Aragidik taban aqy, mańdaı terińizben tapqan tabysyńyzdan ustalatyn mindetti tólemderdiń jaǵdaıy týraly aqparat alyp turý artyqtyq etpeıdi. Ásirese eńbekaqyńyzdyń on paıyzyn úzbeı quıyp otyrǵan jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi jaıly kez kelgen aqparatqa qulaq túrip júrińiz.
Jaqynda Almatyda «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ ashyq esik kúnin ótkizip, zeınetaqy jarnalarynyń jaı-kúıimen tanystyrǵan edi. Al biz osy aqparatqa óz tarapymyzdan elimizdegi zeınetaqy tóleý júıesindegi keıbir erekshelikterdi de qosa ketkimiz keledi. Jalpy, elimizdegi jańa sıpattaǵy zeınetaqy júıesiniń dúnıege kelgen kúni dep 1998 jyldyń 1 qańtaryn ataýǵa ábden bolady eken. Dál osy kúni zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly zań kúshine engen-tuǵyn. El ekonomıkasyna tikeleı áseri bar zeınetaqy salasynyń 3 tarmaǵy qalyptasty: bazalyq júıe, jınaqtaýshy júıe jáne yntymaqty júıe. Bul jerdegi bazalyq zeınetaqy júıesi memlekettik kepildi qamsyzdandyrýdyń negizgi kózi bolyp tabylady. Sál aıshyqtaı ketsek, zeınetaqynyń bul túri 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin zeınetaqy alyp kelgen barlyq zeınet jasyndaǵy adamdarǵa birdeı mólsherde taǵaıyndalyp, qaıta esepteý arqyly eńbek ótili men áleýmettik járdemaqylardyń qosylýy negizinde ústemelenip otyrady jáne «Zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly» zańnyń toǵyzynshy babyna sáıkes zeınet jasyna jetken tulǵalarǵa, eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetke shyǵarylǵan áskerı qyzmetshiler men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine de taǵaıyndalady. Búgingi bazalyq zeınetaqy mólsheri 14466 teńge shamasynda. Al zeınetaqy tóleýdiń yntymaqty júıesi respýblıkalyq bıýdjetten tólenedi. Bul sanatqa 1998 jyldyń 1 qańtarynan bastap eseptegende erler úshin 25 jyl, áıelder úshin 20 jyl mindetti jumys ótili bar adamdar kiredi. Aıtpaqshy, 2017 – áıel adamdardyń 58 jasta zeınetke shyǵýynyń sońǵy jyly. 2014 jyly zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtý jóninde tujyrymdama qabyldanǵan bolatyn. Ol boıynsha 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap zeınetaqy jasy kezeń-kezeńmen artady. Iаǵnı zeınet jasyn 63 jasqa deıin jetkizý satylap, on jyl ishinde júrgiziledi. Mysaly, áıelderdiń zeınetkerlikke shyǵýy 2018 jyldan 2028 jylǵa deıin jarty jyldan kóterilip otyrady.
Al jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń qalyptasýy el táýelsizdiginiń jemisti jyldarymen birge qadam basyp keledi. Bul júıeniń damýynda birneshe syndarly kezeńder boldy. Bastapqyda jeke jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary qurylyp, azamattardyń eńbek jarnasyn jınaqtaýmen aınalysqany belgili. Sońǵy 5 jyldyń kóleminde Qazaqstan jeke jınaqtaýdan bas tartyp, jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptaǵan jekemenshik qorlardaǵy qarajatty Ulttyq banktiń baqylaýyna berý týraly sheshimge toqtady. Qazir atalǵan qarjy qurylymynyń qanatynyń astynda jumys istep jatqan «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ bizdiń baqytty qarttyǵymyzdyń kepili bolyp sanalady.
Qazir osy qordyń qorjynynda biz ben sizdiń tabysymyzdan ustalatyn mindetti jarna jınaqtalyp, qomaqty qarajatty qurap jatyr. Zeınetaqy qorynyń málimetinshe, byltyrǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtarynyń jalpy somasy 7,58 trln teńgeni qurap, 2017 jyldyń basynan beri 897 mlrd teńgege ulǵaıǵan. Iаǵnı jyl basynan bergi ósim 13,4 paıyzdy qurady. Onyń ishinde salymshylardyń jeke zeınetaqy shottarynyń sany 10,1 mln birlikke jetken. Al 2017 jyldyń basynan beri jańa salymshylar úshin 345,5 shot ashylyp, olarǵa on aı ishinde 54,8 mln teńge zeınetaqy jarnalary aýdarylǵan eken. Demek, osynsha adam jańadan jumysqa turyp, turaqty tabys tabýǵa qol jetkizdi degen sóz.
Sonymen qatar esepti kezeńde zeınetaqy sharttarynyń barlyq túri boıynsha jarnalardyń jalpy somasy 616,5 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde mindetti zeınetaqy jarnalary esebinen 586,8 mlrd teńge, mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary esebinen 29,3 mlrd teńge jáne erikti zeınetaqy jarnalary esebinen 365 mln teńge jınaqtalǵan. Oqyrmanǵa qyzyq bolýy tıis, biz tóleıtin zeınetaqy jarnalary túsimderiniń ortasha aılyq kólemi 61,65 mlrd teńge eken. Al jarnalardyń ortasha aılyq sany 5,5 mln jarna tóleýshige jetken. Bul zeınetaqy shottaryna kúnine shamamen 274 myń adamnyń atynan jarna túsedi degen sóz.
Endi osy jarnalardyń qalaı jumys istep, qaıda jumsalyp jatqany jaıly birer sóz. 2017 jyldyń basynan beri salymshylardyń jeke zeınetaqy shottaryna eseptelgen taza ınvestısııalyq tabys somasy 457,7 mlrd teńgeden asypty. Biz senim artqan osy qordaǵy zeınetaqy aktıvteriniń tabys tabý múmkindigi 6,62 paıyz shamasynda bolyp otyr. Bul osy kezeń ishindegi ınflıasııany qosa alǵandaǵy tabys, al ınflıasııa kólemi 5,4 paıyzdy quraǵan eken. Demek qordyń baǵaly qaǵazdar naryǵy men basqa da saýda-sattyqqa salǵan qarajaty týraly kúmán joq. Bul Ulttyq bank tarapynan zeınetaqy júıesine baǵyttalǵan reformanyń jemisi ekeni daýsyz. Bolmasa, azamattardyń jarnasy esebinen kúmándi aktıvterdi satyp alý oqıǵasyn umyta qoıǵan joqpyz. Osy «Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ-tyń qarjysyna Ázerbaıjannyń halyqaralyq bankiniń 70 mlrd teńgeden astam somadaǵy oblıgasııalaryn negizsiz satyp alý faktisi anyqtalǵan edi...
Aıtpaqshy, jınaqtaýshy júıe boıynsha jappaı zeınetaqy tóleý úderisi 2026 jyly bastalatyn bolady. Demek sol kezeńnen bastap táýelsiz Qazaqstannyń damýyna eńbek sińirip, aılyq tabysynan mindetti jarna tólep otyrǵan qyzmetkerlerdiń alǵashqy legi zeınetke shyǵa bastamaq.
Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»