Yqpaldy elder básekelestigi arta túsedi

­Bi­r­in­shiden, ár segiz-on jyl­d­a daǵ­darysty basynan ótkizetin álem­dik ekono­mıka qı­yn­dyq­tar­ǵa qa­ra­mas­tan ósedi. Jýyrda sa­lyq reforma­sy týraly zań qa­byl­daǵan AQSh ekonomıkasy da nyǵaıady. Qytaı úshin eko­­nomıkalyq reformalardy júr­gizýdiń mańyzy artyp, syrtqy qa­­ryz kún tártibinde bolady. Mu­naı baǵasynyń ortasha quny 57 AQSh dollary kóleminde turaq­tap, jyldyń alǵashqy alty aıy úshin óspeýi múmkin.

Eýropada Ulybrıtanııa Brexit sheńberinde Eýropadan bólektený jolynda keli­­ssóz­der ótkizýmen bolsa, Ger­manııa ekonomıkasy edáýir ny­ǵaı­yp, Fransııanyń ha­lyq­aralyq saıa­sat­taǵy, ási­rese Afrıka men Taıaý Shy­­ǵys­­taǵy róli arta túse­di. Ita­lııada saı­laý bo­latyn­dyq­tan, ekonomıkaǵa az kóńil bó­linedi. Jalpy, álemde Bra­zı­lııa, Meksıka, Úndistan, Reseı, Italııa, AQSh sııaqty iri memleketter, sondaı-aq Mysyr, Lıvan, Irak, Lıvııa el­deri pre­zıdenttik, par­la­ment­tik nemese jer­gilikti saı­laý­lar ótkizýge daıynda­la­dy. Saılaýlar atalǵan elderdi ish­­ki má­selelerge kúsh-jiger ju­m­saýǵa ıter­me­leıdi.

Úndistan Ulybrıtanııa men Fran­sııa ekonomıkalaryn yǵystyryp, álem­­niń eń iri besinshi ekonomıkasyna aı­na­lady.

2018 jyly D.Tramp, R.Erdoǵan, V.Pýtın sııaqty saıa­sı kóshbasshylardyń yqpaly azaı­maıdy. Onyń sebebi, qar­jy daǵdarysynyń áserleri men jyl­dam ózgeristerge jaýap beretin saıa­sattyń bolmaýyn­da jatyr. Jalpy, álem­de po­pýlıstik ultshyldyqtyń kú­­she­ıýimen erejelerge arqa súıe­gen ashyq lıberalızmniń  yq­palyna qaýip tónedi.

Tramp oqshaýlaný (ızolıasıonızm) jáne qorǵaý (proteksıonızm) saıasatynyń álemdegi kóshbasshysyna aınalsa, Makron Eýropa odaǵy men jahandaný úrdisterin qoldaýshylardyń basynda tur. 2018 jyly bul eki negizgi ba­ǵytty ustanatyn elder saıa­sa­tynda qaıshylyq pen báse­ke­lestik bolady.

Degenmen, jýyrda qa­byl­danǵan ulttyq qaýip­siz­dik strate­gııasyna sáı­kes AQSh álem­degi ekonomıkalyq já­ne ás­kerı yqpal úshin ózge kú­­sh- ter­men kúresýge daıyn eke­nin bildirip, Reseı men Qy­taı­dy básekeles elder re­tinde ataýy zańdy. AQSh pen Qytaı ara­syn­daǵy kelissózderge baıla­nysty Sol­tústik Koreıa­da qa­lyptasqan statýs-kvo óz­ge­rip, AQSh pen Reseı kelisimi sheń­berinde Taıaý Shyǵysta belgili deń­geıde qa­daǵalaýǵa bolatyn shartty tu­raq­­­ty­lyqqa baǵyttalǵan jańa tepe-teńdik ornaýy múmkin.

Taıaý Shyǵys

2018 jyly Taıaý Shyǵys pen Izraıl álemdik saıasattyń nazarynda bolady. AQSh aımaqtyq strategııasy aıasynda Irandy dıplomatııalyq ja­ǵynan tejeýdi jalǵas­ty­­rady. Irakta AQSh, Sırııa­da Reseı­diń yqpaly saqtalady dep boljaýǵa bolady.  Pales­tı­na máselesi qaıtadan aldyńǵy qa­tar­daǵy máselelerdiń birine aınalyp, arab elderi AQSh-tyń Iranǵa qatysty saıa­satyna baılanysty pragmatızmdi bas­shylyqqa alǵan Saýd Arabııasy, Mysyr, BAÁ jáne Katar, Lıvan, Hamas uı­ymy sııaqty eki topqa bólinýi múmkin. Aı­maqta Iran­nyń ıde­ologııalyq já­ne Mysyrdyń dıp­lomatııalyq bel­sendiligi ar­ta túsedi. Qytaı Taıaý Shy­ǵys máselesine asyqpaı arala­sý saıa­sa­tyn júrgize beredi. Par­sy shyǵanaǵyndaǵy shıe­le­­nis BAÁ tóńiregine oıysyp, Katar daǵ­da­rysy kúr­de­le­nýi yqtımal.

Sırııa­da­ǵy kúrdter AQSh qol­daý­y­men eldiń saıası keleshegine qa­tysty Je­neva kezdesýlerine qa­tysýy múm­kin. Kúr­dterdiń aı­maq­taǵy AQSh-tyń yq­palyn saq­taý úshin mańyzy tómen­de­meıdi. Sochı kezdesýleri sát­­siz aıaqtalý yqtımaldyǵy jo­­ǵary bolǵandyqtan, Astana beı­bit kezdesýlerin joǵa­ry dıp­lomatııalyq deń­geı­de jal­ǵas­tyrý týraly halyq­ara­lyq usy­nys túsýi yqtımal dep oılaımyz.

Sarapshylar Reseıdiń Sırııadaǵy saıası jáne eko­no­mıkalyq jaǵ­daı­lar­dy qal­pyna kel­tirý má­se­lesinde, aq­parat kóz­de­rin­de aı­tyl­ǵan­daı, úlken il­ge­ri­leýshilikke qol jet­kizbeýi múmkindigin aıtady. Sonymen qatar, Sırııa má­se­le­siniń saıası as­pek­tile­ri­ne baılanys­ty oppo­zı­sııa­ny qol­daıtyn kúsh­­ter­diń paı­­­da­sy­na belgili deń­geı­de she­gi­nis ja­saýy múmkindigi de boljanýda.

Janat MOMYNQULOV, sarapshy