Serpindi damýdyń jańa múmkindigi

Joldaýdaǵy 10 basymdyqtyń úshinshi baǵytynda «Agrarlyq saıasat eńbek ónim­diligin túbegeıli arttyrýǵa jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek» dep aıryqsha atap kórsetilgen.

Shıkizatty qaıta óńdeýdi qamtamasyz etip, álemdik naryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýdy qamtamasyz etýdi damytýdy tapsyrǵan Elbasy bul máseleni she­shýge elimizdegi agroónerkásiptik ke­shenniń túbegeıli bet burýy mańyzdy eke­nin aıryqsha atap ótti. Atalǵan min­det­ter­di iske asyrý úshin otandyq agrarlyq ǵy­­lym­­dy jan­dandyrý máselesi basty nazar­da bo­lý­ǵa tıis ekenine erekshe mán beril­di. Bul sheshim respýblıkamyzdyń agro­óner­ká­­siptik keshenindegi óńdelgen ónim óndi­­risin órkendetýge jańa serpin bereri sózsiz.

Qazirgi tańda is júzinde taýar ón­di­rý­shiler áleýetti naryqqa qol jetkize al­maı otyr. Oǵan óndirýshiler men satyp alýshylar arasyndaǵy senimsizdik pen tu­raqsyz qatynastar, naryqtar men qar­jylyq resýrstar týraly senimdi aqpa­rat­tyń bolmaýy, elimizdiń ońtústik óńir­lerinde az kólemdegi óndirister syndy bir­ne­she sebep bar. Sondyqtan baǵasynyń 70-75% ıelenetin deldaldarǵa qarsy turý jó­nin­degi jumysty kúsheıtip, damyǵan elderde­gi­deı 25-30% ǵana ıelenetindeı etý qajet. Del­dalsyz ónimderdi satý qaıta óń­deý kásip­oryndarynyń júkte­me­sin 1,3 esege art­ty­rady. Al satý quny deldaldyq býyn­nyń qysqarýyna baılanysty 15-20% tómendeıdi. 

О́ndiriletin ónimniń qosymsha qunyn arttyrý úshin óndiristen tutynýshyǵa de­ıingi búkil tizbekti qaıta qaraý qa­jet. Ǵylymǵa basty ról berilgen aýyl sha­rýa­shylyǵynyń qazirgi zamanǵy ınno­vasııalyq tehnologııalarmen nashar qamtamasyz etilgenin eshkim joqqa shy­ǵar­maıdy. Respýblıka boıynsha ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrýdyń kólemi tutas­taı alǵanda 66 mlrd teńgeden sál ǵana asady (ishki jalpy ónimniń 0,14% -y), onyń ishinde aýylsharýashylyq ǵy­lym­daryna 6,9 mlrd teńgege deıin bólinedi, ol barlyq ǵylymı jumystardyń 10,3%-y. 

2016 jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 7762,3 mlrd teńgeni qu­ra­dy, onyń 253,7 mlrd teńgesi nemese 3,3%-y aýyl sharýashylyǵyna ba­ǵyt­tal­dy.

Osy máseleni sheshý úshin Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary merziminen buryn jumys isteı bastady jáne 2010 jyldan bastap qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń arasynda al­ǵash­qylardyń biri bolyp jobalardy bas­qarýdyń halyqaralyq standarttaryn qoldana otyryp, ulttyq zertteý ýnı­ver­sıtetine transformasııalaný prosesin júrgizip keledi.

Transformasııa sheńberinde agrarlyq ǵylymnyń, bilimniń jáne óndiristiń ıntegrasııasyn, ekonomıkanyń agrarlyq salasyna ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýdi, Qazaqstannyń eńbek naryǵynda suranysqa ıe jańa formattaǵy kadr­lar daıyndaýdy kúsheıtý úshin 2015 jy­ly ýnıversıtette Halyqaralyq Agro­teh­nologııalyq hab quryldy. 

Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵynda birqatar máselelerdi sheshý kózdelýde:

– aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý sharalary men ınvestısııa tartýdy (sýbsıdııalaý, nesıelendirý, salyq salý, memlekettik jáne jeke ınvestısııa­lar jáne t.b.) qaıta qarastyrý;

– aýylsharýashylyq daqyldarynyń jáne janýarlardyń ónimdiligin arttyrý úshin agrarlyq ǵylymdy damytý jáne ǵy­lymı-zertteý nátıjelerin engizý, ın­no­vasııalyq tehnologııalar men jańa bilimdi transfertteý;

– klımattyń ózgerýine baılanysty ón­diristik táýekelderdi basqarý. 

Joǵaryda atalǵan strategııalyq máse­lelerdi keshendi tásil negizinde sheshý agro­ónerkásip keshenin turaqty damytýǵa jáne halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý­ge múmkindik beredi.

Búgingi kúni ýnıversıtet joǵaryda atalǵan tapsyrmalardy júzege asyra bastady. Eýropa, AQSh, Azııa jáne Ty­nyq muhıt elderindegi jetekshi shet­eldik ýnıversıtettermen, ǵylymı jáne tehnologııalyq ortalyqtarmen belsendi jumystar júzege asyrylýda. Agrohab Azııa damý banki, Eýropa damý banki, Dú­nıe­júzi banki, FAO syndy qarjylyq áleýeti zor qurylymdarmen negizgi serik­tes retinde jumys istep keledi. 

Agrohab aıasynda arnaıy kelisim-sharttar negizinde AQSh-tyń Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligimen (USDA) geokeńistiktik monıtorıng júrgizý úshin Qazaqstandaǵy jaıylymdyq jerlerdiń degradasııasyn baǵalaý ádistemesin zerdeleý jáne engizý, bıologııalyq ósimdikterdi qorǵaýdyń ınnovasııalyq ádisterin qoldaný jobalary oryndalýda.

Mıchıgan ýnıversıtetimen portatıvti nanosensorly datchıkter arqyly ósimdikterdiń jaı-kúıin baǵalaýdyń sıfrly júıesin beıimdeý; Almaty jáne Astana qalalarynda geokeńistiktik monıtorıng jáne sý tasqyny táýekelderin basqarý júıesin engizý; ózgermeli klımatta ósimdik shyǵymdylyǵyn jaqsartý úshin sheshim qabyldaýdyń biryńǵaı júıesin engizý; sıfrly tehnologııalar negizinde Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn damytý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Azııa damý bankiniń qoldaýymen ýnı­ver­sıtette Sý haby quryldy, ol tóten­she jaǵdaılarda jedel áreket etý úshin ýaqtyly aqparattar aǵynyn qamta­masyz etetin tájirıbe almasý dıalogy alańyna aınaldy. Sý habynyń qyzmeti sý resýrstaryn qamtamasyz etýge jáne qorǵaýǵa, sý balansynyń, topyraqtyń tozýy jáne tuzdanýy, melıorasııa, sýarý, qurǵaqshylyq, aımaqtaǵy tushy sý­dy azaıtý, ózenderdegi sýdyń deńgeıi máselelerin talqylaýǵa sarapshylardy orta­lyqtan tartýǵa, sondaı-aq barlyq múddeli taraptar men uıymdardy habardar etýge jáne oqytýǵa baǵyttalǵan.

Qazirgi kezde ýnıversıtet bazasynda ıntegrasııalanǵan jerdi basqarý (Jer ha­by) jáne klımattyq táýekelderdi bas­qarý (Klımattyq hab) boıynsha bilim or­ta­lyqtaryn qurý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Osy baǵytta ýnıversıtet ǵalymdary Elbasy qoıyp otyrǵan mindetter bo­ıynsha elimizdiń agroónerkásip kesheniniń damýy úshin zaman talabyna saı bi­lik­ti mamandardy daıarlaı otyryp, agro­ónerkásip kesheniniń barlyq salalaryna ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýdi, olardy óndiriste keńinen paıdalanýǵa járdem jasaýdy júıeli túrde iske asyryp keledi.

