Spektakl aıaqtaldy. Shymyldyq jabyldy. Aktrısa sahnadan aqyryn ǵana jyljyp, burylyp artyna qarady da turyp qaldy... Qulaǵy shýyldap qoıa berdi. Jańa ǵana osy aıadaı jerde qanshama shyrǵalań, shyrmaýyq taǵdyrlardyń tartysy, júrektiń jasy, jeńý men jeńilý, etpettep qulap, qaıta turý, sybyzǵy sezim, syrnaı kúlki sylq-sylq etkendeı me, mahabbat áni... Birde jańbyr, keıde nóser... Naızaǵaı jarqyldap, otsha lapyldaǵan tolassyz, essiz sezimder tizbegi áli shýyldasyp jatqandaı... Spektakl aıaqtalyp, ketip bara jatqan aktrısa artyna burylyp qaraǵan sátte sahnada jan bardaı sezindi. Sahna men aktrısa birge aqyryn ǵana kúrsindi... Aktrısa jymıyp: «Kezdeskenshe, meniń kıeli sahnam...» dep tez-tez basyp shyǵyp ketti. Bul ǵajaıyp kúıdi keship, sanaly ǵumyryn ónerge arnaǵan jany sulý, tereń, talantty aktrısa Baqyt Arǵynǵazyqyzy Isabekova edi.
...Aktrısamen kezdesýge qala keptelisinen áreń jettim.
– О́z ómirimdi teatrsyz elestete almaımyn, – deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń aktrısasy Baqyt Isabekova. Aktrısanyń grım jasaıtyn bólmesinde aldyn ala keliskenimiz boıynsha suraǵymdy qoıa bastadym.
– Baqyt apaı, ózińizben kópten beri áńgimelessem be dep edim. Siz únemi spektaklge daıyndalyp júresiz, odan qaldy kıno túsirý alańynda bolasyz. Keshe keshkisin ózińiz telefon shalyp, erteń spektaklden keıin áńgimeleseıik degende, shynymdy aıtsam, qýanǵanym sonshalyq tań atqansha kóz ilmedim. Oılar jeteginde boldym. Sonaý bir jyldary Semeıdiń Abaı atyndaǵy teatrynda jumys istegen kezińizde somdaǵan ár keıipkerińiz tizbektelip kóz aldymnan óte berdi, óte berdi...
– Tyńdap otyrmyn, suraǵyńdy qoıa ber, – dedi aktrısa júzi kúlimsirep.
– Astanadaǵy teatrǵa qalaı kelgen edińiz?
– Ol kezde Selınograd qalasy bolatyn. Osy jerde Qazaq teatryn ashýǵa kelgen qazaqtyń birtýar azamaty, rejısser Jaqyp Omarov aǵamyz arnaıy shaqyrdy. Joldasym, akter Sáken Omarov ekeýmiz eki balamyzben 1990 jyly Semeıden qonys aýdardyq. Osy teatr qurylǵan alǵashqy kúnnen bastap atsalysyp, alǵashqy qoıylym Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» spektaklinde Sáken Serdáli rólin somdap, men Aqtoqty rólinde oınadym.
– Eń alǵash kıeli sahna sizdi qalaı baýyryna basty?
– 1982 jyly Almaty memlekettik teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtyn bitirgennen keıin, Semeıdiń Abaı atyndaǵy mýzykalyq drama teatryna jol tarttym. Ol kezde Semeı teatrynyń bas rejısseri, Qazaqstannyń halyq ártisi Esmuhan Obaev edi. Semeı teatrynyń baǵy janyp, aty dúrildep turǵan tamasha kezeń bolatyn. Arnaıy dıplom bolǵanymen, tájirıbe azdaý. Osy kezde Semeı teatrynyń úlkenderi aqyldaryn aıtyp, jandaryna jaqyn tartqan kezderin umyta almaımyn.
