Jeńisti, jemisti jıyrma jyl

Bıyl Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn toılap jatqan memleket jalǵyz biz emespiz. TMD elderiniń bári máz-máıram mereke ús­tin­de. Keńes Odaǵy ydyraǵanda toqtap, toq­ta­­maǵany turalap isten shyqqan el sharýa­shy­lyǵyn naryqqa aınaldyryp, ótpeli ke­zeńnen aman-esen ótip, derbes memleket qurý ońaıǵa soqpasa da, bulardyń qaı-qaısysy bolsyn qııamet qıyndyqtardy jeńe otyryp, ósip nyǵaıyp keledi. Ásirese, táýelsiz Qa­zaqstannyń damý qarqyny aıryqsha. Qarakóz qazaq, jan jaǵyńa bajaılap qarashy! Jıyrma jyl buryn Qazaqstannanmyn deseń, ańyryp, tosylyp qalatyn shet el jurtynan endi táýelsiz, azat Qazaqstannyń qaryshty qadamyna nazaryn salmaıtyny tabylmaıdy dep kesip aıtýǵa bolady. Eko­nomıkalyq, áleýmettik hám demokratııalyq damýdyń barsha salasynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy, shúkirshilik, myna jıyrma jyldyń ishinde jıyrma ǵasyrǵa tatyrlyq ósý, órkendeý jolynan ótti. Sonyń bir aıtarlyqtaı jemisi – Táýel­siz­dik jyldary uzyna tarıhymyzda tuńǵysh ret qazaq halqynyń demografııalyq kórset­kish­teri kúrt jaqsardy. Sońǵy jıyrma jyl ishinde atamekenine 300 myń otbasy – 1 mıllıonnan astam sheteldegi týysqandarymyz oralyp, shańyraq kóterip, yrys-berekemizdi tasyta tústi. Bir kezde óz elimizde azshy­lyq­ta qalsaq, endi kópshilikke aınalyp, ulan-baıtaq Otanymyzdyń túkpir-túkpirin túgel jaılaı bastadyq. Elimizdiń soltústik bóleginde qazaq qo­ny­synyń jıileýi kóp rette Arqanyń tósinde úl­ken jańa shahardyń paıda bolýyna tike baı­lanysty ma dep oılaımyn. Jıyrma­syn­da jıyrma ǵasyr jańarǵan, oıy da boıy da ósken eldiń tamasha tabysy – elorda – Astana. Máskeý bir jylda salynbaǵan deıtin sóz bar uly halyqta. Al bizdiń Astanamyz, kerisinshe, bir jyl, tipti bir kúndeı bolmaǵan on, on bes jylda boı kóterdi. Mundaı jasynda til-aýyz baılaıtyn bolashaq arý da búıtip sylanyp shyǵa kelmeıdi. Dúnıe júziniń eń sulý shahary qataryna erkin qosylǵan As­ta­nany shetelden kelgen nebir bilikti meıman tańyrqaı, tamsana ertegi qalaǵa balaıdy. Táýelsizdiktiń jıyrma jylynda memlekettik irgemizdi myqtap bekitip aldyq. Bireýler Qazaq eliniń shekarasy buryn syzyl­ma­ǵan dep jatady. Bul tujyrymnyń durys ta, burys ta jaǵy bar. Orys kartograftary sonaý uly Petr patshanyń zamanynan beri Qa­zaq jerin kartaǵa túsirýmen keledi. Sol kar­talarǵa kóz júgirtseńiz, shekaramyz búgin­gi­den áldeqaıda dalıyp jatqanyn baıqaısyń. Mine, bul jerler syzylsa da, moıyndal­ma­dy. Túrli-tústi basqynshylyqtyń saldary­nan tý-talaqaı talanǵan, jyrymdalǵan qo­ny­symyz qanshama. Jıyrma jyldyń jıyrma ǵasyrǵa teńeletin sebebi, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń qazirgi shekarasy barsha dúnıe, ber