Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ulyqpan SYDYQOVTYŃ esimi Qazaq eline jaqsy tanys. Ol elimizdiń joǵary mektebiniń kemeldenýine, joǵary tehnıkalyq bilim júıesiniń zaman talabyna saı órkendeýine bilimpazdyǵymen, iskerligimen jáne sheber uıymdastyrýshylyq qabiletimen úles qosyp kele jatqan azamat. Qoǵam ómirine de belsene aralasyp, áıgili «Dos-Muqasan» ansambliniń irgetasyn qalaýshylardyń qatarynda boldy. Qazaq estradasynyń altyn qoryna engen «Toı jyry», «Qýanyshym meniń», «Boıjetken», «Ásem juldyz», «Ǵashyqpyn» sııaqty talaı ánderdiń sózin jazǵan syrshyl aqyn.
– Ulyqpan aǵa, kezinde aýyl túgil, qala qazaǵynyń balasy da esiginen syǵalaı almaı, syrt aınalyp júretin polıtehnıkalyq ınstıtýttyń tamyryna stýdent bolyp júrip-aq qazaqy qannyń júgirýine septigińizdi tıgizgenińizdi estelikterdiń birinen oqyp qalǵan edik. Sol tarıhty qaıyra bir eske alsańyz...
– Jastyq shirkin, adamǵa ne istetpeıdi? Taýdy da, tasty da qopartady. Qalyń qazaq jaılaǵan qııandaǵy aýyldan mektep bitirip, polıtehnıkalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsken men, aýdıtorııadaǵy dáris aıaqtalyp, uzyn dálizge úziliske shyqqannan keıin moınymdy sozyp, kózim jeter jerge deıin elegizip áldekimdi izdeıtinmin. «Sonda kimdi izdeısiń?» deısiń ǵoı – qazaq izdeımin. Biraq qaı jaǵyma qarasam da, ózim sekildi kúnge ábden qaqtalǵan qaratory týmalastarymnyń sonshalyqty azdyǵyn kórip, eńsem kádimgideı janshylyp qalatyn.
Birde ári-beri jóńkilgen adamdar ishinen basynda aq taqııasy bar ǵulama ǵalym Aqjan Mashanovtyń ketip bara jatqanyn kórip, júregim jarylýǵa shaq qaldy. Unjyrǵasy túsken eńsemdi, qazaq taba almaı qulazıtyn kóńilimdegi muńdy tóbesindegi shókimdeı taqııanyń qudireti tas-talqan etti. Ol kisini bári tanıtyn edi. Matematıkadan respýblıkalyq olımpıadada birinshi oryn alyp, Qazaq KSR-niń gramotasy men joldamasy boıynsha oqýǵa qınalmaı qabyldanǵanymmen, ádebıetti alabóten súıetin edim. О́zim óleń jazamyn. Kóp uzamaı-aq taý-ken fakýltetinde oqıtyn aqyn Iranbek Orazbaevty taýyp alyp, ekeýmiz dos bolyp kettik. Basqa da ádebıetti súıetin balalardy izdestirip, taýyp aldyq. Tynysh júrmeı «Báısheshek» dep atalatyn ádebı uıym qurdym. Biraq qýanyshym kópke sozylmady. Qaýipsizdik ornynyń adamy ustap aldy. Eki kózimdi tostaǵandaı qylyp «Máskeýdegi «Jas tulparmen» baılanysyń joq pa? Basqa qandaı ultshyl uıymdarmen aralasasyń?» dep suraqtyń astyna alyp, mekemelerine súırep aparyp túsinikteme jazdyrdy. Nazarǵa ilikken soń amalsyz Aqjan ataǵa baryp sálem berdim. Tanystyq. Meniń jaǵdaıymdy estigen soń ábden rahattanyp kúldi. «Áı, bala, aqylymdy alsań, sen aldymen qabyrǵa gazetin shyǵar.