Esmuhan aǵamyz ómirde qarapaıym, jumsaq adam bolǵanymen, sahnada óte qatal adam der edim. Talaby óte joǵary. О́ziniń kásipqoı rejısserlyǵymen Semeı sahnasynda alǵash qoıylǵan «Aıman-Sholpan» spektaklinde Sholpandy oınadym. Sondyqtan bul ról maǵan óte ystyq. Semeıde kóptegen qoıylymdarda oınap, Selınograd jerine ysylyp kelgen edik.
– Dástúrli bir suraq bolsyn. О́nerge qushtarlyǵyńyz qaı kezden bastaldy?
– Árıne bárimiz de bala boldyq, aýylda óstik. Semeıdiń Shubartaý degen jerine ákem joǵary jaqtyń nusqaýymen aýdandyq sot bolyp barǵan edi. Ákem zań salasynyń mamany bolǵanymen, tarıhty da, ánshilikti de qatar ustaǵan. Qıssalardy jatqa aıtatyn. Esimde qalǵany úıge óner adamdary óte kóp keletin. Ákem jaryqtyq dombyra shertetin, eskiniń áńgimesin óte kóp biletin.
Sodan bir kúni Semeıdiń oblystyq teatry «Qyz Jibek» qoıylymymen Shubartaýǵa keldi. Men balamyn ǵoı, áke-shesheme erip, «Qyz Jibek» qoıylymyna baraıyn. Erteńinde ystyǵym kóterilip, aýyryp jatyp qalsam kerek. Úshinshi kún degende men ornymnan turyp, ákeme: «Maǵan sahna jasap ber!» degen ekenmin. Sodan «Abaı teatry» degen jazýy bar matany qoranyń mańdaıshasyna iledi. Osydan bastap, men kádimgi «Qyz Jibekpin». Batyrdy da, sulýdy da ózim oınaımyn. Balanyń qylyǵyn qyzyq kóre me, mańaıdaǵy kórshi-qolań, usaq balalar bári jınalyp, kúnde meniń «spektaklime» keledi. Mamamnyń birkıer kóılekterin alyp shyǵamyn. Qazirgi tilmen aıtqanda sahnalyq «rekvızıt» sııaqty. Meniń óner sahnasyna alǵashqy qadamym osylaısha aýyl sahnasynan bastalǵan.
– Mektep bitirgen soń Almatyǵa teatr ınstıtýtyna qujat tapsyrýǵa attandyńyz...
– Birden áke-sheshem óner salasyna barýymdy maqul kórgen joq. Almatyǵa medısınalyq ınstıtýtqa qujat tapsyrýǵa ákem apardy. Mamam bolsa, osydan qyzym dárigerlikten basqa oqýǵa barsa «menen jaqsylyq kútpeńder!» dep shyǵaryp salyp edi. Almatyǵa barysymen qazaqtyń áıgili skrıpkashysy Áıtkesh Tolǵanbaevtyń úıine tústik. Ol kisi ákemniń aǵasy bolyp keledi. О́te jaqsy adam edi, jaryqtyq. Áli esimde, ákem ekeýi túnimen áńgimelesip, eldiń-jerdiń jaǵdaıyn surasyp, qıssa aıtyp, sher tarqatysyp edi. Biz demalys kúnderi baryp qalyppyz. Arada úsh kún ótkennen keıin qujat tapsyrýǵa jınala bastadyq. Áıtkesh aǵa ákemnen anyqtap qaıta surady. «Medınstıtýtqa» dedi ákem qysqa qaıyryp. Úndemeı turǵan menen surady. Qaıdan boıyma batyldyq bitkenin bilmeımin, «aktrısa bolǵym keledi» dep aıtyp qaldym. Áıtkesh aǵa oılanyp, bólmeni kezip júrdi de «Adamnyń armany aldamaıdy, balanyń baǵyn baılama, qarashy kózi janyp tur ǵoı qyzymnyń» dep maǵan kúle qarady. Ákem jaryqtyq «Oıbaı-aý, Áıtkesh aǵa-aý, úıge barǵannan soń, kelinińiz meni úıge kirgizbeıdi ǵoı» dep kúldi. «Aý, Aǵash, ýaqyttyń aǵysyn qara. О́mirdiń eń bıigine arman ǵana jeteleıdi, arman ǵana shyǵarady. О́nerde qasıet bar, kıe bar, al qasıet adamǵa qanat bitiredi. Al, qyzym, saǵan batamdy berdim. Ákeńdi úıge qaldyr da óziń baryp, qujatyńdy tapsyr», dedi. Sóıtip Áıtkesh aǵanyń batasymen Almaty memlekettik teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtynyń stýdenti atandym.