jaǵy Reseı men Qytaı, arǵy jaǵy AQSh, kúlli jahan moıyndaǵan, Birikken Ulttar Uıymynda zańdastyrylǵan jer. Shekara demekshi, ol endi – qulyptaýly. Atamekenimizdi búgingi zamanǵy talapqa saı qýatty Qarýly kúshterimiz kúndiz-túni miz baqpaı kúzetýde. Sońǵy jyldary Konstıtýsııa kúninde ótkizilip júrgen áskerı parad­tar­dy samarqaý baqylaı almaısyń. Oıyń shartarapqa samǵaıdy. Táýelsiz Qazaq eli sarbazdarynyń sherýin jerimizdi budan úsh ǵasyr buryn jońǵardan azat etken Abylaı han, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógen­baı batyrlar kórse ne der edi dep oılaısyń. Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe demekshi, paradta suńǵaq boılaryna áskerı sándi kók kıimi jarasqan, kórýge kóz kerek qazaq arýlarynyń qarý asynǵan sapyn kórgende qııalyń shalqyp, sonaý bizdiń dáýirimizge deıingi 530-ynshy jyldan bir-aq shyǵady. Sol jyly massaget qyzdarynyń Syrdarııa aıma­ǵynda Kır ekinshiniń eshkimnen jeńilip kór­megen basqynshy áskerine qarsy qan maıdan­nyń eń sheshýshi sátinde Tomırıs hanym buı­ry­ǵymen oıran salǵany, parsy patshasynyń basyn alǵany, keıingi qazaq qyzdarynyń el shetine jaý tıgende shashtaryn tóbesine túıip, jaýyngerlik janqııar erlik kórset­kenderi esińe oralady. Qazaq eli degen beıbitshil, minezge baı halyq. Aýasy taza, sýy taza, kógaly taza keń baı­taq dalasyna tartqan. Bar isiniń altyn ar­qaýy, adastyrmas temirqazyǵy «Malym – janymnyń sadaqasy, janym – arymnyń sadaqasy» deıtin ónegeli qaǵıda. Qazaqtyń bóten eldiń jerine suqtanbaıtyny, ózge jurt­qa qastyq oılamaıtyny, dostyqqa beıildiligi – bar bıik qasıet bolmysy myna derbes memleket kezinde aıryqsha jarqy­rap kórinýde. Qaısybir memleket kórshisimen dúrdaraz. О́zge bireýi ishteı alaý-dalaý. Lań­kestik deıtin pále uly Reseıdiń óziniń berekesin ketirýde. Qazaq eli, til-aýzymyz tasqa, bundaı derttiń bárinen din aman. Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń jıyrma jyly ishinde jahan jurtynyń al­dyn­da úlken bedelge ıe bolyp úlgerdi. Res­pýb­lıkamyzdyń Prezıdenti Nursultan Na­zar­baevtyń halyqaralyq arenadaǵy aby­roıy qandaı. Endi álemniń alpaýyt derjava­laryna deıin barsha el Qazaqstan Respýb­lı­kasy saıasatymen sanasyp, árdaıym qoldaý bildirip keledi. Muny maqtanysh etýimiz ábden oryndy. Qazaqstan Respýblıkasy budan jıyrma jyl buryn álemde birinshi bolyp dúnıe júzindegi eń bir qýatty Semeı ıadrolyq polıgonyn japty. Bul polıgon arsenaly sol ýaqytta Ulybrı­tanııa, Fransııa, Qytaı úsheýin qosyp al­ǵandaǵy ıadrolyq áleýetinen asyp túsetin. Endi Qazaq eli ıadrolyq qarýsyz álem atty qozǵalystyń dem berýshisine, lıderine aınalyp otyr. Osydan jıyrma shaqty jyl buryn, ıaǵnı 1994 jyly naýryz aıynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Máskeý