Qazaq valsi

Almatyǵa kúz keldi. Fılarmonııada konsert jıiledi. Dırıjer Latıf Hamıdı búgin orkestrmen kezekti repetısııany jasaǵan joq. Orkestranttarǵa demalys berdi. О́zi jańa jazylǵan partıtýralardy qarap shyǵýǵa endi ǵana kirise bergen-di. Ile esik qaǵyldy. – K...k...irińiz. Kabınetke kúlimsireı jymıyp, Ahmet Jubanov kirdi. Jubanov sharshaýly ma, reńi bop-boz. Qabaǵy kirtıip, uıqysy qashqan jan sekildi. Solǵyn. Úni de baıaý. Ol sol turǵan kúıi Latıftiń oń ıyǵyna qolyn saldy. О́zimsingeni. «Latekem» dep ishke tartýy. Dáıim osylaı. Latıf te osy bir ádetine úırengen-di, odan janyna ózgeshe bir jylylyq sezinedi. Jylylyq. Kóńili áldenege alań Jubanov stol ústinde jatqan partıtýralarǵa kózi túsip ketti de, bireýin bettep asha bastady. О́z partıtýrasy. Glınka­nyń «Vals fantazııasy». О́z qolymen kó­shirgen. Kózine ottaı basyldy. Partıtýraǵa úńilgen kúıi ózimen-ózi bop, qasyndaǵy Latıfti umytty. Latıf te ózinshe bir oıǵa tústi. Bir kezderde dál osy Almaty topyraǵyn basyp júrem dep qaperine kelip pe edi. Kindik qany tamǵan jeri sonaý Qazan gýbernııasy. Svıajsk ýezi, Qushman bolysy. Onyń Býaly derevnıasy. Áke-sheshesi sińiri shyqqan kedeı. Ákesi Abdýlhaı «eki qolǵa bir kúrek» dep jel aıdaǵan qańbaqtaı dedektep, Reseıdiń qala-qalasyn kezip, barmaǵan jeri joq. Mańdaı teriniń rahatyn kórmegen músápir edi. It tirliktiń taýqymetimen Kavkazda da sandaldy. Bir metallýrgııa zaýytynda biraz beınet shegip, odan Donbassta kózi-basyn kómir tozańy basqan shahter da boldy. Onda da shyr bitpedi, kún kórisi ońbady. Bir kúnderi selbesip júrgen aǵaıyndarymen О́zbekstannyń Qatta-qorǵanynan bir-aq shyqty. Kúıip turǵan ystyq jer. Bári bezgekpen aýyrdy. Sýy jaqpady. Ishterine dám turmady. Áıteýir shyqpaǵan jan. Birte-birte kóndikti. Latıf alty jasynda aǵasy Halımoldadan saýat ashty. Mektepke berip edi, ekinshi synypqa birden qabyldady. Onyń mýzykaǵa degen qabileti osy mektepte ashyldy. Muǵalimderi – Zarıf Qadyrov, Ǵımat Temirbolatov ánshi-mýzykanttar edi. Latıfti óbektep, mýzykaǵa baýlydy. Ol ásirese, «Internasıonal», «Marseleza» ánderin tatar tiline aýdarǵan Ǵımat aǵasyna erekshe baýyr basty. Osy kisiden mandolın úırendi. Bir joly Latıf ákesine: «Men mýzykant bolam», dedi. Sirkesi sý kótermeı, tıtyqtap, shekesi tyrysyp júrgen ákesi shapalaqpen shart etkizdi. «Mandolınińdi byt-shyt qylam», dep úıden aıdap shyqty. Sheshesi býlyǵyp, ishteı tyndy. Arasha túsýge dármeni joq. Sol kúnnen bastap, Latıf mandolındi jasyryn tartty. Biraq, eseıe kele áke-sheshesiniń yrqyna kóndi. Tashkenttiń túrik-tatar aǵartý ınstıtýtyna túsip oqydy. Bul – 1920-1926-jyldar. Tabany kúrekteı alty jyl. «Muǵalim bop asyraıdy», dep súıingen áke-sheshesiniń úmiti jeme-jemge kelgende aqtalma­dy. Latıf mýzykaǵa bet burdy. Oǵan qulaı berildi. Ákesi óz qolyn ózi kese almady. Amalsyz tosyldy. Latıf ınstıtýtty bitire sala Moskvanyń birinshi mýzyka tehnıkýmynyń kompozısııa synybyna oqýǵa qabyldandy. Oǵan professor B.L.Iаvorskıı dáris berdi. О́zi ańsaǵan mýzyka álemi. Tańǵajaıyp bes jyl. Moskvanyń bas aınaldyrǵan qyzyǵynan ketkisi joq. Munda jan dosy, aqyn Musa Jalıl bar. Janyp turǵan jalyndy jigit. Munda Latıf alǵash ret Aleksandr Zataevıch, Muhtar Áýezov, Ahmet Ju­banovpen tanysty. Zataevıch oǵan qazaq mýzykasy­nyń syrly