Oılasý: Shet tilin qaı synyptan bastap oqytqan durys?

Sodan beri elý jyl­daı ýaqyt ótip, ájem ómirden oz­ǵaly kóp bolsa da, keıbir sózderi ja­dymda saqtalyp qalypty. En­di ózim de sol ájemniń jasyna jettim. Bir kezde túsinbegen sóz­diń maǵynasyn endi ǵana bilip júr­min. Hákim Abaı «Jıyrma be­sin­shi qara sózinde»: «Oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta tur. ...Sen onyń tilin bilseń, kókirek kó­­ziń ashylady.

Árbireýdiń tilin, óne­­rin bilgen kisi onymenen bir­deı­­lik daǵýasyna kiredi...», degen eken. Olaı bolsa, ájemniń de «orys bolý» degeni orystyń ti­lin, mádenıetin bilgen adamnyń ozyq oıly, mádenıetti sanalatynyn bildiredi eken. Al «qazaqtyń ja­many» ondaı dárejege jete al­masa kerek. Sonda shyǵatyn qo­­rytyndy: ózgelerden ozyq bo­lý­yń úshin qazaqtyń jaqsysy bo­lý­yń kerek. Al «qazaqtyń jaq­sy­sy» kim? Ol óz ultynyń ti­lin, má­denıetin jaqsy biletin, sal­ty men dástúrin qadirleıtin qa­zaq bol­s­a kerek. Demek, áýeli óz ul­ty­ń­­nyń tól qundylyqtaryn ıgerip al­ǵannan keıin ǵana «orys bolýdy», ıaǵnı ózgeden ozyq bolýdy oı­lastyrý kerek eken. 

Bul jerde meniń aıtaıyn dege­nim, ájemniń – qarapaıym qazaq áıe­liniń kóregendigi. Ol osydan jarty ǵasyr buryn-aq keıin keı­bir qazaqtardyń oryssha oqyp, bi­lim alyp, óziniń ana tilinde sóı­lemeı, tek qana orys tilinde sóı­leıtinin bilgendeı bolyp kó­ri­nedi. Olar óz oıyn ana tilinde jet­kizýge qınalady. Sebebi, sózdik qo­ry kedeı, qazaqsha oılaýǵa beı­im­delmegen. Eń ókinishtisi, týǵan ti­lin bilmegenine namystanbaıdy, qaıta ózge ulttyń tilinde sóı­legendi úlken dáreje kóredi. 

Bizdiń bala kezimizde elimizdegi bar­lyq ulttyń ókilderi óz balala­ryn jappaı orys mektebine berdi. Qazaq tiliniń órisi tarylýyna baıla­nysty ǵasyrlar boıy qa­lyp­­tasyp, ornyǵyp qalǵan ult­tyq sa­lt-dástúrimiz ben ádet-ǵu­ryp­ta­rymyz birte-birte umyt bola bas- tady. Oǵan kóptegen naqty mysal keltirýge bolady. Men onyń bireýin ǵana aıtpaqpyn. Bizdiń jas kezimizde jeńgelerimiz bizge at qoıýshy edi. Ol aǵaıyn-týystar arasyndaǵy erekshe syılyq pen baýyrǵa tartýdyń úlgisi bolatyn. Qazir ókinishke qaraı, osyndaı tamasha saltymyzdy kóre almaı júrmin. 