Basqa fakýltetterde oqıtyn balalardyń óleńin, áńgimelerin toptastyr. Gazetińniń eń basyna meniń sýretimdi ilip qoı. Erteń kel, óz qolymmen bataly sózimdi ázirlep qoıamyn, sony sýretimniń janyna japsyryp qoı. Osynda Bolat Jarmaǵambetov degen professor bar, meniń atymnan barsań, ol da saǵan qoldaý bildiredi», dedi. О́leń, áńgime jazatyn jigitterdiń jazǵandaryn jaıaý júrip jınap alyp, uzyndyǵy 3-4 metr bolatyn gazet shyǵardym. Sóıtsem «qazaq joq, eshkim oqymaıdy» degen sóz beker eken, álgi qabyrǵa gazetiniń aldyna úımelep keletin qazaqtardyń sany kúnnen-kúnge kóbeıe berdi.
– Aqjan Mashanovtyń alǵysyn, jazýshy Sábıt Muqanovtyń batasyn alatyn kezińiz osy ýaqyt pa edi? Ol kisiniń rızalyǵyn alýyńyzǵa ne sebep boldy?
– Qabyrǵa gazetin shyǵaryp, ózimdi bas redaktordan bir mysqal kem sezinbeı, masattanyp júrsem, dekanattaǵy qyzdardyń biri kelip: «seni partkom shaqyryp jatyr» dedi. Barsam, orystildi beıtanys bir qazaq shyǵarǵan gazetimniń parsha-parshasyn shyǵaryp jyrtyp, qolymen ýystap ustap tur eken. «Qurtamyn, joıamyn!» dedi ol.
«Joıa almaısyz. Bul jerde basy artyq eshnárse joq. Jastardyń ǵashyqtyq, sezim týraly shyǵarmalary. Qandaı saıasatty aıtasyz?» dep edim, álgi kisiniń ashýy azdap basyldy. Biraq sońymnan «nasıonalıst» dep qaldy. Shyǵa sala Aqjan ataǵa bardym. Taǵy da máz bolyp kúldi. «Nege kúledi?» dep ishimnen eptep renjip qoıamyn. Sóıtsem, ol kisi mundaı quqaıdyń neshe atasyn kórip, eti ólip ketkennen keıin eriksiz, boldyrǵannan kúledi eken ǵoı. Ol kisi meniń Jazýshylar odaǵyna barýymdy, onda óziniń birge oqyǵan joldasy Ilııas Esenberlınniń ekinshi hatshy bolyp otyrǵanyn, jastardyń talabyn eskerýsiz qaldyrmaıtynyn aıtty. Bul 1968 jyl edi. «Qahardyń» jaryqqa shyǵyp, baspasózde Esenberlınniń túgin qaldyrmaı talqandap jatqan ýaǵy. Aıtqanymdy muqııat tyńdaǵan ol «shamań kelse, sen ınstıtýtyńda kezdesý uıymdastyr», dedi. Aqjan atamyzdy aldyǵa salyp júrip, ótinishimizdi rektorǵa jetkizip, aqyry ruqsat aldyq. Sodan keıin de I.Esenberlınmen alty ret kezdesý jasadyq. «Polıtehta kezdesý bolady eken» degen habardy estigen stýdentter jan-jaqtan lek-legimen aǵylyp keletin. Keıin báribir «Báısheshek» boı bermeı, búr jaryp shyqty. Ádebı birlestik bolyp quryldy. Almatydaǵy oqý oryndary arasyndaǵy bedeli kúshti boldy. Degenmen, polıtehta siresken seńniń aqyryn qozǵala bastaǵany baıqaldy.
