Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary Memleket basshysynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» dep atalatyn Qazaqstan halqyna Joldaýyn úlken ásermen qabyldady.
Joldaýdaǵy 10 basymdyqtyń úshinshi baǵytynda: «Agrarlyq saıasat eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrýǵa jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek» dep aıryqsha atap kórsetilgen.
Shıkizatty qaıta óńdeýdi qamtamasyz etip, álemdik naryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýdy qamtamasyz etýdi damytýdy tapsyrǵan Elbasy bul máseleni sheshýge elimizdegi agroónerkásiptik keshenniń túbegeıli bet burýy mańyzdy ekenin aıryqsha atap ótti. Atalǵan mindetterdi iske asyrý úshin otandyq agrarlyq ǵylymdy jandandyrý máselesi basty nazarda bolýǵa tıis ekenine erekshe mán berildi. Bul sheshim respýblıkamyzdyń agroónerkásiptik keshenindegi óńdelgen ónim óndirisin órkendetýge jańa serpin bereri sózsiz.
Qazirgi tańda, is júzinde, taýar óndirýshiler áleýetti naryqqa qol jetkize almaı otyr. Oǵan óndirýshiler men satyp alýshylar arasyndaǵy senimsizdik pen turaqsyz qatynastar, naryqtar men qarjylyq resýrstar týraly senimdi aqparattyń bolmaýy, elimizdiń ońtústik óńirlerinde az kólemdegi óndirister syndy birneshe sebep bar. Sondyqtan baǵasynyń 70-75% ıelenetin deldaldarǵa qarsy turý jónindegi jumysty kúsheıtip, damyǵan elderdegideı 25-30% ǵana ıelenetindeı etý qajet. Deldalsyz ónimderdi satý qaıta óńdeý kásiporyndarynyń júktemesin 1,3 esege arttyrady. Al satý quny deldaldyq býynnyń qysqarýyna baılanysty 15-20% tómendeıdi.
О́ndiriletin ónimniń qosymsha qunyn arttyrý úshin óndiristen tutynýshyǵa deıingi búkil tizbekti qaıta qaraý qajet. Ǵylymǵa basty ról berilgen aýyl sharýashylyǵynyń qazirgi zamanǵy ınnovasııalyq tehnologııalarmen nashar qamtamasyz etilgenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Respýblıka boıynsha ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrýdyń kólemi tutastaı alǵanda 66 mlrd teńgeden sál ǵana asady (jalpy ishki óniminiń 0,14% -y), onyń ishinde aýyl sharýashylyq ǵylymdaryna 6,9 mlrd teńgege deıin bólinedi, ol barlyq ǵylymı jumystardyń 10,3%-y.
2016 jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 7762,3 mlrd teńgeni qurady, onyń 253,7 mlrd teńgesi nemese 3,3%-y aýyl sharýashylyǵyna baǵyttaldy.
Osy máseleni sheshý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary merziminen buryn jumys isteı bastady jáne 2010 jyldan bastap qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp jobalardy basqarýdyń halyqaralyq standarttaryn qoldana otyryp, ulttyq zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný prosesin júrgizip keledi.
Transformasııa sheńberinde agrarlyq ǵylymnyń, bilimniń jáne óndiristiń ıntegrasııasyn, ekonomıkanyń agrarlyq salasyna ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýdi, Qazaqstannyń eńbek naryǵynda suranysqa ıe jańa formattaǵy kadrlar daıyndaýdy kúsheıtý úshin 2015 jyly ýnıversıtette Halyqaralyq Agrotehnologııalyq hab quryldy.
Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵynda birqatar máselelerdi sheshý kózdelýde:
– aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý sharalary men ınvestısııa tartýdy (sýbsıdııalaý, nesıelendirý, salyq salý, memlekettik jáne jeke ınvestısııalar jáne t.b.) qaıta qarastyrý;
– aýyl sharýashylyq daqyldarynyń jáne janýarlardyń ónimdiligin arttyrý úshin agrarlyq ǵylymdy damytý jáne ǵylymı-zertteý nátıjelerin engizý, ınnovasııalyq tehnologııalar men jańa bilimdi transfertteý;
– klımattyń ózgerýine baılanysty óndiristik táýekelderdi basqarý.