– О́nerdegi alǵashqy ustazdaryńyzdy aıta ketseńiz?
– Úlken óner oqý orny qabyrǵasynda júrgende Ydyrys Noǵaıbaev, Rabıǵa Qanybaeva, Gúljahan Janysbaeva syndy keremet ustazdardan sabaq aldym. Olardyń bilimi, bergen tárbıesi ómirime azyq boldy.
– Aqmola jerine taban tiregen kezde qıynshylyqtar bolǵan joq pa?
– Shynymdy aıtaıyn, Sákenim janymda bolǵanda, áriptes dostarymyz bolǵanda, qıyndyqty elemegenimiz de shyndyq edi. Baǵymyzǵa qaraı, adam janynyń «ınjeneri», sahnanyń akademıgi Jaqyp Omarovtyń qolyna tústik. Jaqyp aǵaı bizdi óziniń dostaryndaı, qurby-qurdasyndaı kóretin edi. Ol kisi shirkin, naǵyz maıtalman edi ǵoı, jaryqtyq. О́te psıholog, bilimpaz, kóregen adam bolatyn. Birde ázil-shyny aralas, teatrdyń bir akter jigiti: «Jaqa, osy biz teatrdyń ártisterimiz. Aýyl-aýyldy myna «Kýbanǵa» otyryp kezemiz de júremiz. Aılyǵymyz bolsa shaılyqtan aspaıdy.
Jataqhanada turamyz. Bul ne jankeshtilik?» dese, Jaqyp aǵa aqyryn kúlip: «Seniń aıtyp turǵanyńnyń bári ras, ol oı mende de bar. Teatr – halyqtyń bolashaǵy. Sonaý Semeı jerinde Oıshilikte, dalada kıiz úıdi tigip, «Eńlik-Kebek» pesasyn qoıǵanda Muhtar Áýezov qazaqtyń óneriniń bolashaǵyna senim artqan ǵoı. Áýezov bolmasaq ta Aqmolanyń aınalasyndaǵy qazaq kórermenderin sahnaǵa keltirýge kúsh salýymyz kerek. Ol úshin nege aýylaýyldy, jer-jerdi aralamaımyz. Bul – Aqmola Selınograd bolǵannan beri, qymyz sapyrylyp, dombyra tartylyp, án shyrqalmaǵan, tek orystyń chastýshkalary ǵana shyrqalǵan jer» dep edi. Sodan Jaqyp aǵanyń uıymdastyrýymen jer-jerde dala sahnasy qoıylymdary sahnalandy. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda qazaqtyń has batyrlarynyń mereıtoılary toılana bastady. Bizdiń jigitter at qulaǵynda oınap, dala sahnasynda tarıhı spektaklderdi birinen soń birin qoıdy. Árıne qazaqtyń júregi dalamen egiz. Ár qoıylymda aýyl-aýyldan halyq kóp jınalýshy edi.
– Meniń bilýimshe, siz qazaqtyń maıtalman rejısseri Ázirbaıjan Mámbetov aǵamyzdyń tańdaýymen birneshe ról somdaǵan ekensiz...
– Iá.
– Qyzyńyz Maral kıno salasynda jaqsy jobalarǵa qatysyp júr. Maraldyń ár qadamyn qýanyshpen baqylap otyramyz.