Taza ádebı ortalyq ekenine kózi jetken soń, qarsylyq bildirip tireskenderdiń aýzyna qum quıyldy. Kezdesýge stýdentter ǵana emes, ustazdarymyz da kelip otyratyn boldy. Ulttyq rýhtyń ıisi shyqty. Endi maǵan tosqaýyl bolmady. Bul kezde Ilııas aǵama erkinsip, erkeleı bastaǵam, endi ol kisiden kezdesýge Sábıt Muqanovty shaqyryp berýdi suradym. «Sábıt keledi» degendi estip, Qazaq televızııasy «tikeleı efır júrgizemiz» dep asaı-múseılerin arqalap, bizdiń ınstıtýtqa úsh kún buryn kóship keldi. Sábeń kezdesýge ózimen birge ataǵy jer jarǵan 12 aqyn-jazýshyny ertip keldi. Kelgen qonaqtar áńgime aıtyp, stýdentter óleń oqyp, aǵa býyn men jas býynnyń ishteı uǵynysqan, ulaǵaty tilmen aıtyp jetkizgisiz áserli kesh ótti. Men de «Aıaqtar» degen óleńimdi oqydym. Sábıt aǵamyzdyń rıza bolǵany sondaı, shalqyp turyp tamam jurttyń aldynda bata berdi.
– Siz tehnıkalyq oqý ornyn támamdap, ınjener mamandyǵyn alyp shyqqanyńyzben, fılosofııa ǵylymyn serik etip kelesiz. Tabıǵaty bólek eki salanyń bir-birimen qandaı baılanysy bolýy múmkin?
– Biz mektep bitirgen kezde Gagarın ǵaryshqa ushty, «kommýnızmge qaryshtap qadam basyp bara jatyrmyz» degenge ımandaı senetin ýaqyt, Keńes Odaǵy jabyq el bolsa da, dúnıedegi eń sońǵy mamandyq avtomatıkanyń endi paıda bolyp jatqan shaǵy. «Elektrondy esepteý tehnıkasy», «elektronıka» degendi el endi ǵana estip jatty. Respýblıkalyq olımpıadanyń jeńimpazy retinde QazMÝ-diń mehmatyna oqýǵa túsip tursam da, jańa ǵylymǵa áýestiktiń boıymdy bılegeni sondaı, oıymnan dereý aınydym da, polıtehti tańdadym. «Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy» degen fakýltet – búkil Qazaqstan joǵary oqý oryndaryndaǵy jalǵyz fakýltet. Bárinen artyq eńbektenip, kún saıyn 3-4 saǵat kem uıyqtap júrsem de, ózime kúlip, mazaqtap qaraýǵa jol bermedim. Sóıtip júrip qoǵamdyq jumystardyń da ortasynan tabylatynmyn. 2-kýrsta oqyp júrgenimde stýdentterdiń ǵylymı konferensııasynda «Oılaý júıesin modeldeý» degen taqyrypta fılosofııadan baıandama jasaǵan edim.
Sol jumysym respýblıkalyq báıgeden birinshi júlde alypty. Syıǵa meniń atym arnaıy jazylǵan jazýy bar saǵat berdi. Osy baıandamam araǵa az ýaqyt salyp Máskeýde ótken Búkilodaqtyq báıgeden de júlde alyp keldi. Eki birdeı úlken báıgeden jeńis syılaǵan osy baıandama meniń bolashaq taǵdyrymnyń baǵytyn anyqtady. Fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymynyń doktory, professor D.Kishibekov aǵamyz meni aspırantýraǵa shaqyrdy. «Nege?» dedim. «Sen matematıkany da, fızıkany da, ádebıetti de, tarıhty da, dástúrdi de, saltty da, bárin de biletin jigit ekensiń. Bul óte keremet. Ekinshiden, sen tehnıkany oqyǵan mamansyń. Taza fılosofııany oqyǵandar sheńberden shyǵa almaı qalady. Basqa salaǵa tisi batpaıdy. Álemde dańqy jer jarǵan ataqty fılosoftardyń bári basqa mamandyqty ıgergender. Tehnıkanyń aty ozyp bara jatqan zamanda, tehnıka men rýhanılyqtyń arasyn zertteıtin maman joq, aqylymdy tyńdasań, sen osy salada izdenip, jumys iste», dedi.
Mine, elý jylǵa aıaq basty, rýhanııat pen tehnıkanyń arasyndaǵy problemalardy kúni búginge deıin zerttep kele jatyrmyn.