saraıynyń esigin ashty. Áýezov ony Abaı ánderimen «arbady». Tashkentte oqyp júrgen­de bir joly ónerpazdardyń tobynda Almatyda bolǵany bar-dy. Almaty da oǵan Mysyr shaharyn­daı kórinetin. Alataýdyń asqar shyńy kóz aldynan ketpeıtin-di. Almaty parkterinde saıraǵan bul­bul­dar úni de qulaǵynda. Záýlim terekter boı túzegen keń, túzý kósheler... sylqyldap aqqan taý sýy. Osy­nyń bári tańǵajaıyp bir tús sekildi. Almaty esinen shyqpaı qoıdy, múlde. Ahmet Jubanov ony Almatyǵa shaqyrdy. Latıf súıetin Almaty! Ahmet Jubanov Qazaqstanda eń bedeldi óner ıesi. Mádenıet qaıratkeri. Al, Moskva... Shirkin, dúnıe bazary bolǵan sáýletti Moskva! Iá, sol dýly ómirden Almatyǵa osy Ahań alyp keldi ǵoı. Ol 1933 jyl. Qazaqstanǵa baýyr basqaly, mine, jeti jyl. Byltyr, ıaǵnı 1939 jyly Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵy qurylyp, oǵan Brýsılovskıı jetekshilik etti. Al, onyń kóp uıymdastyrý jumysy osy Jubanovqa júkteldi. Onyń mýzdram tehnıkýmdaǵy ǵylymı jumysy da shash etekten edi. Bárine qalaı ýaqyt tabady? Qalaı úlgeredi? Ol orkestrdegi bas dırıjerlik qyzmetin Latıfqa tapsyrdy. Latıf dál osy kezde orkestr men kapellaǵa qazaq ánderiniń partıtýrasyn asa biliktilikpen túsirip júrgen-di. Jubanov Latıfti qyzǵyshtaı qoryp, joǵarydaǵy basshylarǵa onyń bilimdi dırıjer ekendigin zorǵa túsindirgen-di. Búginde, mine, orkestrde bas dırıjer! Latıftiń aıy ońynan týdy. Ishinen: «Myńda bir rahmet, súıikti Aha!» deıdi. Sóıtip, jany súıgen isine jan-tánimen qyzyǵa kirisken-di. ...Azdan soń partıtýradan bas kótergen Jubanov qol saǵatyna qarap qoıyp, sóz bastady: «Qazir... kóp kidirmeı tap qazir radıokomıtetke bar. Mýzyka redaksııasynyń bas redaktory Maqsutbek Maıshekınmen sóılesesiń. Sol Maqańnan shyqqan betim. Bir radıopesaǵa mýzyka jazýyń kerek. Anaý-mynaý emes, saıası máni bar pesa. Maqań da qyzyq, ekeýimiz­den jaza baspaıdy. «Túıeniń tanyǵany japy­raq». Ekeýmizge senedi. Qadirli áriptesimiz. Biz de sózin jerge tastamaıyq, Lateke. Sózdiń toqeteri osy. Kabınetińde bol. Telefon soǵady. Meniń de ýaqytym tyǵyz», – dep asyǵa qoshtasyp, kabınetten shyǵa berdi. Latıf ań-tań. «Saıası máni bar pesa?» Júreksindi. Qobaljydy. Kabınettiń ishin kezip ketti. Orkestr baıaǵy orkestr emes, Gaıdn, Mosart, Shýbert, Glınka partıtýralaryn eńsere bastaǵan-dy. Sol klassıkalyq shyǵarmalardan jańa baǵdarlama jasap jatqan-dy. Hor kapellasy úshin onshaqty halyq ániniń partıtýrasyna shúıilip júrgen kezi. Jáne kúndelikti repetısııa. Latıftiń basy qatyp, shekesi shyńyldady. О́stip abdyrap turǵanda telefon shyldyrlady. Trýbkany kóterdi: – Á, Maqa, Ahań bárin aıtty. Iá, keshikpeımin – dedi elpektep. Latıf ábirjigen kúıi qaǵazdaryn jınastyryp, ile-shala radıokomıtetke keldi. Maqsutbek Maıshekın Latıfpen qýana qol alysty. Latıf otyra bere: – Maqa, shet jaǵasyn Ahańnan estidim. Jumysym bastan asady, – dedi degbirsizdenip. – Iá, sińbirýge ýaqyt joq. Kórmeısiz be, aldymda qobyraǵan qaǵazdar, papkiler, hattar. О́zińiz bilesiz, bıylǵy jyl – Qazaqstan úshin merekeli jyl. Jıyrma jyldyq toıymyz! Ortalyq komıtettiń qaýlysy boıynsha qyrýar sharalardy qolǵa aldyq. Sonyń biri, biz arnaıy tapsyrmamen Sábıt Muqanovqa bir aktili «Eki toı» degen mýzykaly pesa jazdyrdyq. Ol kisi oıymyzdy túsinip, tez bitirdi. Mine, myna bir juqa papkide, – dep