Aýylsharýashylyq ǵylymy men bilimi búginde agrarlyq ónerkásiptiń tıimdi damýynyń negizgi sharttary eken­digin Prezıdenttiń Joldaýy taǵy da dáleldep berdi. Búginde naqty ǵylymı ná­tı­jelerge jetý úshin mamandardy úsh deńgeıli daıarlaýdyń sabaqtastyǵy bolýy tıis: dıplomdyq jumys magıstrlik dıs­ser­tasııaǵa, sodan keıin doktorlyq dısser­tasııaǵa jalǵasýy kerek. Bul baǵytta sıf­ly tehnologııalardy damytý boıynsha zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy engizý jolymen AО́K tıimdiligin arttyrý maqsatynda ýnıversıtette Sıtýasııalyq ortalyq ashyldy. Onyń jumysy elimizdegi AО́K jaǵdaıyna taldaý júrgizýge jáne onlaın rejimde aýyldyq kásipkerlerdiń máselelerin sheshýge baǵyttalǵan. Qazirdiń ózinde ýnı­ver­sıtette respýblıkadaǵy agrarlyq barlyq qurylymdyq bólimsheler men ár qyzmetker boıynsha málimetter bazasy qurylýda.

Sıtýasııalyq ortalyq aldaǵy ýaqytta bizdiń áleýetti seriktestikterimiz, aýylsha­rýa­shylyq taýar óndirýshiler, mektep biti­rýshiler men túlekter, ata-analar, mek­tep dırektorlary men muǵalimder, ákim­dik, ýnıversıtet bilim alýshylary men oqy­­týshylar jáne t.b. úshin jedel re­jim­­de boljaý men usynymdardy, taldaý ma­te­­rıal­daryn alý jáne ornalastyrý jo­ly­men ozyq tájirıbemen, pikirlermen alma­sý, aq­parat, keńes berýge jaǵdaı jasaıtyn kóp fýnksıonaldy platforma bolmaq.

Búgingi tańda ýnıversıtet bastamasymen respýblıka kóleminde 22 myńnan asa fermerdiń, aýyldyq kásipkerlerdiń biliktiligin arttyrý úshin Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys jáne ońtústiginde 36 ǵylymı ortalyq pen seriktes – joǵary oqý oryndaryn qamtıtyn fermerlerdiń Joǵary mektebi jáne Ekstenshn baǵdar­lamasynyń júıesi qyzmet etedi.

Halyqaralyq baılanystary arqyly ýnıversıtet ǵalymdary sheteldik árip­testermen birlesip, Qazaqstannyń jer­­gilikti áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıynyń táýelsiz jáne kiriktirilgen júıesin jasaýda. Ýnıversıtet bazasynda sút sapasyn anyqtaý zerthanasyn qurý qajettiligi bar. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, aýylsharýashylyq kooperasııasy negizinde mundaı zerthana qurý jáne sút óndirý óndirisi sharýashylyǵyn irilendirý súttiń sapasyn áldeqaıda jaqsartatynyn kórsetip otyr.

Qazaqstanda sút zaýyttaryna laıyqty shıkizat aımaqtaryn naqty kartaǵa túsi­retin jáne árbir sút óndirýshige qajet­ti tehnıkalyq reglament talaptary kire­tin sandyq tehnologııany engizý joba­la­ry júrgizilip jatyr. Referentti zert­hana qurý, jaıylymdardy kartaǵa túsirý avtomattandyrylǵan sút balansyn qu­rýǵa, sonymen qatar jaıylym jerlerdiń jaǵdaıyn baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Joldaýda «agrarlyq ýnıver­sıtet­terdiń rólin qaıta qarastyrý qajet. Olar tek dıplom berip qana qoımaı, naqty AО́K jumys isteıtin nemese ǵylymı izdenistermen aınalysatyn mamandardy daıyndaýlary kerek. Bul JOO-da bilim baǵdarlamalaryn jańartý qajet jáne AО́K aldyńǵy qatarly bilim men tájirıbe taratatyn ortalyqtarǵa aınalýlary kerek», dep atap kórsetildi. Bul rette ýnıversıtet basshylyǵy eń­bek naryǵynda suranysqa ıe jáne báse­kelestikke qabiletti jasampaz jáne za­manaýı oılaı alatyn mamandardy daıyndaýǵa barlyq jaǵdaıdy jasap otyr. Biz ol úshin damyǵan ǵylym-bilim ın­fra­qurylymyn damytý kerektigin jáne joǵary bilikti, quzyretti maman áleý­e­tin qalyptastyrý qajettigin jaqsy túsinemiz. 