– Jeke adamnyń negizgi sapalyq kórsetkishin anyqtaıtyn rýhanılyqty keń aýqymda qarastyrsaq, ulttyq ıdeıaǵa deıin ulasady. Al ony tehnokratııamen qabystyrý tipti de múmkin emesteı, sonda bul máseleniń mańyzy nede?
– Mańyzynyń ózi qyzyq. Adam da, tehnıka da – tabıǵattyń týyndysy. Al tabıǵat qısyn men zańdylyqqa tolyp tur. Sımmetrııa jáne garmonııa – sulýlyq. Obektıvti zańdylyq adamnyń sanasynan tysqary. Qardyń jaýyp, aıazdyń bolýyn eshkim basqara almaıdy, tek kórip, sezingen soń ǵana jylyraq kıinip qamdanamyz. Adam, sonyń ishinde qazaq – tabıǵattyń tól balasy. Biz keıingi ǵasyrlarǵa deıin tabıǵattyń bir butaǵy sııaqty ómir súrip keldik. Bizdiń keremet rýhanı damyǵanymyz, sheshen sóıleýimiz, sózge turýymyz, ulttyq qadir-qasıetimizdiń báriniń arǵy jaǵynda tabıǵatpen etene jaqyndyǵymyz tur. Tehnıkaǵa kelsek, ony jasaıtyn adam. Al tehnıka tek qana zańdylyqqa baǵynady. Rýhanılyq ta belgili bir dárejeden keıin tabıǵattan qol úzedi de, óziniń jeke zańdylyǵyna baǵynyp ketedi. Rýhanılyq tehnıkamen ushtasqan kezde arasynan kelisim de shyǵady, qaıshylyq ta shyǵady. Másele – durys baǵyt ustanýda.
– Biraq adam men tabıǵattyń úılesimi ábden buzyldy ǵoı. Tabıǵatty bylaı qoıǵanda, adamnyń óz ishindegi proporsııa men úılesimniń parsha-parshasy shyqty. Shekten asyp ketken qatigezdik pen qasıetsizdik nemese mólsherinen tym azaıyp ketken meıirim. Bul apattan adam ózin qalaı qorǵaıdy, nemen qorǵana alady?
– Búgingi bizdiń sorymyz tabıǵatty taptap, qudiretin moıyndamaı, sanaspaǵannyń, qadir-qasıetin túsinbegenniń zardabynan týyp otyr. Tabıǵattan qalaı alshaqtadyq, adamdar solaı fızıologııalyq, bıologııalyq, rýhanı degradasııaǵa ushyraı bastady. Ozǵan eldiń bári munyń opyndyratyn is ekenin bilip, tabıǵatqa oralyp jatyr. Basqasyna barmaı-aq, Arab Ámirlikterin alaıyq. Qyzyl qumnyń ishinde jatyr. Zaıd ál-Nahaıan degen kósemderiniń danyshpandyǵyna qaıran qalamyn. «Jıyrma jylda elime jumaq ornatamyn» dedi, on eki jylda ol oıyn júzege asyrdy. Tehnologııasyn túgel zerttedim. Ol «munaıǵa táýeldilikten qutylý kerek» degen saıasat júrgizgen. Qazir el ekonomıkasyndaǵy munaıdan túsetin paıda 8-aq paıyz eken. Qumnyń ishin jasyl baqqa aınaldyrdy.
– «Ǵylymı tanym» degen nárse bar. Joǵary dáldigimen erekshelenetin osy tanymnyń keıingi jas ǵalymdardyń boıynda tym tómendegenin, tipti kórinis tappaıtynyn baıqaımyz. Jas ǵalymdar máseleni qorytý, saraptaý, túsindirý, ıdealdandyrýǵa kelgende qarabaıyr, qaradúrsindilik tanytyp, qaryn ashyrady...