ýnıversıtetinde sóılegen sózinde tuńǵysh ret Eýrazııa odaǵyn qurý jobasyn usyndy. Búgingi Keden odaǵy – sol jobanyń iske asýynyń bastamasy. Endi kún tártibine biryńǵaı eko­no­mıkalyq keńistik qurý máselesi qoıylyp otyr. Buǵan muryndyq bolýshynyń biri – Qazaqstan... Eýrazııa odaǵy áste Keńes Oda­ǵyn jań­ǵyr­týdy kózdemeıdi. Oǵan ıtermeleýdiń qandaı nysha­ny­na bolsyn qarsy turýǵa tıistimiz. Tipti keleshekte Eýrazııa oda­ǵy sonaý Lıssabonnan Vladı­vos­tokqa deıin qanat jaıǵanda da ulttyq múddeni kózdiń qarashy­ǵyn­daı saqtaý, táýelsizdigimizdiń sımvoly – Kók baıraǵymyzdyń máńgi jelbirep turýyn qamtamasyz etý ata-baba arýaǵy aldyndaǵy, bolashaq qazaq urpaǵy aldyndaǵy antymyz, eń qasıetti boryshymyz sanalýǵa tıis. Jýyqta ejelden ár sanyn qur jibermeı ynta qoıyp oqıtyn qadirli «Lıteratýrnaıa gazetanyń» TMD elderi táýelsizdiginiń jıyr­ma jyldyǵyna arnaǵan «Biz bir aǵash­tyń japyraǵymyz» atty qos bettik mate­rıaly­men tanysyp shyqtym. Onda Ázer­baı­jan, Armıan, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyz­stan, Moldova, Tájikstan, Túrkimenstan, О́zbekstan elderiniń ulttyq hám orys ja­zýshylary óz halyqtarynyń táýelsizdik kezeńinde qol jetken tabystaryn tilge tıek etedi. TMD – Eýrazııalyq odaq úıi ekendigin, birtutas mádenı-tarıhı areal ǵasyrlar boıy qalyptasqanyn atap kórsetedi. TMD elderiniń rýhanı aralas-quralastyǵyn kú­sheı­te túsýge shaqyrady. Ekonomıkalyq bir­yń­ǵaı keńistikpen qatar rýhanı hám mádenı keńistik jasaý kerektigin eske salady. Buǵan jetýdiń jol-jobasy qandaı? Túı­i­ni kúrdeli másele keń zerdelep tal­daý­dy, parasatty izdenis, yjdaǵattylyqty talap etedi. «Lıteratýrnaıa gazeta» sııaqty bergi jaǵy TMD elderi, arǵysy álem jurtyna bedeldi minberde ár pikirińdi salmaqtap, dáleldi sóıleýge ne jetsin. Osy turǵydan maǵan Belorýssııada qyryq jyldan asa tu­ratyn orys aqyny Tamara Krasnova-Gýsa­chen­konyń maqalasy unady. Jerin jerlep, sýyn sýlap otyrǵan elin kókke kóteredi. Eń­bekqor, tózimdi de izgilikti, talantty belorýs halqyn jaqsy biletinin, súıetinin jazady. Búgingi ahýalyn maqtanysh ete sýretteıdi. Gazet betinde sóılegen basqa da aqyn, jazýshylar óz elderi týraly jyly-jyly sóz aıtýdan aıanyp qalmaǵan. Tek bir ǵana av­tordyń pikiri ózgelerdikinen ózgeshe órnek­telipti. Áńgime Astana qalasynda shyǵatyn «Nıva» jýrnalynyń bas redaktory, qazaq­standyq aqyn Vladımır Gýndarevtiń maqa­la­sy týraly bolyp otyr. Respýblıkamyzdyń sońǵy jyldarǵy ta­bys­taryna jele-jorta sholý jasaı kele, V.Gýndarev maqalasynda odan ári Qazaq­stan­daǵy orys tili jaǵdaıynyń ońbaı bara jat­qan­dyǵy jaıynan asanqaıǵy soǵýǵa arnaǵan. Jerlesimizdiń Qazaq eli haqynda jyly lebizge sarańdyǵyn bylaı