Al, jahandaný zamanynda ana tilimiz – qazaq tili men orys ti­li­nen basqa, aǵylshyn tilin bilý­diń qa­jettiligi týyp otyr. Bul zaman ta­laby jáne oǵan eshkimniń de qar­sylyǵy joq dep oılaımyn. Alaı­da mektep oqýshylaryna aǵyl­shyn tilin meńgertýde men múl­de tú­sinbeıtin, tipti múlde ke­lis­peı­tin isterdiń júzege asyp jat­qany qat­ty oılantady. Men qa­zir zeınet de­malysynda­myn. Bu­ryn jıyrma jylǵa jýyq mektep dırektory bolyp qyzmet istedim. Shet tilin, meniń oıymsha, mektepte 5-synyptan bastap oqytqan durys. Al birinshi synyptan bastap oqy­tý múlde qate. Fızıka, ınfor­ma­tıka, bıologııa jáne hımııa pán­derin aǵylshyn tilinde oqytý de­gen bos áýreshilik. Nazarbaev zııat­kerlik mektepterinde jáne qa­zaq-túrik lıseılerinde shet ti­lin oqytý kózdegen nátıjeni be­redi. Sebebi, olarda oqý baza­sy men bilikti mamandar bar. Onyń ústine ol oqý oryndaryna tú­se­tinder – iriktelgen daryndy balalar. Al jappaı barlyq mek­tepte jekelegen pánderdi aǵyl­shyn tilinde oqytýdan eshqandaı paı­da tappaımyz. Áýeli sol pán­derdi oqýshynyń ana tilinde meń­gerý nátıjesi qandaı eken, baǵ­dar­lamalyq talaptar tolyq oryndalyp jatyr ma eken? Osylardy naqty zerdeleýimiz kerek.

Oqýshynyń bilimi men daǵ­dysy standartqa saı kelmeýi de múm­kin. О́ıtkeni baǵdarlamalyq ta­lap deńgeıinde bilim berý úshin mu­ǵalimniń tıisti biliminen basqa, onyń osy maqsattaǵy tabandy da qa­jyrly eńbegi qajet. Al pán muǵalimi shet tilinde oqytýmen álek bolyp júrgende joǵaryda atal­ǵan baǵdarlamalyq talaptardy qamtamasyz ete almaýy ábden múm­kin. Bul ońaılyqpen bola qalatyn nárse emes. Onyń ústine aldaǵy ýaqytta oqýshylardyń kırıllısadan latyn álipbıine kóshýi qosylyp, oqýshy eńbegin múlde qıyndatyp jiberedi. Osy oraıda, salystyrmaly túrde my­na jaǵdaıdy alyp qaraıyq. Orys sy­nyptarynda qazaq tili oqy­tylady. Qazaqy orta bar. Ma­man­dar jetkilikti. Biraq soǵan qara­mas­tan, qazaq tili memlekettik til bolsa da, kútken nátıjege ondaǵan jyldar boıy qol jetkize almaı keledi. Osydan on bes jyl buryn orys mektepterine arnalǵan qazaq áde­bıeti oqýlyqtary tek qana qazaq tilinde basylyp shyqty, mek­tepterge taratyldy. Biraq mek­tepter ony balalardyń bilimi men qabiletiniń tómendiginen paıda­lan­bady.

Kitaptardy shyǵarýǵa qan­shama qarajat bosqa jumsaldy. Qa­zirgi ýaqytta da muǵalimderdi aǵyl­shyn tilin úıretýge birneshe aı­­lap kýrstar ótkizilýde. Ol ký­rs­­tardan ótken muǵalimder ba­la­ǵa úıretpek túgil, ózi de úı­re­nip shyqpaıdy. Sondyqtan oǵan jum­salǵan mol qarjy da jel­ge ush­qanmen birdeı bolady. О́ıt­ke­ni jekelegen pándi aǵylshyn ti­linde oqytatyn bir-eki muǵalim oqý­shylarǵa aǵylshyn tilinde talap deńgeıinde bilim berip shyǵýy múm­kin emes. 

Buryn ómir tájirıbesinen «Qazaq jamany orys bolmas» degen mátel paıda bolǵanyn aıtyp óttim. Endi birneshe jyldan keıin «Alash jamany aǵylshyn bolmas» degen mátel de tildik qorǵa enip kete me dep alańdaýshy edim. Alaıda ondaı uǵym qalyptasa qoı­mas. Sebebi aǵylshyn tilin je­kelegen adamdar meńgergenmen, ha­l­yqtyń jappaı, orys tilin bil­ge­nindeı, úırenip ketýi múmkin emes. Al tańdaýly kitaptardy qa­zaq tiline aýdaryp, kóptiń ıgi­li­gi­ne usyný árıne, tıimdi ári tolyq qol­daýǵa turatyn dúnıe. 

Serik SATYBALDIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Lebıaji aýdanynyń qurmetti azamaty

PAVLODAR