Torǵaıdyń qasıeti – dalasynda, dalanyń qasıeti – adamdarynda. Qysy borannan kóz ashpaıtyn, jazynyń ystyǵy mıyńnan ótetin dalanyń adamdary da myqty keledi. Atalary dalanyń boranymen de, jelimen de alysyp júrip ómir súrdi. Qyzylsha men áýlıeden bala bitken baýdaı túskende bir úı ǵana emes, keıde aýyl bosap qalady eken degendi ájeleri aıtyp otyratyn. Qazaqta jeńil ómir bolǵan joq. Keıipkerimiz Oreken Almatov bala kezinde áýlıeden aman qalǵan eken.
Sóıtken qara bala qataryndaǵylardyń tóbesinen qaraıtyndaı bıik bolyp ósti. Iri deneli, qaıratty, shashy tikireıip turatyn Oreken aǵanyń júzi de Torǵaıdyń aq tańyndaı rııasyz, meıirimge tunyp turady. Jas kezinde bilim, odan keıin qyzmet qýyp alysqa ketýine qabileti jeter edi. Osy jerden ketkisi kelmedi, qaıda barsa da, jeli jelpip turatyn aýylyna jetkenshe asyǵatyn. Jerlesi Shámil Muhametjanovtyń «Torǵaıdyń aq shańy, aq shańy Torǵaıdyń – maqtany, sál ǵana jel tursa bolǵany, kóshede bı bılep jatqany. Aralap aýlany, kósheni, qumdaryń kóshedi, áp-sátte-aq tegistep ketedi, seń júrgen jerlerdi keshegi. Biraq ta osyǵan ǵajaby, úırengen Torǵaıdyń qazaǵy. Qanshama uıtqysa shań-boran, ústińe juqpaıdy tozańy. Kirse de qulaqqa, murynǵa, qasıet osy bir qumynda. Qaıtady saǵynyp sol qumdy, barǵandar Kavkazǵa, Qyrymǵa» degen óleńi Torǵaıdyń qumyndaı jup-jumsaq, ystyq bolyp, kókeıinen ketpeıdi.
Biz erte er jettik, aqsaqaldarymyzdyń áńgimesine uıydyq, analarymyzdyń beınetin kórip, sony jeńildetsek, senimine jetsek degen armanmen óstik, deıdi Oreken aqsaqal búginde. Ol rasynda, at jalyn erte tartyp mindi. Balalyq shaǵy soǵys jyldaryna tap kelgen qaı balanyń qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq boldy deısiz. Biraq sol jyldary aýyldyń qarasıraqtary tek nanǵa emes, bilimge de ash edi. Meńdiǵara aýdanyndaǵy pedagogıka ýchılıshesin 1957 jyly úzdik bitirgen soń, óziniń Torǵaıyna kelip, aýyl mektepterinde muǵalim bolady. Sol kezde komsomol, partııa qyzmetinde bolǵandarǵa qazir túk bitirmegendeı kózqaras bary ras. Keńes zamanyn qansha jamandasaq ta, komsomol men partııanyń, kásipodaqtyń jastar tárbıesinde, qoǵamdaǵy tártipti, áleýmettik teńdikti qalyptastyrýda yqpaly bolǵanyn Oreken aǵanyń zamandastary joqqa shyǵara almaıdy. Izdenimpaz, kóshbasshylyq qabiletke ıe Orekendi komsomol, partııa qyzmetine tartty. Jıyrmanyń ishindegi jigit áýeli aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy, odan keıin oblystyq komsomol komıtetiniń sharýashylyq basqarmasy janyndaǵy komsomol jumystaryn uıymdastyrýshy bolyp júrgende isti úıirip áketetin. Ol kezde komsomol jumysynan kózge túskenderdi partııa qyzmetine joǵarylatatyn. O.Almatov ta Albarbóget, Iýbıleınyı keńsharlarynyń partııa komıtetin basqardy. Odan keıin aýdandyq kásipodaq, halyqtyq baqylaý komıtetteriniń tóraǵasy, mádenıet bóliminiń basshysy boldy. Keńestik dáýirde aýdandyq keńestiń 37 jyl depýtaty, táýelsizdik jyldary aýdandyq máslıhattyń depýtaty bolyp saılandy.
Aýdanda qandaı istiń bojysyn ustasam da, halyqqa qyzmet etkenimdi, adaldyqtyń aq jibin attamaǵanymdy maqtanysh etsem bolady. Bizde basqa oı bolmaıtyn, tek týǵan jerge bolsyn dedik, – deıdi Oreken aqsaqal. Keńes ýaqytynda da, táýelsiz Qazaqstanda da ardagerdiń eńbegi elenbeı qalmady. «Qurmet» ordenimen, kóptegen medaldarmen marapattaldy, Elbasynyń «Alǵys hatyna» ıe boldy, Jankeldın aýdanynyń qurmetti azamaty da atandy.