Joǵaryda atalǵan strategııalyq máselelerdi keshendi tásil negizinde sheshý agroónerkásip keshenin turaqty damytýǵa jáne halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Búgingi kúni ýnıversıtet joǵaryda atalǵan tapsyrmalardy júzege asyra bastady. Eýropa, AQSh, Azııa jáne Tynyq muhıty elderindegi jetekshi sheteldik ýnıversıtettermen, ǵylymı jáne tehnologııalyq ortalyqtarymen belsendi jumystar júzege asyrylýda. Agrohab Azııa damý banki, Eýropa damý banki, Dúnıejúzi banki, FAO syndy qarjylyq áleýeti zor qurylymdarmen negizgi seriktes retinde jumys istep keledi. Farm Frites ı Staay Food Group (Nıderlandy), Honeycomb Corporation (AQSh), Qazaqstannyń et odaǵy, Qazaqstannyń sút odaǵy, Memlekettik aýylsharýashylyq aerofotogeodezııalyq zertteý ınstıtýty, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ, Agrarlyq nesıelik korporasııasy, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq ǵarysh agenttikteri Agrohabtyń korporatıvtik seriktesteri bolyp tabylady.
Agrohab aıasynda arnaıy kelisim-sharttar negizinde, AQSh-tyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen (USDA) geokeńistiktik monıtorıng júrgizý úshin Qazaqstandaǵy jaıylymdyq jerlerdiń degradasııasyn baǵalaý ádistemesin zerdeleý jáne engizý, bıologııalyq ósimdikterdi qorǵaýdyń ınnovasııalyq ádisterin qoldaný jobalary oryndalýda.
Mıchıgan Ýnıversıtetimen portatıvti nanosensorly datchıkter arqyly ósimdikterdiń jaı-kúıin baǵalaýdyń sıfrlyq júıesin beıimdeý; Almaty jáne Astana qalalarynda geokeńistiktik monıtorıng jáne sý tasqyny táýekelderin basqarý júıesin engizý; ózgermeli klımatta ósimdik shyǵymdylyǵyn jaqsartý úshin sheshim qabyldaýdyń biryńǵaı júıesin engizý; sıfrly tehnologııalar negizinde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn damytý boıynsha jumystar júrgizilýde.
Azııa damý bankiniń qoldaýymen ýnıversıtette Sý haby quryldy, ol tótenshe jaǵdaılarda jedel áreket etý úshin ýaqytyly aqparattar aǵynyn qamtamasyz etetin tájirıbe almasý dıalogy alańyna aınaldy. Sý habynyń qyzmeti sý resýrstaryn qamtamasyz etýge jáne qorǵaýǵa, sý balansynyń, topyraqtyń tozýy jáne tuzdanýy, melıorasııa, sýarý, qurǵaqshylyq, aımaqtaǵy tushy sýdy azaıtý, ózenderdegi sýdyń deńgeıi máselelerin talqylaýǵa sarapshylardy ortalyqtan tartýǵa, sondaı-aq barlyq múddeli taraptar men uıymdardy habardar etýge jáne oqytýǵa baǵyttalǵan.
Qazirgi kezde ýnıversıtet bazasynda ıntegrasııalanǵan jerdi basqarý (Jer haby) jáne klımattyq táýekelderdi basqarý (Klımattyq hab) boıynsha bilim Ortalyqtaryn qurý boıynsha jumystar júrgizilýde.
Osy baǵytta ýnıversıtet ǵalymdary Elbasy qoıyp otyrǵan mindetter boıynsha elimizdiń agroónerkásip kesheniniń damýy úshin zaman talabyna saı bilikti mamandardy daıarlaı otyryp, agroónerkásip kesheniniń barlyq salalaryna ın¬novasııalyq tehnologııalardy engizýdi, olardy óndiriste keńinen paı¬dalanýǵa járdem jasaýdy júıeli túrde iske asyryp keledi.
Aýyl sharýashylyq ǵylymy men bilimi búginde agrarlyq ónerkásiptiń tıimdi da¬mýynyń negizgi sharttary eken¬digin Prezıdenttiń Joldaýy taǵy da dáleldep berdi. Búginde naqty ǵylymı nátıjelerge jetý úshin mamandardy úsh deńgeıli daıarlaýdyń sabaqtastyǵy bolýy tıis: dıplomdyq jumys magıstrlik dıssertasııaǵa, sodan keıin doktorlyq dıssertasııaǵa jalǵasý kerek. Bul baǵytta sıfly tehnologııalardy damytý boıynsha zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy engizý jolymen AО́K tıimdiligin arttyrý maqsatynda ýnıversıtette Sıtýasııalyq ortalyq ashyldy. Onyń jumysy elimizdegi AО́K jaǵdaıyna taldaý júrgizýge jáne onlaın rejımde aýyldyq kásipkerlerdiń máselelerin sheshýge baǵyttalǵan. Qazirdiń ózinde ýnıversıtette respýblıkadaǵy agrarlyq barlyq qurylymdyq bólimsheler men ár qyzmetker boıynsha málimetter bazasy qurylýda.