– Ǵylym – óte kıeli, qadirli sala. Rýhanılyqtyń bir salasy. Eski zamandarda ǵylymnyń tek bir-aq salasy boldy. Ol – fılosofııa. Keıinnen astronomııa, matematıka, medısına paıda boldy, al búginde 4,5 myń ǵylym bar eken. Eki ǵylymnyń ortasynan úshinshi ǵylym ósip shyqty nemese bir ǵylymnyń ishinen san taraý ǵylym bólinip shyqty. Bir kıbernetıkanyń ózi birtalaı ǵylymnyń basyn qosqan atasyna aınalyp ketti. Qansha taraýǵa bólinse de, shyn ǵylymǵa ortaq bir nárse bar: meıli matematıka, meıli fılologııa bolsyn, ǵylymnyń negizgi mindeti ózi zerttep otyrǵan obektiniń qubylystyq, ishki qupııasyn, tabıǵatyn, zańdylyǵyn ashyp, sonyń ómir súrý, qyzmet atqarý, damý zańdylyqtaryn kórsetýi kerek. О́z obektisinen ǵylymdy taýyp bere almasa, ol ǵylym emes. Birde maǵan «qazaqta ǵylym bolǵan ba?» degen suraq qoıyldy. Men kúlip «qazaqta «ash bala toq balamen oınamaıdy, toq bala ash bolam dep oılamaıdy», «baı baıǵa, saı saıǵa quıady» degen maqal bar. Bul maqal osy kúngi qoǵamdyq áleýmettik prosesti bir-aq aýyz sózben túıindeıdi.
Al endi osy maqaldyń qaýyzyna syıǵan máseleni bálenbaı ınstıtýt, túgenbaı maman zerttep otyr. Bul óz zamanynda maqal bolyp týsa týǵan shyǵar, biraq bul shynynda da aınalysýdy qajet etetin áleýmettik másele», dedim. Ǵylymnyń usaqtalyp ketýine kóptegen faktor áser etip otyr. Oǵan ekonomıkalyq damý deńgeıi, memlekettik saıasat, ǵylymnyń aldyndaǵy maqsat, ǵalymǵa jasalǵan qamqorlyq, eń bastysy, ǵylymǵa degen adaldyq sózsiz óz áserin tıgizedi. Shynaıy ǵalymdy qulyn kúninen taný, qabiletin ushtaý, baǵalaı bilý kemshin. Al osylardyń báriniń basy qosylǵanda ǵylymnyń nátıjesi shyǵady.
– Ǵylym sarqylmas dúnıe ǵoı, degenmen, ǵalym retinde qarymyńyz ben bilimińizdi tolyqtaı ıgilikke jarattym dep aıta alasyz ba?
– Bir qyzyǵy, jetpiske keldim dep júrgem joq, áli kóp dúnıe tyndyratyn adam sııaqty shıyrshyq atyp júremin. D.Kishibekov ekeýmiz qazaq fılosofııa ǵylymyndaǵy tuńǵysh oqýlyqtyń avtory boldyq. Sol oqýlyq on ret qaıta basylyp shyqty. Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary áli osy oqýlyqty paıdalanyp keledi. Onda saıasat ta, ıdeologııa da joq. Qaı kezde qolyńa alyp oqysań da, eskirmeıtin ózekti. Eń aldymen halyqqa tıgizgen paıdam dep osy eńbekti ataımyn. Qazaqstanǵa «Injenerlik eńbektiń sosıologııasy» degen tyń taqyrypty ákeldim. Oryssha-qazaqsha oqýlyq jazyp, ol barlyq oqý oryndarynyń kádesine jarady. Kóp jyldyq izdenistiń nátıjesinde «saıasattaný» deıtin irgeli ǵylymnyń negizi qalanyp, qazaqstandyq úlgisi qalyptasty.
– Sizdiń esimińiz «Dos-Muqasan» ansamblimen tyǵyz baılanysty. Repertýaryndaǵy tańdaýly, tanymal ánder sizdiń qalamyńyzdan týdy. Án aıtpaısyz, gıtara men barabanda oınamaısyz, sonda sizdiń ansambldegi rólińiz qandaı edi?