qoıǵanda, Qazaq­stan­da orys tili quryp bara jatyr dep qaba­ǵynan qar jaýyp baıbalam salǵanyn, my­nalardyń ońdyratyn túri joq dep áldekimge shaǵynǵandaı bolǵanyn bas shaıqamaı oqı almaısyń. Ol tipti respýblıkamyzdaǵy júz­den asa ult ókilderi mámilege kelgen, qup­ta­ǵan memlekettik til salasyndaǵy saıasaty­myz­dyń durystyǵyna ájeptáýir shák keltiredi. Ol aıtqan      tujyrymnyń qaıshylyǵy aıaq alyp júrgisiz. Qazaq tiliniń órisi búgin­deri tam-tumdap bolsa da keńeıe bastaǵany, Gýndarevtiń oıynsha, orys tiliniń respýb­lıkamyzda quldyraı bastaýyna ákep soqqan. Orys tili ultaralyq qatynas tili rólinen qazirdiń ózinde-aq aıyryla bastady deıdi. Orys tiliniń ultaralyq qatynas tili qyzmeti aldaǵy on jylda qazaq tili úlesine tımegi oryndy. Biraq bul ózgerister orys tilin ógeısitý esebinen júrgizilmesin dep bezekteıdi. Sonda deımin-aý, memleket ıesi qazaq halqynyń tili ózine tıisti zańdy ornyn alsa, munyń qalaısha orys tiline zardaby tımek?! Tipti, ol esh yńǵaısyzdanbastan men, mem­lekettik qyzmette isteıtin jas qazaq­tardyń orys tilin múlde bilmeıtinin, ary ketkende orysshadan onshaqty ǵana sóz biletinin kórip júrmin, deı kelip, «V obshem, rýsskıı ıazyk v Kazahstane perejıvaet daleko ne lýchshıe vremena» dep oı qorytady. Atalmysh avtor respýblıkadaǵy ono­mas­tı­­kalyq komıssııanyń múshesi kórinedi. Orys jáne basqa shet tilderden kelgen termınderdi qazaqshalaýdy mindetine alǵan komıssııa tek qazaq tilinde sóıleıdi eken. Qu­jattary da qazaqsha jazylady. Komıssııa mú­sheleri memlekettik tilden Gýndarevtiń ha­barsyz ekenin bile tura sóıtedi dep na­lıdy. «Inogda mne snıshodıtelno obıasnıat v dvýh-treh slovah, o chem ıdet rech» dep renjıdi. Alpysty ortalaǵan jasymnyń sanaly bólegin Qazaqstanda ótkizip kelemin, azdap qazaq tilinen de sańylaýym bolýy kerek qoı degen oıdy ol káperine de almaıdy. Qysqasy, Gýndarev qazaq tiliniń memlekettik tilge aınalýy respýblıkada orys tilin ıgerýge bógesin bolyp otyr deıdi. Tipti eki tildi de birdeı ıgerý onyń oıynsha múmkin emes sııaqty. Qalaısha qaıran qalmassyń... Árıne, bulaı oı­laıtyndar, myqtap qa­te­lesedi. Qazaq tili­niń memlekettik tilge aına­lýy ulttyń orys tilin ıgerýine bóget bola almaıdy. Bylaı dep te aıtar edik. Eger qazaq halqynyń tili Ata Zańymyzda jazylǵan ta­laptyń údesinen shyǵatyndaı kún týsa, biz, qazaq, bul mejege uly orys tilin, Pýshkın, Tolstoı, Dostoevskıı, Sholohov ádebıetin úırene otyryp jetemiz. Bireý-mireýlerdiń qoqan-loqqysynan seskengendikten emes. Orys tilin meńgerý biz, alash balasy úshin qashanda aýadaı qajet nárse. Uly Abaı: «Oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta zor» degen. Ras, Qazaq elinde ekonomıka men mádenıet, ǵylym-bilim jaryǵy Abaı ómir súrgen