Maıshekın ony asha bastady – ishinde bir-eki án, dýet... bálkim, hor men bı bolýǵa tıis. Ázirshe jobasy osylaı. Biz Ahańnyń jáne ózimizdiń ádetimizben basshylarǵa «Latekeń bar ǵoı» dep, bógde eshkimge eleńdemeı, ózińizge tireldik. Radıoǵa qoıatyn rejısser – ózińizdiń Qallekıińiz. Qalıbek Qýanyshbaev! Kórshińiz. Osylaısha áńgimeni ıip ákelgen Maıshekın aldyndaǵy qaǵazǵa úńilip: – «Eki toı». Bir aktili radıopesa. Avtory – Sábıt Muqanov. Rejısseri – Qalıbek Qýanyshbaev. Kompozıtory – Latıf Hamıdı. Redaktory – Maqsutbek Maıshekın» – dep bári-bárin táptishtep, Latıfke oılana qarady. Latıf ne derin bilmedi. Ishteı tolqydy. Álden soń oılanǵan qalpy: – Pesany kóreıik, Maqa, – dedi. – Pesada Jolaman degen jigit ásker qataryna shaqyrylady. Ol jıyrmaǵa endi ǵana tolǵan jigit. Sosıaldy Qazaqstanmen túıdeı qurdas. Ásker qataryna alyný, álbette, ol úshin toı! Jalyndap turǵan jas jigit Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn oryndaýy tıis. Patrıot. – Iá. – Muny bir toı dep qoı, Lateke. Qazaqstan da jıyrma jasta! Bul – ekinshi toı! Úlken toı! Sondyqtan, Sábıt pesasyn «Eki toı» dep atady. Jolaman óz toıynda qurby-qurdastary, týystary, aýyldastary aldynda bir án aıtady. Án. Ony súı­gen Saıran qyzdyń da áni bar. Oǵan Jolaman jáne onyń joldastary qosyla ketedi. Toıdyń sońy, bálkim, osyndaı hormen, bımen bitse deımiz. – О́leńi pesada bar shyǵar. – Álbette. – Qashan bitirý kerek, Maqa? – Qazan aıynyń sońǵy kún­deri, naqtyraq aıtsam jetinshi qarashanyń aldynda radıodan beriledi. Sol kúni sary kúzdiń salqyn keshinde Latıf radıokomıtetten kesh qaıtty. Sol túni Latıftiń úıiniń shamy sóngen joq... Latıf úshin oıda joqta bir beımaza kúnder bastalyp ketti. Úıde de, jumysta da qolynan «Eki toı» pesasy túspeıdi. Halyq ánderin paıdalan­ǵy­sy keldi. Roıal klavıshyna aǵylyp kep quıylǵan án­der pesadaǵy óleńderge onsha jýyspaı, zym-zııa joǵalady. Bireýi ustatpaıdy. Bireýine turaqtaı alar emes. Biri ulan-ǵaıyr keń dala bop kósiledi. Ekin­shisi sharyqtatyp, asqaqtatyp áketedi. Kóz al­dyńda taýlar turady kók tirep. Al, bireýleri júre­gin keýdesine syıǵyzbaı tepsinedi. Jibekteı sy­zy­lyp eljiretetini de bar. Edildeı kerilip «Tolqyma» arbaıdy. Appaq nurdaı tunyp «Iаpý­raı» móldi­reı­di. Kókirek qaǵa kúrkirep, «Al­ty­basar» shyǵady. Osylardyń bir-ekeýi pesadaǵy Jolamannyń, Saı­rannyń ánderi bolsa she? Álde dýeti... Oılap, oılap kep birde-birine júregi daýa­la­ma­dy. Onyń bári tek mýzykaly ıllıýstrasııa eken. Birde tolassyz sharýalardy bitirip, kabınetinde jalǵyz qalǵanda júregin tátti áýez eljiretkendeı bir súıinishti hal keshti. Sol shýaqty sezimmen stol ústinde jatqan sarǵysh papkidegi «Eki toı» pesasyna taǵy bir úńildi. Betterdi asyǵa paraqtap: «Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda», – dep bastalatyn eki shýmaq óleńge toqtady. Izdegeni osy óleń-pesany sharyqtata jaınatatyn osy tus. «Nea­polıtan ánderi sekildi óleń shirkin dál osylaı daýysty dybysqa bitse ǵoı!» dep ol óz sózin ózi qoshtady. Zaty ásershil adam kóbelekteı elpildep, ózin qoıarǵa jer tappady. Qoly jybyrlap, stol ústinde ár nárseni bir ustady. Ne istep, ne qoıǵanyn bilmedi. Tý syrtynan bireý taǵy da «Vals! Vals!» dedi me, qudaı-aý? «Iá, Vals! Vals!» deı berdi. О́leńnen kózin almaǵan kúıi tap sol