Zeınetaqy qoryndaǵy qarjy qandaı kúıde?

Jaqynda Almatyda «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ ashyq esik kúnin ótkizip, zeı­net­aqy jarnalarynyń jaı-kúıi­men tanystyrǵan edi. Al biz osy aq­paratqa óz tarapymyzdan eli­mizdegi zeınetaqy tóleý júıe­sin­de­gi keıbir erekshelikterdi de qosa ket­kimiz keledi. Jalpy, elimizdegi ja­ńa sıpattaǵy zeınetaqy júıe­si­niń dúnıege kelgen kúni dep ­1998 jyldyń 1 qańtaryn ataýǵa ábden bolady eken. Dál osy kú­ni zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly zań kúshine engen-tu­ǵyn. El ekonomıkasyna tikeleı áse­ri bar zeınetaqy salasynyń 3 tarmaǵy qalyptasty: bazalyq júıe, jınaqtaýshy júıe jáne ynty­maqty júıe. Bul jer­degi bazalyq zeınetaqy júıe­si mem­lekettik kepildi qamsyz­dan­dy­rýdyń negizgi kózi bolyp taby­lady. Sál aıshyqtaı ketsek, zeı­netaqynyń bul túri 1998 jyl­dyń 1 qańtaryna deıin zeınet­aqy alyp kelgen barlyq zeınet jasyndaǵy adamdarǵa birdeı mólsherde taǵaıyndalyp, qaıta esepteý arqyly eńbek ótili men áleýmettik járdemaqylardyń qosy­lýy negizinde ústemelenip otyrady jáne «Zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly» zańnyń toǵyzynshy babyna sáıkes zeınet jasyna jetken tulǵalarǵa, eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetke shyǵarylǵan áskerı qyzmetshiler men quqyq qorǵaý or­gan­darynyń qyzmetkerlerine de taǵaıyndalady. Búgingi bazalyq zeı­netaqy mólsheri 14466 teńge sha­masynda. Al zeınetaqy tóleýdiń yn­tymaqty júıesi respýblıkalyq bıýdjetten tólenedi. Bul sanatqa 1998 jyldyń 1 qańtarynan bastap esep­tegende erler úshin 25 jyl, áıel­der úshin 20 jyl mindetti ju­mys ótili bar adamdar kiredi. Aıt­paqshy, 2017 – áıel adamdardyń 58 jasta zeınetke shyǵýynyń sońǵy jyly. 2014 jyly zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtý jóninde tujyrymdama qabyldanǵan bolatyn. Ol boıynsha 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap zeınetaqy jasy kezeń-kezeńmen artady. Iаǵ­nı zeınet jasyn 63 jasqa deıin jet­kizý satylap, on jyl ishinde júr­giziledi. Mysaly, áıelderdiń zeı­net­kerlikke shyǵýy 2018 jyldan 2028 jylǵa deıin jarty jyldan kó­te­rilip otyrady.

Al jınaqtaýshy zeınetaqy júıe­siniń qalyptasýy el táýel­siz­di­giniń jemisti jyldarymen bir­ge qadam basyp keledi. Bul júıe­niń damýynda birneshe syndarly kezeńder boldy. Bastapqyda je­ke jınaqtaýshy zeınetaqy qor­lary qurylyp, azamattardyń eń­bek jarnasyn jınaqtaýmen aı­na­lysqany belgili. Sońǵy 5 jyl­dyń kóleminde Qazaqstan jeke jı­naq­taýdan bas tartyp, jaýynnan keı­ingi sańyraýqulaqtaı qaptaǵan je­ke­menshik qorlardaǵy qarajatty Ult­tyq banktiń baqylaýyna berý tý­raly sheshimge toqtady. Qazir atal­ǵan qarjy qurylymynyń qa­natynyń astynda jumys istep jat­qan «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­net­aqy qory» AQ bizdiń baqytty qart­tyǵymyzdyń kepili bolyp sa­nalady.

Qazir osy qordyń qorjynynda biz ben sizdiń tabysymyzdan usta­la­tyn mindetti jarna jınaq­ta­lyp, qomaqty qarajatty qurap jatyr. Zeınetaqy qorynyń málimetinshe, byltyrǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtarynyń jalpy somasy 7,58 trln teńgeni qu­rap, 2017 jyldyń basynan beri 897 mlrd teń­gege ulǵaıǵan.  Iаǵnı jyl basynan bergi ósim 13,4 paıyzdy qurady. Onyń ishinde salymshylardyń jeke zeı­netaqy shottarynyń sany 10,1 mln birlikke jetken. Al 2017 jyldyń basynan beri jańa salymshylar úshin 345,5 shot ashylyp, olarǵa on aı ishin­de 54,8 mln teńge zeınetaqy jar­­nalary aýdarylǵan eken. Demek, osy­n­sha adam jańadan jumysqa tu­ryp, turaqty tabys tabýǵa qol jet­kizdi degen sóz.

Sonymen qatar esepti kezeńde zeınetaqy sharttarynyń barlyq túri boıynsha jarnalardyń jalpy somasy  616,5 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde mindetti zeınetaqy jar­­nalary esebinen 586,8 mlrd teń­ge, mindetti kásiptik zeınetaqy jar­nalary esebinen 29,3 mlrd teń­ge jáne erikti zeınetaqy jarna­lary ese­binen 365 mln teńge jınaq­tal­ǵan. Oqyrmanǵa qyzyq bolýy tıis, biz tóleıtin zeınetaqy jarnalary tú­simderiniń ortasha aılyq kó­lemi 61,65 mlrd teńge eken. Al jar­na­lar­dyń ortasha aılyq sany  5,5 mln jarna tóleýshige jetken. Bul  zeı­net­aqy shottaryna kúnine shamamen 274 myń adamnyń atynan jarna túsedi degen sóz.

Endi osy jarnalardyń qalaı ju­mys istep, qaıda jumsalyp jat­qa­ny jaıly birer sóz. 2017 jyldyń ba­syn­an beri salymshylardyń jeke zeınetaqy shottaryna eseptelgen taza ınvestısııalyq tabys somasy 457,7 mlrd teńgeden asypty. Biz senim artqan osy qordaǵy zeınetaqy aktıvteriniń tabys tabý múmkindigi 6,62 paıyz shamasynda bolyp otyr. Bul osy kezeń ishindegi ınflıasııany qosa alǵandaǵy tabys, al ınflıasııa kólemi 5,4 paıyzdy quraǵan eken. Demek qordyń baǵaly qaǵazdar naryǵy men basqa da saýda-sattyqqa salǵan qarajaty týraly kúmán joq. Bul Ulttyq bank tarapynan zeı­netaqy júıesine baǵyttalǵan re­formanyń jemisi ekeni daýsyz. Bolmasa, azamattardyń jarnasy esebinen kúmándi aktıvterdi satyp alý oqıǵasyn umyta qoıǵan joqpyz. Osy «Biryńǵaı jınaq­taý­shy zeınetaqy qory» AQ-tyń qarjysyna Ázerbaıjannyń ha­lyq­aralyq bankiniń 70 mlrd teń­geden astam somadaǵy oblıgasııalaryn negizsiz satyp alý faktisi anyqtalǵan edi...

Aıtpaqshy, jınaqtaýshy júıe boıynsha jappaı zeınetaqy tóleý úderisi 2026 jyly bastalatyn bola­dy. Demek sol kezeńnen bastap tá­ýelsiz Qazaqstannyń damýyna eń­bek sińirip, aılyq tabysynan min­­detti jarna tólep otyrǵan qyz­met­kerlerdiń alǵashqy legi zeınetke shyǵa bastamaq.

Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»