– Rahmet! Maraltaıym osy ónerdiń salasynda júrip, Taılandqa deıin baryp, birneshe jobalardyń basy-qasynda boldy. Ol ózine tájirıbe jınaqtap, bilimin jetildirý ústinde. Ulym Erkebulan bank salasynyń qyzmetkeri. Bir qýanarlyǵym, osy Astananyń alǵashqy táýelsizdik kúnderinen bastap kýágerleri.
– Siz kıno salasynda da eńbek etip kelesiz. Osy ýaqytqa deıin qansha kınoǵa tústińiz? Sizge teatr salasy qymbat pa, álde kıno durys pa?
– Árıne, teatr salasy...
– Men sizdi bilgennen beri únemi Farıza apamyzdyń óleńderin oqyp júresiz.
– Farıza apam – qubylys, qaıtalanbaıtyn tulǵa. Qazaqtyń qara óleńine Alla bergen yrys-bereke der edim. Ol búkil qazaqpen jaqsy aralasqan adam. О́ıtkeni ol kisini oblys, aýdan, aýyl, jalpy qazaq biletin edi ǵoı. Jany jaısań, jastarǵa qamqorlyǵyn aıamaǵan kisi...
– Farıza apamyzben jaqyn aralastyńyz ba?
– Ol kisimen bir júzdesý, syrlasý bir ǵumyrǵa tatıtyn edi ǵoı. Men aqyn apammen jaqyn tanysty. Farızanyń «Kúıshi Dına» pesasynda Jantoly rólin oınadym. Jantoly Farıza apamnyń ózi dep oılaımyn. Árıne bul meniń jeke pikirim. Farıza Ońǵarsynovanyń aqyn sińilileri kóp-aq. Bári shetinen oqyrmandaryn tereń jyrlarymen sýsyndatyp júrgen keremet jandar. Farıza apamyz eshkimdi el-jerge bólmeıtin, talantty ǵana syılaıtyn adam edi ǵoı. Elena Ábdihalyqovanyń óneri men talanty nege turady?! Ol naǵyz Farızanyń jolyn qýǵan sińlisi dep aıtar edim. – Baqyt apaı, sizdiń rejısserlarǵa kózqarasyńyz qalaı?
– Árıne pesaǵa jan bitirip, kórermenderge jetkizetin rejısser. О́z basym ol jaǵynan baqyttymyn. Ázirbaıjan Mámbetov, Káýken Kenjetaev, Esmuhan Obaev, Jaqyp Omarov, Bolat Uzaqov, Talǵat Temenov, Nurlan Jumanııazov syndy rejısserlarǵa alǵysym sheksiz.
* * * Biz dalaǵa shyqtyq. Aspannan japalaq-japalaq qar jaýyp tur. Qatarymyzda kele jatqan beıtanys bozbala uıaly telefonmen sóılesip keledi. «Jeńeshe, men kezdesýge kele jatyrmyn. A-a, gúl alýdy umytyp ketippin. Baryp al deısiz be, keshigemin ǵoı, turmysqa shyq degen usynys aıtamyn. Sizge osy qyzdan artyq abysyn keregi joq». Bizge jigittiń sózi ap-anyq estilip tur.
Ásem Astana jyldyń tórt mezgilinde de tabıǵattyń ereksheligimen saltanat qurady ǵoı. Jap-jaryq qala. Jarqyn ómir... Bir kezde aktrısa jigitke kúle qarap: «Aıyp etpe, balam, daýysyń anyq, jaqsy estilip tur bizge, meniń Erkebulanymdaı bala ekensiń, myna gúl senderge», dep óziniń gúlin usyndy. «Bul kórermenderdiń alǵysy, baqytty bolyńdar, aınalaıyn!..». Jigit qýanǵanynan júgire jóneldi. Qolynda gúl. Qar jaýyp tur... Appaq álem.
Biz qoshtastyq.
...Appaq álemge qarap turyp aktrısa ne oılady eken?..
Gúlmıra KEŃESBAEVA