bettiń sol jaǵynan qıǵashtap, notanyń bes syzyǵyn tartty. Asyqty ol. Papkisiniń ishinde nota qaǵazy da bar edi. Ol múlde esinde joq. Ishteı kúbirlep, aldynda jatqan uzyn kók qaryndashty ala saldy da, «Solfedjırovat!» dep ózine-ózi ámir bergendeı, jańaǵy bir baılanyp qalǵan birinshi joldy alty taktyǵa bólip, oń qolymen dırıjerlik etip, yńyldaı basta­dy. О́leńniń ekinshi joly da álgi áýezdi dálme-dál qaıtalady. Vals! Osy kezde Latıf jas balasha qýa­nyp, eki alaqanyn sart-sart soqty da oń qoly nota syzyǵynyń betinde sýmań qaqty. Notanyń astyna: Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda, Toǵaıda – bulbul, kólde – aqqý, qaz da, – degen eki joldy oıdaqtata tez-tez jazdy. Sóıtti de ushyp turyp, bólme ishinde árli-berli júrip aldy. Júregi órekpı soqty. Kózine sahnanyń oń jaǵynda turǵan qara roıaldiń aq klavıshteri jarqyrap turyp kórindi. Sol sátte...o, toba, onyń jińishke saýsaqta­ry klavısh boıynda zyr júgirip oınaq saldy. Jalt burylyp, óleńge qaıta shúıilip edi, bar bolǵany eki-aq shýmaq. «Al, mende qaıyrma bar. Sábeńde qaıyr­ma joq» dep eki sanyn shapaqtap, shegi qata kúldi. Latıf oryssha aralastyra sóıleıtin daǵdysymen «Zapev...prıpev...» degen sózdi qaıtalaı berdi. Bul – «án tup-tutas shyqty» degen sóz. Tap qazir qaıyr­many da tógildirip, notaǵa jaza salýǵa bolar edi, Latıf óıtpedi. Burynǵy ádetinshe kókeıge saqtady. Búldirip alatyndaı qoly barmady. Saǵatyna qarady, onnan asqan. Terezege kelip, perdesin syr­ǵyt­ty. Almaty túni. Kóshede jan kórinbeıdi. Ol portfelin aldy da, syrtqa shyqty. Úıine jetip, esik aldyna kelgende terekke súıenip turǵan áıelin kórdi. – Búgin de erte keldiń... Latıf tiksinip qaldy. Kúndegi keketýi. – Vals keldi dúnıege! – dedi Latıf basqa ne derin bilmeı. Jibisin degeni. – Vals...bıleı ber óziń. Sende áıel de joq, bala da joq, úı de joq! Orkestr de seniki! Kapella da seniki! Radıo da seniki! Vals te seniki! Bári seniki! Ne bar, mende? Bar qyzyq ózińde. Erteli-kesh oıyńdaǵyńdy iste de, júre ber óziń! Latıf úıge qur súlderi kirdi... Sol túni ol kóz ilmedi. Bir kezde dıvanda silesi qatyp, myzǵyp ketipti. Kenet selk etip shoshyp oıandy. Atyp turyp korıdorǵa shyqty. Eshkim joq. Tyń tyńdady. Esigin tartyp kórip edi, ashyq tur. Dereý tórgi bólmege bardy. Áıel de joq, bala da joq. Túsindi. Áıeliniń eski ádeti. Iini túsip, tomsyraıyp turdy da qaldy. Ne istesin, aıt-aıtpa, úıdegi jaıy osy. Latıf tunjyraı túıilip, «meıli» dep qolyn bir-aq siltedi. Vannaǵa kirip, qyrynyp, tez-tez jýyndy. Súrtinip bop, pıanınoǵa otyrdy. Saýsaqtary klavıshqa tıgen boıda: Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda, Toǵaıda – bulbul, kólde – aqqý, qaz da. Saırasa, biz jastar da naq solardaı, Baqytqa bólenemiz saýyq nazǵa, – dep osy sózderdi ap-anyq ándetti. Ekinshi ret oınaǵan joq. Pıanınonyń ústindegi nota dápterin aldy da, birinshi betin ashyp, túregep turyp, móldirete jazdy. Dápterdi pıanınonyń qaqpaǵyna qoıdy da oǵan alystan kóz saldy. Notalar marjandaı tizilip, anyq kórindi. Sonan soń kýhnıaǵa shyǵyp ketti. Shaı ústinde valstiń qaıyrmasyn ishteı ándetti. Latıf úıge sııar emes. «Sábeńe telefon soǵýym kerek». Ol telefonǵa keldi. – Allo, sálemetsiz be? Bul Sábeńniń úıi me eken? – Tyńdap turmyn, Hamıdı joldas. – O, qalaı tanydyńyz, Sábe? – Bizde