– Arqadan qaqqandy kim jek kórsin, rahmet. Biraq basty marapatym – balalarym, nemere, shóberelerim, – deıdi Oreken aǵa. Sońǵy jyldary densaýlyǵyna baılanysty ony balalary Torǵaı kentinen Arqalyq qalasyna kóshirip alǵan.
– Oreken aǵany Torǵaıdyń tarıhyn jadyna toqyp, búginge jetkizgen quımaqulaq atalarymyzdyń, halqymyzdyń salt-dástúrin, óneriniń, mádenıetiniń tarıhyn bes saýsaqtaı biletin, qazaqy minezdiń, dilimizdiń ıesi bolǵan jaqsylardyń izi dep biledi. Ol kisi qashanda qoǵamdyq jumystardyń ortasynda júredi, jurtty sózine uıytady.
Qazir osy «quımaqulaq» degen uǵymnyń kónerip bara jatqany anyq. Oreken aǵa otyrǵan jerde kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń tusaýynda qalmaıdy, burynǵy ótken ıgi jaqsylardan, aqyn-jazýshylardan, belgili tulǵalardan qalǵan áńgimelerdi maıyn tamyzyp aıtyp otyrady. Qazirgi basqosýda árkim telefonyn shuqylap, óz betimen otyratyndardy halqymyzdyń tarıhynan da, ónerinen de, ádebıeti men mádenıetinen de habary mol, sózinen de, isinen de zııalylyq esip turatyn Oreken aǵamyz taǵylymdy áńgimesimen bir ózgeshe qalypqa jetelep ketedi. Qostanaı oblystyq mádenıet basqarmasyn basqaryp otyrǵan Erlan Qalmaqovtyń Feısbýktegi jazbasy Oreken aǵa týraly sózimizdiń dáleli ispetti. «Ər sapardyń, ərbir istiń óziniń bereri bolady. Keıki batyrdyń jerleý rásimine daıyndyqty túnniń bir ýaǵynda aıaqtap, Tasty aýylynda turatyn Qaırat degen azamattyń úıine qonaǵa bardyq. Bul úıdiń tórinde Torǵaıdyń qazyna keýde aqsaqaldarynyń biri Oreken Almatov aǵamyz da qonaq bolyp otyr eken. Bizdiń tapqan oljamyz – aqsaqaldyń təlimi mol tamasha əńgimesi boldy. Áriptesim Májıt Shúlenov ekeýmizge óz shejiremizdi ózimizge tarqatyp, tanystyryp berdi. Bar sharshaǵanymyzdy umytyp, tanym-kókjıegimiz bir keńeıip qaldy. 80-ge kelgen aqsaqaldyń zerdesine, əńgimesiniń júıesine, sóz saptaýyna eriksiz rıza bolystyq...», dep E.Qalmaqovtyń aǵynan jarylýy Oreken aǵaǵa búgingi urpaqtyń bergen baǵasyndaı áser etti.
– Bala kezimizde áke-sheshemiz úıdegi kisiniń áńgimesin tyńdasyn dep, onyń qolyna sý quıǵyzatyn, tabaqqa qosatyn. Aýyl shaldarynyń áńgimesin tyńdap, qulaqqa quıyp ósken urpaqpyz ǵoı. Al ózim komsomol, partııa qyzmetinde júrgen kezde qazaqtyń mańdaıyna bitken jaqsylarynyń Torǵaı topyraǵyn baspaǵany kemde-kem edi. Olardyń áńgimesin tyńdaý baqyty buıyrdy maǵan. Qazaqta jazbaıtyn, aýyzdan aýyzǵa taraıtyn áńgimeler jelisi bolady. Sondaı áńgimelerdi estigenim de, jadymda saqtaǵanym da az emes,–deıdi Oreken aqsaqal.
Arqalyq qalasyndaǵy «Jas ulan» balalar men jasóspirimder ortalyǵy jyl saıyn «Aýylym –altyn besigim!» jobasyn júzege asyryp keledi. О́lkeniń tarıhy men halyqtyq salt-dástúrdi balalarǵa nasıhattaýda basty keńesshiniń biri de Oreken Almatov. Jankeldın aýdandyq ardagerler keńesin basqarǵan ýaqytta óńirge eńbegi sińgen kisilerdiń portretin sýretshige saldyryp, bir kabınetke ilip qoıar edi. Arqalyqqa kelgen soń da «sharshadym, shalmyn» demedi, jas urpaqqa kerek-aý degen qoǵamdyq jumystyń eshqaısysynan syrt qalmady. Jergilikti basylymdarda oqyrmanǵa oı salatyn maqalalary da jıi shyǵady.
– Keıingige úlgi bolý, burynǵy ótkendi keıingige jetkizý, halqyńnyń murasyn keler urpaqqa qaldyrý úlkenderdiń paryzy, oılanatyn isi. Urpaq aldyndaǵy ol da bir adaldyqtyń belgisi, – deıdi Oreken aǵa sóz arasynda. Aqsaqaldyń sózi men isi eki aıyrylǵan emes.
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy,
Arqalyq qalasy