Sıtýasııalyq ortalyq aldaǵy ýaqytta bizdiń áleýetti seriktestikterimiz, aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler, mektep bitirýshiler men túlekter, ata-analar, mektep dırektorlary men muǵalimder, ákimdik, ýnıversıtet bilim alýshylary men oqytýshylar jáne t.b. úshin jedel rejımde boljaý men usynymdardy, taldaý materıaldaryn alý jáne ornalastyrý jolymen ozyq tájirıbemen, pikirlermen almasý, aqparat, keńes berýge jaǵdaı jasaıtyn kóp fýnksıonaldy platforma bolmaq.
Búgingi tańda ýnıversıtet bastamasymen respýblıka kóleminde 22 myńnan asa fermerdiń, aýyldyq kásipkerlerdiń biliktiligin arttyrý úshin Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys jáne ońtústiginde 36 ǵylymı ortalyq pen seriktes-joǵary oqý oryndaryn qamtıtyn fermerlerdiń Joǵary mektebi jáne Ekstenshn baǵdarlamasynyń júıesi qyzmet etedi.
Halyqaralyq baılanystary arqyly ýnıversıtet ǵalymdary sheteldik áriptestermen birlesip, Qazaqstannyń jergilikti áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń táýelsiz jáne kiriktirilgen júıesin jasaýda. Ýnıversıtet bazasynda sút sapasyn anyqtaý zerthanasyn qurý qajettiligi bar. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, aýylsharýashylyq kooperasııasy negizinde mundaı zerthana qurý jáne sút óndirý óndirisi sharýashylyǵyn irilendirý súttiń sapasyn áldeqaıda jaqsartatyndyǵyn kórsetip otyr.
Qazaqstanda sút zaýyttaryna laıyqty shıkizat aımaqtaryn naqty kartaǵa túsiretin jáne árbir sút óndirýshige qajetti tehnıkalyq reglament talaptary kiretin sandyq tehnologııany engizý jobalary júrgizilip jatyr. Referentti zerthana qurý, jaıylymdardy kartaǵa túsirý avtomattandyrylǵan sút balansyn qurýǵa, sonymen qatar jaıylym jerleriniń jaǵdaılaryn baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Joldaýda «agrarlyq ýnıversıtetterdiń rólin qaıta qarastyrý qajet. Olar tek dıplom berip qana qoımaı, naqty AО́K jumys isteıtin nemese ǵylymı izdenistermen aınalysatyn mamandardy daıyndaýlary kerek. Bul JOO-na bilim baǵdarlamalaryn jańartý qajet jáne AО́K aldyńǵy qatarly bilim men tájirıbe taratatyn ortalyqtarǵa aınalýlary kerek» -dep atap kórsetildi. Bul rette ýnıversıtet basshylyǵy eńbek naryǵynda suranysqa ıe jáne básekelestikke qabiletti jasampaz jáne zamanaýı oılaı alatyn mamandardy daıyndaýǵa barlyq jaǵdaıdy jasap otyr. Biz ol úshin damyǵan ǵylym-bilim ınfraqurylymyn damytý kerektigin jáne joǵary bilikti, quziretti maman áleýetin qalyptastyrý qajettigin jaqsy túsinemiz.
Ýnıversıtette agrobıznestiń strategııalyq zertteýleri ortalyǵy jumys isteıdi, onda stýdentter ekinshi kýrstan bastap naqty agroqurylymdarda bıznes-jobalar jasaýǵa úırenedi. Mundaı bıznes-jobalar olardyń dıplom jumystaryna bólek bólim retinde engiziledi. Sóıtip, bilim alýshylar naqty ekonomıaknyń problemalaryn sheshýge atsalysady jáne olardyń nátıjeleri jaqsy bolǵan jaǵdaıda jumysqa ornalasý máselesi de ózdiginen sheshiledi. Búginde joǵary oqý orny tek bilim berip qana qoımaı, stýdenttiń qabiletin ashýǵa da kómektesýi tıis. Sondyqtan biz ózimizdiń stýdentterge isker maman bolyp qalyptasýlaryna qajetti osyndaı orta quryp otyrmyz.