Hamıdı bireý-aq! – Rahmet Sábe, qudaı kóńilińizdi kótersin! – Al, qulaǵym sende. – Sábe, men sizdiń pesańyzǵa mýzyka jaza bastadym. – Ho-osh. – Sizdiń óleńińiz eki shýmaq. Al, mende q...q... aıyrma bar. – Qaıyrmanyń býyn sanyn aıta ǵoı. – J...j...azyńyz, alǵashqy joly – on býyndy. Ekinshisi de solaı. Ekeýiniń áýezi bir. Úshinshi joly kelteleý – segiz býyndy. Tórtinshi, besinshi joly odan da qysqa – eki býyndy. Qaıyrma osy, Sábe. О́te kóterińki, áserli, jarqyn bolýǵa tıis. Sátti qaıyrmany kompozıtorlar «ızıýmınka» deıdi, Sábe. – Joldas Hamıdı, mynaýyńyz – poezııada joq ólshem. Aq óleń sekildi me, qalaı ózi? – J...o...o. . oq, Sábe, bastapqy eki joldy egiz uıqas etińiz. Úshinshi, tórtinshi, besinshi jol óz betinshe erkin kete bersin. – Durys, Hamıdı joldas. Túsindim. О́zim telefon soǵam. – Rahmet, Sábe. Latıf trýbkany ornyna qoıdy da kıinýge yń­ǵaı­landy. Portfelin alyp, shyǵa bergende kózi túse ketti, kúndegi ilinip turatyn jerinde kilt joq. Ári izdedi, beri izdedi. Tabylmady. O, qudaıa toba... Mysy qurydy. Amalsyz bógeldi. Solaı ań-tań bop jarty saǵattaı daǵdardy. Bir kezde telefon shyldyrlady. Assıstenti Málik Jappasbaev eken. Latıf ony sabyrmen tyńdady da: – Men Sábıt Muqanovtyń telefonyn kútip otyrmyn. Tústen keıin baram. Eger keshiksem, repetısııany óziń júrgize ber, – dedi. Latıf úı ishinde sendelip, ne isterin bilmedi. Telefon taǵy shyldyrlady. Kóterdi. – Joldas Hamıdı. – Á, Sábe! – Jazyp ala ǵoı. – Q...q...qa...ázir. – Qaıyrma bylaı: Baqyt nurǵa, a-ha, oransa jer aspan, Bizdiń jyr da, a-ha, bar jyrǵa ulasqan. Mahabbatty jyrlaımyz biz, Jastar! Jastar! A-ha-ha-ha! A-ha-ha-ha-aı! – Sábe, ta-ma-sha! – Durys, Hamıdı joldas! Latıf pıanıno qaqpaǵyna nota dápterin qoıyp, otyra qaldy da valsti basynan aıaǵyna deıin tolqyta oınady. О́stip, alasura oınap otyrǵanda telefon taǵy da shyldyrlady. Alaburta qyzynyp, ushyp túregelgen Latıf trýbkany kótere bere: – Iá! – dedi, – a, Maqa! Bir qyzyq is... Maqa! Á... á...án. V... vals... Kelesiz be? – Men qazir jetem, – dedi Maıshekın. – Kelińiz Maqa! Kúláshqa aıtyńyz. Tústen keıin saǵat úshtiń shamasynda úıge Maqsutbek Maıshekın, Qalıbek Qýanyshbaev, Kú­lásh Baıseıitova úsheýi saý ete qaldy. Latıf jany qalmaı amandasyp: – Tórletińizder, otyryńyzdar, – dep, báıek bop, oryndyqty, kreslony nusqady. Latıftiń júregi diril qaǵady. Bári únsiz. Júzi alaýlaǵan Latıf árqaısysyna kóziniń astymen urlana qarap, qymsyna qysylyp, pıanınoǵa otyrdy. Latıf sál eńkeıip, sol qolyn klavıshke tıgizdi. Ile-shala oń qoly da klavıshty basty. Latıf: – Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda – dep ań­qyldaǵan ashyq únmen terbele berdi. Eshkim qaıta­lap suramasa da, Latıf ándi qaıta-qaıta aıtty. Kúlásh móldirep oıǵa batqan. Qalıbektiń eki kózi terezede. О́zinshe tamyljyp qapty. Maıshekın nasybaıyn atty. Kóńili kónshigeni. Án aıtylyp bitti. Eshkim tis jaryp, til qatpady. Latıf úshin bul bir eń azapty sát edi. Kúlásh sol turǵan boıy kózinen nur tógilip: – Men qosylyp kóreıin, – dedi. Latıf únsiz bas ızedi. Vals tolqydy. Kúlásh notaǵa qarap jaılap qana: Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda, Toǵaıda – bulbul, kólde – aqqý, qaz da, – dep balbyratty. Bári tym-tyrys. Úıge: – Báre-kel-di-i! – dep Shahmet Qusaıynov kep kirdi. Bárimen