zamannan beri ólsheýsiz molaıdy. Sonda da uly aqyn, kemeńger hakim ǵaqlııasy kóz ushyndaǵy ýaqytta mańyzyn joımaıdy. Budan bylaı da buljymas ulttyq bory­shymyz sanalady. Nege deıtin emes. Dúnıe júzinde 2000-nan asa til bolsa, sonyń eki-úsheýinde ǵana adamzattyń máde­nı, ǵylymı jetistikteri myń mıllıondaǵan basylymdarda jınaqtalǵan. Mundaı altyn qor, aıtalyq, orys kitaphanalarynan moly­nan tabylsa, bizde ondaı baılyq belgili tarıhı sebeptermen áli jetkilikti jasala qoı­ǵan joq. Ýaqytynda oǵan da qol jetkizermiz... Qazirgi mindet – sol ýaqyttyń jaqyn­daýyn tezdetýde. О́zimizge belgili, biz álemdik tarıhty buryn ózge elderde jazylǵan kitaptar boı­yn­sha baǵalap keldik. Endi, myna táýelsizdik zamanynda bireýdiń shaınap bergen asyn qylǵyta berýden saqtanýǵa tıistimiz. Másele, ejelgi namysqoılyǵymyzda ǵana emes. Reseı lıberalızmi búginder «Nıkolaı Palkın» men «Nıkolaı Krovavyı» atalǵan patshalardy sútten aq, sýdan taza etip kór­setýge tyrysýda. Stolypındeı jer alǵysh, jan alǵyshqa eskertkish turǵyzaıyn dep jatyr. Bul – Reseıdiń ishki isi. Oǵan aralasý ábestik bolar edi. Biraq «ár eldiń zańy basqa, ıtteri qara qasqa» degen mátel bosqa aıtyl­maǵan ǵoı... Halyq danalyǵynan uǵatyny­myz, ult pen ulttyń múddesi úılese bermeıdi. Tarıhı taǵdyrlary árqıly qalyptas­qandyqtan. Biz – táýelsiz elmiz. Buryndar bóten el burmalaǵan tarıhymyzdy qalpyna keltirýge tıistimiz. Bir shańyraqtyń astynda turǵan úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyttyń ishinde Reseı ımperatorlarynyń qazaqqa paıdasy tıgeni de boldy, zııan jasaǵandary da az bolǵan joq. Sony bar aqıqatynda kórsete bilýimiz kerek. Nıkolaı II patsha Qazaqstandy tórt gýbernııaǵa bólshektep, memlekettiligimizdiń jurnaǵyn qaldyrmaı joıyp jiberdi. Ekaterına II patsha 1782 jyly qazaq júzderine meshit salýǵa 20 myń rýbl aqsha bólse, bir ǵasyr ótken soń qazaq ımperııanyń teń quqyqty azamaty bolýdan qaldy. Nıkolaı II mıssıonerlik saıasat júrgizip, til, din, dilimizdi qurtýǵa, qazaq halqyn shoqyndyrýǵa, orystandyrýǵa baryn saldy. Shoqyndy, shala qazaqtardyń paıda bola bastaǵany sol kez. Al, Lenın kerisinshe, qazaqqa avtonomııa berýi, memlekettigimizdi qalpyna keltirýi ús­tine, jerimizdi túgel derlik jınap qaıtaryp berdi. Orys lıberaldary Lenındi qarǵap-sileýmen keledi. О́z ulttyq turǵymyzdan osy faktilerge qalaı qaraýymyz kerek? Biz jahan tarıhyn da óz elimizdiń tarıhyna baılanysta zerdeleýge tıistimiz. Bul aıtylǵannyń ádebıet pen syn maıda­nyna da tikeleı qatysy bar. Máskeýdegi Maksım Gorkıı atyndaǵy Álem ádebıeti ınstıtýty sekildi bizde de sondaı ınstıtýt qurylýǵa tıisti. (Ázerbaıjan da sol el prezıdentiniń jarlyǵy boıynsha qazir «Mırovaıa lıteratýra v 150 tomah» (2008-2013) atty