Ýnıversıtettiń barlyq áreketteri kreatıvti oılaıtyn jáne ınnovasııaǵa beıim, eńbek naryǵynda suranysqa saı, básekege qabiletti mamandar daıyndaýǵa baǵyttalǵan. Ýnıversıtette Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qurylǵan «Azyq-túliktiń fızıka-hımııalyq qasıetteriniń analızi men topyraq, sý jáne shıkizattyń ekologııalyq sapasy», «Azyq-túlik tehnologııasy jáne sapasy», «Jasyl bıotehnologııa jáne kletkalyq ınjenerııa», «Tabıǵı resýrstardy basqarý jáne agrojúıeleriniń turaqty damýy» sııaqty ınnovasııalyq zerthanalar aýylsharýashylyǵy kásipkerleriniń máselesin sheshýge múmkindik jasaýda.
Mysaly, «Jasyl bıotehnologııa jáne kletkalyq ınjenerııa» zerthanasy janýarlardyń genotıpi jáne mıkroorganızmderdiń sáıkestenýi boıynsha máselelerdi sheshedi. Atalǵan jumystar iri qara mal tuqymy ónimdiliginiń 240 kórsetkishin anyqtaý boıynsha zertteý júrgizýge múmkindik beredi.
Janýarlar men ósimdikter aýrýlaryn sáıkestendirý júrgizilgennen keıin biz álemniń ár túkpirindegi sheteldik seriktesterge 34 agrotehnologııalyq ortalyqqa alynǵan qorytyndynyń durystyǵyn anyqtaýǵa jiberemiz. Bul janýar men ósimdik aýrýlaryn emdeýdiń jedel sheshimin shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysyndaǵy aýyl kásipkerleriniń, 145 myń fermerdiń biliktiligin kóterý maqsatynda 36 ǵylymı ortalyq pen seriktes JOO-lardy qamtyǵan fermerlerdiń joǵary mektebi men Ekstenshn baǵdarlamasy jumys isteýde.
Bıylǵy jyldyń jeltoqsan aıynda ýnıversıtet Almatyda ekinshi Ortalyq Azııa agrotehnologııalyq sammıtin ótkizdi. Sammıtke 137 jetekshi kásiporyn men agroqurylym, 108 memlekettik mekeme, 102 bıznes-qurylym, 44 ǴZI, 26 qarjy ınstıtýt ókilderi, AQSh, Germanııa, Qytaı, Avstrııa, Japonııa, Koreıa, Nıderland, Italııa jáne TMD elderiniń jetekshi JOO men ǵylymı ortalyqtarynyń mamandary, magıstranttar, doktoranttar qatysyp, ózara tájirıbe almasty. Halyqaralyq sammıt jumysy sıfrly tehnologııalarǵa negizdelgen aýyl sharýashylyǵy, ekonomıkanyń agrarlyq sektoryndaǵy álemdik tendensııalar, agrobızneste startap jobalardy iske asyrý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy marketıng, memlekettik qoldaý jáne agrarlyq bilim berý máselelerine arnaldy. Samıt barysynda respýblıkamyzdyń barlyq óńirlerinde QazUAÝ bazasyndaǵy Agrotehnologııalyq hab fılıalyn qurý týraly aımaq basshylarynyń usynysyn biraýyzdan qabyldady. Mundaı tájirıbelik, ıntegrasııalyq sharalar otandyq agroónerkásip kesheniniń damýyna oń yqpalyn tıgizýde.
Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrýy – Qazaqstan damýynyń eń basty baǵyty. Al adamı ka¬pı¬¬talǵa qatysty sapanyń artýy, onyń ishinde, agrarlyq óndiris, bilim sapasy men ǵylymı izdenis nátıjelerin joǵarylatý – Prezıdent Joldaýynyń basty ózegi.
Álemdik ekonomıkadaǵy tehnologııalyq úrdisterden qalyspaı, jańa ekonomıkalyq revolıýsııaǵa bet burýǵa úndegen jańa Joldaýda aıtylǵan iri mindetterdiń, tyń ıdeıalar men naqty tapsyrmalardyń júzege asýyna atsalysý árbir qazaqstandyqtyń mindeti dep bilemin.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory,
UǴA akademıgi
ALMATY