qol alysyp, sálemdesti, – ándi men de tyńdadym. Dálizimiz bir. Jáne Kúlekeńniń úni! Latıf ushyp turyp, Shahmetti óz oryndyǵyna otyrǵyzdy. – Kúláshtiń áni! – dedi jyly lebizdi Qalıbek, – Saıran qyz... – Pesada bul ándi Kúláshpen qosylyp Júsipbek aıtady, – dedi Latıf – Jolaman degen jigitimiz... – Apyraı, uly adamdar boıyn jasyrǵan tulpardaı aramyzda eleýsiz júre beredi eken-aý ózi, á? Kórshi otyryp osy ýaqytqa deıin bilsemshi, Latekeńniń ne jazyp júrgenin. Pah! Pah! Keremet vals! Qazaqta vals bar ma edi, buryn? Joq qoı! – dep Shahmet te qaýqyldap, qaljyń aralas súıinishin bildirdi. Latıf basyn ızep: – Rahmet! Rahmet! – deı berdi. Kúlásh kúndeı kúlimdep: – Qazaq valsi! –dedi. Báriniń júreginde «Qazaq valsi! Qazaq valsi!» degen sóz...   * * * Bir aptanyń ishinde Latıf «Eki toı» pesasyna taǵy bir lırıkalyq án jáne hor jazdy. «Qazaq valsin» radıonyń sımfonııalyq orkestrine túsirdi. Ile orkestr dırıjeri Karpov ánshilermen repetısııa bastady. Pesa efırge qabyldanatyn kún. Sońǵy repetısııa. Oǵan Maqsutbek Maıshekın, Qalıbek Qýanysh­baev qatysty. Osy repetısııada Latıf Hamıdı Sábıt Muqanovpen júzdesti. Muqanov Kúlásh pen Júsipbek oryndaǵan dýetke tolǵana sóılep: – Mynaý án – vals qoı. Ta-ma-sha! Men sózin asyǵystaý jazyppyn. Keı jerin qaıta qarap, keıin jóndep berem. Mysaly, myna bir joly – «Saırasa, biz jastar da»... keliń­kire­meı tur. Durys tirkes emes. Ázirshe óte bersin. Men de oılanaıyn. Sen – talantty kompozıtorsyń, Hamıdı joldas! – dedi Latıftiń qolyn qysyp. Sábıttiń tebirengeni sonsha, budan artyq sóz taba almady. Pesa radıodan berildi. Bir-aq ret berildi. Bul – 1940 jyldyń qazan aıy. * * * «Eki toı» radıopesasyndaǵy Kúlásh shyrqaǵan vals qazaq dalasyna esken jeldeı tarady. Al, kóp uzamaı gıtlerlik Germanııamen soǵys bastalyp ketti. Klýbtarda, alańdarda, perrondarda jastar Hamıdı valsine bılep, maıdanǵa attanyp jatty. * * * 1945 jyl. 9-maı. Búkil Keńes halqy gıtlerlik Germanııany óz ordasynda tas-talqanyn shyǵaryp, tize búktirgen Uly Jeńisti toılap, radıoda saltanatty marshtar jer solqyldatty. Sol kúni Qazaqstan astanasy Almatyda dúbiri zor áskerı paradtyń sońy halyqtyń shat-shadyman merekesine ulasty. Jurt ándetip, bılep ketti. Úkimet úıiniń aldyndaǵy keń alań, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń foesi, vokzal perrony, parkterdegi bı alańdary «Qazaq valsimen» tolqydy. Sol kúnniń shattyǵyna bókken Latıf Hamıdı kishi besin kezinde Ahmet Jubanov pen Evgenıı Brýsılovskııdi «Alataý» restoranyna shaqyrdy. Onda olar biraz otyrdy. Masaıraǵan kóńildi jandardyń «Qazaq valsine» bılegenin kórdi. Latıftiń eki ezýi eki qulaǵynda. Qýanyshynda shek joq. Brýsılovskıı qyza sóılep: – Latıf Abdýlhaevıch, tamaqqa toıdyq. Endi kofeni «Esik» restoranynan isheıik, – dedi. Bular sol jelikken kóńilmen «Esik» restoranyna keldi. Munda tanystar kóp eken, bir jas kelinshek Latıfpen «Qazaq valsin» bıledi. Anaý-mynaýǵa qozǵala qoımaıtyn Jubanov ta kádimgideı jelpinip: – Lateke, endi «Almaty» restoranyna baryp saýmaldataıyq. Qalanyń saýmaly – shampan ǵoı. Sonymen sergıik, – dep «Almaty» restoranyna qaraı tartty. Keldi. Restoranda oryn joq. Esiktiń aldy ıintiresken adam. Ishte bı... tango... fokstrot... vals... «Qazaq valsi!». Bas suǵý múmkin emes. Amalsyz tosyldy... * * * 