǵyttaryna saı ınnovasııalardy engizý, oqý sapasyn arttyrý qajettiligi týyndaýda.
Jahandaný jaǵdaıynda kóptildiliktiń mańyzdylyǵyna IýNESKO komıssııasy da basty nazar aýdaryp, shet tilin jetik biletin mamandar daıyndaý artyqshylyǵyn atap aıtýda. Buǵan qaraǵanda bul másele bizdiń respýblıkamyzda ǵana ózekti emes ekenin ańǵarýǵa bolady. Máselen, Nıderland, Fınlıandııa, Túrkııa, Shvesııa sııaqty memleketter aǵylshyn tiline jete mán berip keledi. Prezıdenttiń strategııalyq baǵdarlamalarynda qazaq tili memlekettik til, orys tili ultaralyq qarym-qatynas tili jáne aǵylshyn tili elimizdiń jahandyq bilim berý salasynda yqpaldasýdyń qajetti sharty bolyp belgilengen.
Qazaq pedagogıkasynyń qara shańyraǵy, 90 jyldyq tarıhy, mol tájirıbesi bar Abaı atyndaǵy QazUPÝ «Úsh tilde bilim berýdi damytýdyń 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy» aıasynda tórt pedagogıkalyq mamandyq boıynsha bakalavrıat jáne beıindi magıstratýra mamandaryn daıyndaýdy bastap ketti. Ýnıversıtet rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor T.Balyqbaev eldik isti ilgeri bastyrar jolda úlken bastamalar kóterip, aǵylshyn tilinde ótiletin pánderdiń ǵylymı negizin, jan-jaqty oqý-ádistemelik jáne tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etilýine basa nazar aýdaryp otyr. Ýnıversıtet tarıhynda alǵash ashylǵan mamandyqtar qatarynda bıologııa jáne hımııa pánderi bar. Bul mamandyqtar boıynsha negizgi jumys Jaratylystaný jáne geografııa ınstıtýtyna júktelgen.
Iá, joǵary oqý oryndarynda aǵylshyn tilin jetik meńgergen maman daıarlaý isi san qyrly ári kúrdeli úderis. Eń aldymen aǵylshyn toptarynda dáris oqıtyn professor-oqytýshylar Bilim jáne ǵylym mınıstrligi uıymdastyrǵan arnaıy tildik daıyndyq kýrstarynan ótkenin aıta keteıin. Sonymen qatar kafedralarǵa jas PhD doktorlary men magıstrler jumysqa qabyldandy. Sóıtip, dáris oqıtyn oqytýshylar tolyqtyryldy. Al oqýlyq pen oqý-ádistemelik quraldarǵa keler bolsaq, «Botany», «Genetics», «Introduction to Biology», «Chemical ecology», «Organic chemistry», taǵy basqa quraldar bar. Bul quraldarmen oqýǵa mınıstrlik ruqsaty berilgen.
Aǵylshyn toptarynda bilim alyp jatqan jastardyń bıologııa pánin tereń meńgerip shyǵýyna botanıka jáne jalpy bıologııa kafedrasy aıasynda «Bıologııany aǵylshyn tilinde oqytýdyń ádistemelik kabıneti» ashyldy. Bul kabınet bolashaqta Almaty qalasy men Almaty oblysyndaǵy bıologııa pánin aǵylshyn tilinde beretin muǵalimder úshin de ádistemelik ortalyq bolady degen úmit bar. Tildik ortany qalyptastyrý maqsatynda «English club» ortalyq qurylyp, oǵan stýdentter, magıstranttar, PhD doktoranttary men oqytýshylar belsendi qatysýda. Sheteldik áriptestermen de baılanystamyz. Olarmen kezdesýler ótkizip, tájirıbe almasyp turamyz. Buǵan bir mysal keltirer bolsam, ótken jyldyń qazan aıynda «Engish club» ortalyq músheleri Leıden ýnıversıtetiniń (Nıderland) professorlary Elıza Stork, Daan Romeınmen jáne Abaı atyndaǵy QazUPÝ kásibı baǵdarlanǵan tilder kafedrasynyń professory J. Ábýovpen birge aǵylshyn tilinde oqıtyn stýdentteri men kezdesý uıymdastyryldy. Buǵan uıytqy bolǵandar PhD doktorlary A.Shoqanova men R.Amanjolov edi.
Kezdesýge qatysýshylar Nıderland ǵalymdarymen kóptildilikti damytý týraly tájirıbe almasyp, aǵylshyn tili pánin tereń meńgerý jaıly pikir alysyp, «CLIL» ádistemesiniń tıimdiligi jan-jaqty talqylandy. Osy ádisteme jaıly da málimet bere ketelik. «CLIL» («Content and Language Integrated Learning») – bul ótken ǵasyrdyń 80-90-shy jyldary Nıderland elinde damı bastaǵan. Mektepterde keıbir pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýǵa daıyndyq bastalǵanda salystyrmaly túrde jańa baǵyt retinde qabyldanǵan bolatyn. 1994 jyly ol Eýropa elderinde qoldaý tapqannan keıin Nıderland aýmaǵynda keńinen júzege asyryla bastady. «CLIL» ádistemesiniń máni týraly aıtsaq, sabaqta oqýshylar aǵylshyn tilindegi baǵdarlama sheńberinde standartqa saı bilimdi meńgerý bolyp tabylady.
Professor Elıza Stork «CLIL» ádistemesin kórsetý úshin sheberlik sabaq ótkizip, barlyq qatysýshylarǵa tapsyrma berdi.
Sol tapsyrma boıynsha stýdentter pikir almasýǵa belsene qatysyp, óz oılaryn aǵylshyn tilinde jetkizýge talpyndy. Nıderlandtyq qonaqtar áńgime ústinde shet tilin úırený jeke tulǵanyń ǵana emes, sondaı-aq tutastaı alǵanda eldiń de damýy úshin mańyzdy ekenin aıryqsha atap ótti. Til bilýge degen stýdentter men oqytýshylardyń umtylysyn oń baǵalady.
Leıden ýnıversıtetiniń oqytýshylary bıologııaǵa qatysy bar professor- oqytýshylarmen aǵylshyn tilinde dáris oqýdyń tásilderin talqylap ulttyq mentalıtetke saı oqýlyq jazý isin qozǵady. Jalpy, sheteldik qonaqtardyń usynysy boıynsha, alǵashynda pán men tildi qatar oqytyp, keıin ózara qıylystyrý, atap aıtqanda, pán men tildi ushtastyrý úlgisi tıimdi bolatyny týraly ortaq baılam jasaldy. Sondaı-aq Nıderland ǵalymdary stýdentterdiń daıyndyqtaryn baǵalaý boıynsha da óz usynystaryn aıtty. Mysaly, mamandyq boıynsha daıarlanatyn emtıhan suraqtaryna óz ana tilderinde jáne lıngvıstıkalyq turǵydaǵy suraqtardy engizý bastapqy kezeńde óte mańyzdy bolatynyn da tilge tıek etti. Bul degenińiz, óz tilińdi ózge tilmen qatar qoı, onyń lıngvıstıkalyq qadir-qasıetin ár kez este ustaý kerektigin bildiretini anyq. Buǵan qaraǵanda ózge tildi úırene otyryp óz tilimizdi de qurmetteý jónindegi uǵym sanamyzda turýy kerek dep bilemin.
Kúlásh QAIMÝLDINOVA,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ Jaratylystaný jáne geografııa ınstıtýtynyń dırektory, geografııa ǵylymdarynyń doktory