Altaıdan Alataýǵa, Alataýdan Oral taýyna deıingi darqan dalany mekendegen elimiz jyl saıyn táýelsizdik kúnin belgileıdi. Eger, jaýgershilik qıly-qıly zamandarda halqymyzdyń «elim» dep qolyna qarý ustaǵan ul-qyzdary, batyrlary jerimizdi basqynshylyqtan qorǵap qalmasa, birtutas memleket bolyp, búgingideı egemendikke jete alar ma edik.
Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Bizdiń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq. Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa atamekenniń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras etti» – dep dálme-dál, naqty aıtypty.
«Elim úshin – jan pıda» dep, qazaq jeriniń bir pushpaǵynyń, qıyr ońtústik óńiriniń jaý qolynda qalmaýy úshin shapqynshylarǵa árdaıym toıtarys berip kelgen, at ústinde ómir keshken batyrlardyń biri – Tólebaı Lepesuly. Jaz jaılaýy, qys qystaýy qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Arys aýdanynda bolǵan batyrdyń týylǵan jyly, kónekóz qarııalardyń aıtyp ketkenderine qaraǵanda, shamamen 1705 jyl. Tólebaı batyr jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy shaıqasta qol bastaǵan, sondaı-aq Qoqan handyǵynyń ezgisine qarsy kúresken. Bul týraly el aýzynda kóptegen áńgimeler saqtalǵan, Buqar jyraýdyń «Qabanbaı batyr» jyrynda Tólebaı batyrdyń esimi atalǵan, sondaı-aq keńes zamanyna deıin ómir súrgen belgili aqyndar batyrǵa arnap jyr-tolǵaýlaryn shyǵarǵan.
Aqyn Qazanǵap Baıboluly (1891-1945) «Tóle bıdiń tarıhy» dastanynda Tólebıge keńesshi bolǵan batyrlar jóninde:
«Keńesqoı on eki edi Tólege ergen,
Shymyrdan Qoıgeldi edi májilis bergen.
Syıqymnan – Málik, Qarabatyr, Qańly qon,
Alshynbaı – tamadan, Qaranar – sirgeliden,
Tólebaı – qońyrat, Kóten – bógájili,
Iriktep tańdap shyqqan árbir elden» – dep jazǵan.
Ońtústik jerindegi Badam ózeniniń Arys ózenine quıar saǵasyna jaqyn jerde bıik qyrdyń ózen jaqqa qaraǵan qaptalynda úlken bekinistiń orny jatyr. Bul jerdi jergilikti halyq «Tólebaı qorǵany», «Tólebaı tóbe» dep ataıdy.
Tólebaı batyr jońǵarǵa qarsy Ańyraqaıdaǵy shaıqasqa myń sarbazdy bastap baryp qatysqany K.Amanjolov pen A.Tasbolatov jazǵan «Qazaqstannyń áskerı tarıhy» oqý quralyna engizilgen. Qarakereı Qabanbaıdan bastalyp, shapyrashty Naýryzbaımen jıyntyqtalǵan 30 batyrdyń tiziminiń ishinde 25-nshi bolyp qońyrat Tólebaı jáne Bolat tur.
«Olar kezinde el ardaqtap ataıtyn arýaqty jandar edi. Bir eske salatynymyz, qazaq myńdyqtaryn basqarǵan basshylarynyń esimderi rýlyq, júzdik deńgeıden asyp, jalpyulttyq mejege kóterilgen. Olar qandy saıystarda talaı ret sýyrylyp shyqqan erler edi. Olardyń dańqy bir ǵana Ańyraqaı shaıqasynda emes, basqynshy jaýdan qazaq jerin tolyq tazartqansha esimderi uly dalaǵa ańyz bolyp, uran bolyp, ulttyq sanany qalyptastyrýǵa óz úlesterin qosty. Ańyraqaı shaıqasyna qazaqtar da, qalmaqtar da jetkilikti daıyndaldy. Qazaq áskeriniń jalpy sany myńdyqtarmen eseptesek, 29 myńdyq nemese 29 myń adam boldy. Qazaq áskeriniń sol qanatyn Ábilmámbet han, Sámeke sultan, Qazybek bı, Qabanbaı batyr basqardy. Áskerdiń oń qanatyn Tóle bıdiń ózimen birge Qoıgeldi, Qosy Shinet, ol kezde 17-18 jastaǵy Mámbet, Sáńkibaı, Shoıbek sııaqty batyrlar basqardy. Ortalyq ásker tobyn Ábilqaıyrdyń ózi, Áıteke bı, Bógenbaı, shaqshaq Jánibek batyrlar basqardy. Qazaq áskeriniń quramyna kelsek, negizgi adam kúshi úsh júzdi túgel qamtyp quryldy» – dep jazylǵan atalǵan eńbekte.
Tólebaı batyr Qoqan shapqynshylyǵyna qarsy shaıqastyń birinde jaý áskerin ózderiniń ordasyna – bekterbegi ornalasqan Saryjaı (qazirgi Chardjoý) shaharyna tyqsyryp, qýyp bara jatqan kezde Jyzaq jerinde at ústinde qaza bolǵan. Ol atynan qulap bara jatyp janyndaǵy sarbazdaryna «meniń mert bolǵanymdy bildirmeı jaýdy qýa berińder, bilip qalsa burylyp qaıta shaýyp jeńilip qalýlaryń múmkin» dep aıtypty. Qolbasshysynan aıyrylǵan sarbazdar jaýdy qýalaı soǵysyp, biraz jerge baryp toqtaǵan.
Osyndaı «elim» dep dúnıeden ótken batyrymyzǵa 14 jyldan beri óziniń týǵan jeri – keńes jyldarynda «Stepnoı», «Temirjolshy» dep atalyp, sosyn sharýashylyq joıylyp, Arys qalasynyń Dermene aýyldyq okrýgine qarap qalǵan shaǵyn aýylymyzǵa esimin bergize almaı kelemiz. Aýyl turǵyndarynyń jıynynyń hattamasy boıynsha aýyl okrýgi 2003 jyldyń 22 qarashasynda «Aýyl atyn ózgertý týraly» sheshim qabyldaǵan bolatyn. Joǵarǵy jaqqa sońǵy ótinishterimizdiń birine Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tilderdi damytý, arhıvter men qujattama basqarmasynan Úkimettiń ataý berý, qaıta ataý týraly 2014 jyldyń 24 aqpanyndaǵy № 138 qaýlysyn alǵa tartyp ótinishimizdi oryndaı almaıtyny jóninde jaýap keldi.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyn aýyl bolyp oqyp, mereıimiz kóterilgen. Memleket basshysy aıtqandaı: «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri. Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis».
Halqymyzdyń azattyǵy jolynda kúresken batyrlardyń biregeıi, birtýar perzenti Tólebaı Lepesulynyń esimin aýylymyzǵa berýge qoldaý kórsetýdi surap, «Egemen Qazaqstan» gazetine qaıyrylýdy uıǵardyq.
Asqar BAIJIGITOV
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys aýdany, Dermene aýyldyq okrýgi