1957 jyl. Maı aıynyń on besinshi juldyzy. Kúlásh bul kúni de erte turdy. Terezeni aıqara ashyp, jaz tańynyń jupar aýasyn jutty. Sóıtti de tap keshegideı: Maı týsa, gúlder sheshek atsa jazda, Toǵaıda – bulbul, kólde – aqqý, qaz da! – dep jarty daýyspen syzylta ándetti. Jaısań maı týǵaly osylaı. Bir baqytty kúnderdiń lebi jelpintip barady, múlde. «Qytaıǵa baratyn saparyń oń bolsyn! Sátti bolsyn! Alla jar bolsyn!» Jurttan estıtini osy sóz. Bári tilekshi. Báriniń kóńili aq. Bári eń qımas jaqyny. Tipti, alys-alys jerlerdegi aǵaıyn, dos-jaran, gastrolderde júrip tanysqan joldastar da «jol bolsyn» aıtyp, sońǵy kúnderi telefonda maza joq. Bir kúni Kúlásh ádettegishe orkestrdiń repetı­sııasyna keldi. Kelse Shamǵon óz ornynda joq eken. «Joǵarǵy jaq shaqyryp ketti», desti. Kúlásh kabınette otyryp kútti. Uly sáske kezinde Shamǵon da oraldy. Shamǵon Kúláshti kórgen sátte sasqalaqtaı sálemdesip, ústeliniń ústindegi qaǵazdardy aýdarys­tyryp, bir túsiniksiz beımaza kúıge tústi. Kúlásh ań-tań. Sózdi Kúlásh bastady. – Jol júrýimizge de shamaly kúnder qaldy-aý, Shamǵonjan. – Apaı... – Iá, janym. – Joǵarǵy jaq... – Iá? Shamǵonnyń aqsary júzi dýyldaı qyzaryp, ishteı kúmiljigendeı bop: «Kúlásh apaı... Siz Qy­taıǵa barmaıtyn boldyńyz!» – dedi, úni dir-dir etip. Aqqýdyń kógildirindeı móldirep otyrǵan Kúlásh endi Shamǵonǵa tańdana súzile qarady. Shamǵon kózi jasqa tolyp, tereze jaqqa buryldy. Ekeýi áp-sátte qaýsady. Kúlásh sarsań oımen teńselip, úıge zorǵa jetti. Bar jaıdy: «Qytaıǵa barmaıtyn boldym» degen jalǵyz aýyz zildi sózben zorǵa aıtty. Qanabek qanyn ishine tarta qaraıyp, sózden tıyldy. Kúláshtiń tóńiregi aranyń uıasyndaı yzyńdap ala jóneldi... Sol kúnniń erteńinde Shamǵon Kúláshtiń jeti ánin Bıbigúl Tólegenovamen ázirleı bastady. On kúnniń ishinde Bıbigúl jeti ánniń bárin úırenip úlgerdi. Kúláshtiń ornynda Bıbigúl! Orkestr ujymy Qytaıǵa ketisimen Qanabek ekin­shi onkúndiktiń máselelerimen Moskvaǵa jol tartty. Dál osy kezde Moskvada Tatarstannyń onkúndigi bastalyp ketken-di. Kúlásh syrtqa shyǵýdan qalǵan. Kúndegi ádetimen radıodan berilgen konsertke sa­ryla qulaq túrdi. Tatardyń áıgili kompozıtory Nazıb Jıganovtyń «Altynshash» operasynan úzin­diler berilgen. Bul bir tańǵajaıyp operaǵa qatty qyzyqty. Kóńil-hoshy bolmaı otyrsa da Moskvaǵa telefon shalyp: «Qaneke, bir esebin tap ta meni Moskvaǵa shaqyrtyp aldyr. Almatyda tynysym tarylyp barady. О́ziń rette bárin. Sorly ákem apam ekeýimizdi shyryldatyp, tastap ketkende dúnıe dál osylaı sap-sary bop, odan keıin birte-birte qaraýy­typ, kózimiz túk kórmeı qalyp edi. Kúni keshe Aldabegimizden aıyrylǵanda da tuńǵıyq qapasqa batyp em osylaı. Qutqar, Qaneke! – dedi birdeńeniń shaly­ǵy soqqandaı eleýreı sóılep. Telefonda Qanabek te qyryldaǵan úni dir-dir etip: «Gúlbahramym! Kúláshim! Kúlekem! Bulbul qusym! Kelesiń... kelesiń!» – degennen basqa eshnárse aıta almady, óksik qysqan jandaı solyqtap. Qanabek eki kúnnen keıin Kúláshti «Domodedova» aeroportynda kútip aldy. Erteńinde Qanabek pen Kúlásh Úlken teatrda «Altynshash» operasyn kórdi. Úshinshi ııýn kúni Qanabek ekinshi onkúndikke baılanysty dittep kelgen sharýalarynyń bárin bitirip, Almatyǵa qaıtty. Kúlásh besinshi ııýn kúni Tatarstan óner sheberleriniń qorytyndy konsertine