Ýnıversıtette agrobıznestiń stra­te­gııalyq zertteýler ortalyǵy jumys isteıdi, onda stýdentter ekinshi kýrstan bastap naqty agroqurylymdarda bız­nes-jobalar jasaýǵa úırenedi. Mun­daı bıznes-jobalar olardyń dıplom jumys­taryna bólek bólim retinde engizi­ledi. Sóıtip bilim alýshylar naqty ekono­mıkanyń problemalaryn sheshýge atsa­lysady jáne olardyń nátıjeleri jaq­sy bolǵan jaǵdaıda jumysqa orna­lasý máselesi de ózdiginen sheshiledi. Búginde joǵary oqý orny tek bilim be­rip qana qoımaı, stýdenttiń qabiletin ashý­ǵa da kómektesýi tıis. Sondyqtan biz ózi­miz­diń stýdentterge isker maman bolyp qalyp­ta­sýlaryna qajetti osyndaı orta quryp otyrmyz.

Ýnıversıtettiń barlyq áreketteri krea­tıvti oılaıtyn jáne ınnovasııaǵa beıim, eńbek naryǵynda suranysqa saı, básekege qabiletti mamandar daıyn­daýǵa baǵyttalǵan. Ýnıversıtette Indýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qurylǵan «Azyq-túliktiń fızıka-hımııalyq qasıetteriniń analızi men topyraq, sý jáne shıkizattyń ekologııalyq sapasy», «Azyq-túlik tehnologııasy jáne sapasy», «Jasyl bıotehnologııa jáne kletkalyq ınjenerııa», «Tabıǵı resýrstardy basqarý jáne agrojúıeleriniń turaqty damýy» sııaqty ınnovasııalyq zerthanalar aýyl sharýashylyǵy kásipkerleriniń máselesin sheshýge múmkindik jasaýda.

Mysaly, «Jasyl bıotehnologııa jáne kletkalyq ınjenerııa» zerthanasy janýarlardyń genotıpi jáne mıkro­organızmderdiń sáıkestenýi boıynsha máselelerdi sheshedi. Atalǵan jumystar iri qara mal tuqymy ónimdiliginiń 240 kórsetkishin anyqtaý boıynsha zertteý júrgizýge múmkindik beredi. Janýarlar men ósimdikter aýrýlaryn sáıkestendirý júrgizilgennen keıin biz álemniń ár túkpirindegi sheteldik seriktesterge 34 agrotehnologııalyq ortalyqqa alynǵan qorytyndynyń durystyǵyn anyqtaýǵa jiberemiz. Bul janýar men ósimdik aýrýlaryn emdeýdiń jedel sheshimin shyǵarýǵa múmkindik beredi. 

Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysyndaǵy aýyl kásipkerleriniń, 145 myń fermerdiń biliktiligin kóterý maq­satynda 36 ǵylymı ortalyq pen seriktes JOO-lardy qamtyǵan fermerlerdiń jo­ǵary mektebi men Ekstenshn baǵdarlamasy jumys isteýde.

Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrýy – Qazaqstan damýynyń eń bas­ty baǵyty. Al adamı kapıtalǵa qatysty sapanyń artýy, onyń ishinde, agrarlyq óndiris, bilim sapasy men ǵylymı izdenis nátıjelerin joǵarylatý – Prezıdent Joldaýynyń basty ózegi. 

Álemdik ekonomıkadaǵy tehno­lo­gııa­lyq úrdisterden qalyspaı, jańa ekono­mı­kalyq revolıýsııaǵa bet burýǵa úndegen jańa Joldaýda aıtylǵan iri mindet­ter­diń, tyń ıdeıalar men naqty tapsyr­ma­lardyń júzege asýyna atsalysý árbir qazaqstandyqtyń mindeti dep bilemin. 

Tilektes ESPOLOV, Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi ALMATY