– Ras, eldiń aldyna shyǵyp, sahnada turyp án aıtqan adam emespin. Meniń rólim basqasha. «Dos-Muqasandaǵy» jigitterdiń bári polıtehta oqyǵanymen, fakýltetimiz basqa boldy, biraq jataqhanada birge turdyq. Ol kezde «Bıtlzdyń» dańqy jer jaryp, dúnıe júzin dúrkiretip turdy. Orys estradasynyń da áseri odan kem emes edi. Árıne, alǵashynda «Dos-Muqasan» da solarǵa eliktedi. Biraq óz bet-beınesin qalyptastyrmasa, bireýlerdiń sorabyna túsip alyp, ónerin qaıtalaı berse, áýesqoılyq deńgeıinen asa almaı qalar edi. Qazaqtyń júregin terbeıtin, ákeniń qany, ananyń sútimen kelip sińgen ulttyń tóltýma án-kúıiniń, injý-marjanynyń tabıǵatyn buzbaı, butarlamaı elektrondy aspaptyń kómeıine qondyra alsa, zamanaýı mýzyka quralynyń tilimen órnekteı alsa ǵana ózindik ajaryn qalyptastyryp, qara úzip, daralanyp shyǵa alatyn múmkindigi bar ekenin aıttym. «Repertýarǵa ulttyq án-jyrymyzdy kirgizsek qana utamyz degen ustanym bizdiń uranymyz bolý kerek» degen oıymdy jigitter de qup aldy. Kez kelgen jeke ánshiniń de, mýzykalyq ujymnyń da taǵdyryn repertýar sheshedi. «Dos-Muqasannyń» qolǵa ilikken ándi oryndap qarabaıyrlyqqa urynbaı, talǵammen óner kórsetýine ózimshe úles qostym. Eń alǵashqy ánderin jazdym.
– «Ult», «ultjandy», «ultshyl» degen uǵym búginde eshkimdi tańyrqatpaıdy. Al mundaı sóz daýystap aıtylmaq túgili oılaýdyń ózi qorqynysh týdyrǵan keńestik kezeńde bul uǵymdy «Dos-Muqasan» bir ózi arqalady desek, talas týdyratyndar tabyla qoımas. «Dos-Muqasan» fenomeniniń syry nede?
– Tap solaı, ulttyń ıisi burqyrap shyǵyp turǵan týyndylar «Dos-Muqasannyń» repertýarynan birinen soń biri oryndalyp jatty. Sátsiz shyqqan birdi-ekili án bolsa, ózimiz de seze qoıamyz, dereý repertýardan alyp tastaımyz.
Tarıhta taǵy bir zańdylyq bar. Grek fılosofııasynyń negizin qalaǵan ataqty ǵalymdardy alyp qaraıyq, bári de shoqjuldyz sekildi bir dáýirde dúnıege keldi. Sol sekildi qazaqtyń mýzyka ónerine qubylys bolyp kelgen qaıtalanbas ánshi men kompozıtorlar týǵan HIH ǵasyr da altyn ǵasyr bolyp tarıhta qaldy nemese analarynyń bári bir mezgilde tolǵatyp, qazaqtyń baǵy úshin týǵan HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash arystaryn alaıyq. Mine, ónerli, talantty, jan-jaqty, eńbekqor jigitterdiń bir mezgilde kelip tehnıkalyq oqý ornyna túse qalýy, olardyń uıymdasa kelip «Dos-Muqasandy» qurýy, namysshyl jigitterdiń eldiń atyn bıiktetý úshin bir maqsatta eńbektenýi sol mysaldy eske túsiredi jáne onyń barlyq syry da osynda – jeke-dara aıtylmaıtyn, elenbeıtin Qazaqstan degen alyp eldiń kishigirim beınesi aınaldyrǵan bes jigittiń ónerimen ózge jurtqa keńinen tanyldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»