baǵdarlama oıdaǵydaı júzege asyp, jańa aýdarmalarǵa aıryqsha kóńil bólýmen qatar, eski tárjimalar qaıta qaralyp, qatań redaksııa jolymen suryptalýda). Al mundaı ınstıtýt qurylsa, biz álem ádebıeti tarıhyn óz ulttyq munaramyzdan baǵalaýǵa, ulttyq qundylyqtardy tarazylaýdyń jańa krıterııine ıe bolýǵa múmkindik alar edik. Dúnıe júzi ádebıeti ınstıtýtyn qurýdyń eki joly bar. Birinshisi, birden jańadan ashý. Ekinshisi, birte-birte daıarlyq jasap baryp qurý. Aıtalyq, búgingi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty janynan amerıkan, qytaı, túrik bólimderin ashý onshama qıyndyqqa túse qoımas edi. Jıyrma jylda jıyrma ǵasyrlyq qadam jasasaq ta, áli de úlgermeı jatqan isterimiz jeterlik. Tipti burynǵy keı tabysymyzdan aıyrylyp qalǵan jáıt te kezdesedi. Kitap shyǵarý isiniń múldem syn kótermeıtinin aıtyp talaıdan beri úkimet qulaǵyn shýlatýmen kelemiz. Eń basty kemshilik – kitap buqa­ra­lyq aqparat quraly bolýdan qaldy. Tıra­jy tam-tum. Ary ketkende – 2000. Respýblıka halqynyń sany 17 mıllıonnan asyp jy­ǵylady. Aldaǵy tórt jylda 20 mıllıonǵa jetemiz dep otyrmyz. Sonshama jurtqa eki myń taralymdy kózge tamyzatyn dári etseń de jetpeıtini haq. Bir shókim tırajdy basy­lym kitaptaný ǵylymynyń tilinde qoljazba sanalady. Iаǵnı, BAQ-tan ózgeshe, toptyq aqparat (TAQ) quralyna jatady. Tasqa ba­syl­sa da Gýtenberg áleminiń dúnıesi sanalmaıdy. Jetpis jyl boıy «Keńes Odaǵy – álem­degi eń demokratııashyl el» dep qaqsadyq. Endi baq­saq ótirik, jalǵan sózge aldanǵan ekenbiz. Aýrý qalsa da ádet qalmaıdy demekshi, endi qazir tırajy mysqaldaı, joqtyń qasy basylymdy baspa kitaby sanap júrmiz. Munyń aty – kóz­boıaýshylyq qoı. О́zimizdi ózimiz aldarqatýdan arylatyn ýaqyt jetti emes pe?! Az tırajdy kitaptyń álegi de az emes. On­syz da júgi aýyr bıýdjetke qosymsha salmaq salady. Osydan jıyrma jyl buryn kitap memleketten bir tıyn aqsha almaıtyny ústine, jylyna 12-15 mıllıon rýbl paıda keltiretin edi. Bardy joq qylýdy ne deýshi edik? Tyǵyryqtan shyǵýdyń, tırajdy barynsha kóbeıtip, aqshalaı paıda kórýdiń, bıýdjettiń moınyn bosatýdyń joly qandaı? Onyń kitaptaný tarıhynda synnan ótken bir ǵana tásili bar: qaǵazǵa ketetin shyǵyndy barynsha azaıtý kerek. Biz qazirgi ýaqytta qaǵazdy shetelderden ýdaı qymbat baǵaǵa satyp alamyz. Qaǵazdy óz elimizde óndirsek, jaǵdaı ózgerer edi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Taldyqorǵanda qaǵaz óndiretin fabrıka turǵyzylady dep estip qýanyp qalǵan edik, biraq aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp ketti. Ormanymyzdy otamaı-aq qaǵaz shyǵarý­dyń ejelden kele jatqan tásilin qoldanýǵa bolady. Kádýilgi aq qaǵaz ústimizdegi myń­jyl­dyqtyń VIII-inshi ǵasyrynda Samar­qant