qatysty. Konsertten soń banket boldy. Bankettiń qyzǵan bir tusynda Kúlásh tatar dostarynyń qolpashymen eshqandaı aspaptyń súıemelinsiz «Qazaq valsin» shyrqady. Qyzýly jurt tutas kóterilip, vals yrǵaǵyna yrǵala berdi... Kúlásh «Pekın» qonaq úıine keshtetip keldi de, kezekshi kelinshekke iltıpatpen ıilip: «Tańerteń jaqsylap turyp shaı berseńiz. Sizdiń shaıyńyzǵa úırenip qalyppyn. Esikti qaqpaı-aq qoıyńyz, ózim oıanam. Jaqsy ma? Solaı etińiz. Almatyǵa usham», – dedi de, óz bólmesine buryldy. Al... erteńinde: «Kúlásh Baıseıitova qaıtys boldy», degen sýyq habar jetti Almatyǵa. Bulbul áni úzildi. * * * Almatyda daýasyz jurttyń gý-gýi basylmaı qoıdy. Kúláshtiń oqys qazasynan góri Qanabekke, basqa da jaqyn jýyǵyna, Qurmanbek pen Muhtar, Ǵabıt, Qanysh pen Marǵulan, Jubanov pen Hamıdı, Brýsılovskıı sııaqty dostaryna betteri shimirikpeıtin óńsheń bir bátduǵa qarajúrekterdiń ósek-aıańy óte aýyr tıdi. Bul bátýasyz laqapqa jany kúıgen Qanabek arada jyldar ótkende óziniń orys tilinde shyqqan «Na vsıý jızn» atty kitabynda: «V vosem chasov otkrylı dver nomera. Krovat okazalas pýstoı. Dejýrnaıa podbejala k vannoı. Kýlıash sıdela, prıslonıvshıs k neı. Ona daje ne ýpala, sıdela, kak jıvaıa. V takom polojenıı ı ýsnýla vechnım snom. Ne vyderjalo serdse. S nım nıchego ne slýchılos, kogda ona v techenıe jıznı perejıvala volnýıýshıe radostnye sobytııa, schastlıvye mınýty ı ogorchenııa, a týt tak neojıdanno ı nelepo ono ostanovılos», dep jazdy, qaǵazǵa kóz jasy tyrs-tyrs tamyp. Qalaı shydasyn, Kúláshtiń náp-názik júregi! Kúnshildik pen pendeshilikti kóteretin júrek pe edi ol? Án úshin jaralǵan júrek edi ǵoı! Sol bir aýyr kúnderde Qanabek Brýsılovskıı men Hamıdıdi úıine shaqyryp, dastarqan jaıyp, Kúláshti eske alǵan. Sóıtip otyrǵanda Moskva radıosynan bir mýzykaly habar berildi. Habardyń orta kezinde Vena Neelýe esimdi eston ánshisi: «Qazaq halqynyń uly ánshisi Kúlásh Baıseıitovadan keıin «Qazaq valsin» Moskva efırinen oryn­daǵanyma óte qýanyshtymyn», dedi. Bári Kúláshtiń únindeı tap-taza kolorotýraly sofranony sútteı uıyp tyńdady. Áp-sátte ezile qaýsaǵan Qanabek pen Latıfqa jaltaq-jaltaq qaraǵan Brýsılovskıı: «Ne vyderjalo serdse poeta pozora melochnyh obıd», – dep kúrsinip saldy. * * * 1973 jyl. Avgýst aıy. Qyrym. Qara teńiz jaǵasy. Shaǵalasy shańqyldap, tolqyndary bılegen kók aıdyn. Latıf saǵymdaı buldyrap alysta qalǵan jas dáýrenin ańsap, jaǵada jalǵyz ózi kele jatty. Bir kezde oǵan osy jerde tanysqan vetnamdyq kompozıtor Lan Týan jolyǵa ketti. – Bul sizdiń valsińiz be edi? – dep keshe Latıftiń ózi syılaǵan notany kórsetken Lan Týan. – Iá, osy valstiń avtory bolǵan soń, syıladym ǵoı, sizge. – Bul valske búkil Vetnam jastary bıleıdi. Biz bul ándi «Sovet jastarynyń festıval valsi» deýshi edik. Endi, mine, ózińizben birge júrmin. Baqyttymyn! – dep, Lan Týan Latıf Hamıdıge shyǵys ádebimen basyn ıip, izet bildirdi. Jazdyń jibek samaly jelpidi. Teńiz shýlap, shaǵalalar shańqyldap, kók aıdyn kerile tolqydy. Latıftyń júregi lúp-lúp etip, kók teńiz ústinde úıirilgen aq tolqynda «Qazaq valsimen» terbele tolyqsyǵan Kúláshtiń úlpildegen aq jibek oramalyn kórdi. Qaıda barsa da, qaıda júrse de «Qazaq valsi» osylaısha aldynan shyǵady. Bulbul áýezdi sulý Kúlásh tap osylaı kóz aldynda jaınaıdy da turady!