shaharynda óndirilgen bolatyn. Ol ormansyz, shól-shóleıt jerde tur ǵoı. Bizde ne kóp – saban kóp. Astyqtyń, kúrishtiń. Qy­taıda bul zattardan qaǵaz óndiretin kásiporyndar bizdiń zamanymyzdyń ekinshi ǵasyrynda-aq paıda bolǵan. Qytaı - qaǵazdy oılap tapqan el. Sol kórshimizdiń tehnolo­gııasyna jattyǵyp úırenip, 19 ǵasyr ótken soń da bir qaǵaz jasaıtyn fabrıka sala almaıtyndaı bizge ne kórinipti. Bul – bir. Ekinshiden, Baspa komıtetin agenttik bolsa da jeke otaý etip qaıta qursaq deımiz. О́zge mınıstrlikterdiń qoltyǵynda tunshy­ǵyp bitken bul býynnyń tender deıtindi ótkizetinin estımiz. О́zge bir isin, jańalyǵyn estı almadyq... Jıyrma jyldyqtyń jıyrma ǵasyrǵa tepe-teń jáne bir isi – «Mádenı mura» atty baǵ­darlama oıdaǵydaı iske asýda. M.O.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty on tomdyq «Qazaq ádebıeti tarıhyn» dúnıe­ge keltirdi. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshy­sy Muhtar Áýezovtiń 50 tomdyq akademııa­lyq tolyq jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. 100 tom­dyq «Babalar sózi» aıaqtalyp keledi. Basqa da tyndyrylǵan is az emes. Respýblıka mura­jaı­larynyń eksponattary jarqyrap molyǵa tústi. Osy qatarǵa endi kitap mura­jaıy ilikse deısiń. Almatydaǵy kitap mu­ra­jaıy úıin kezinde eki-úsh ese keńeıtýdiń jo­ba-smetasy jasalyp edi. Biraq tıisti kóńil bólinbe­gen­dikten sol baıaǵy jartas, sol jartas qal­pyn­da. Murajaı qyzmetkerleri jyl­dan jylǵa laqyldap túsip jatatyn kitap ónimderin saqtaıtyn oryn taba almaı qınalýda. Men bylaı dep te aıtar edim. Mádenı mu­ranyń kókesi – kitap. Gomerdiń «Ilıada» men «Odısseıa» atty poemalary bizdiń zama­nymyzǵa deıingi 12-8 ǵasyrlar mólsherinde jazylǵan. Sodan beri jer betinen talaı memleket, qala, tutas halyqtar ǵaıyp boldy. Al, Gomer týyndylarynyń bir útiriniń murty qısaıǵan joq. Onyń syry aıtpasa da aıqyn: epos-jyr aldymen qoljazba kitapta, sonsoń baspa kitabynda saqtaldy. Budan týatyn qorytyndy: eki ǵasyrdan asa tarıhy bar kitabymyzdyń bireýiniń de shetinemeýin qadaǵalaýymyz shart. Kitap tipti kópshilik kitaphanalarda da durystap saqtalmaıtynyn kórip júrmiz. Qoldan qolǵa aýysqanda tozady, jyrtylady. Al, kitap murajaıy men kitap palatasynyń qoımalarynda ondaı kinárat ushyraspaıdy.   *  *  * Jıyrma ǵasyrdyń qyzmetin jıyrma jylda atqarýdyń taǵylymy da baǵaly. Kórkem sóz zergeri Ǵabıt Músirepov: «Eginge kezinde jaýmaǵan jańbyr da zııan, kezinde túspegen kún de zııan», dep otyrýshy edi. Jıyrma jyldyqtyń taǵylymy – der kezinde istelmegen istiń zııanǵa shyǵatynyn túsindik. Ýaqyt ekpinin, ýaqyt yrǵaǵyn sezinýimiz eselep kúsheıdi. Burynǵy qazaqy mımyrt júrisimizdi, shabandaý aıaq aly­symyzdy shıratyp, qapy ketip qatelesken jerimizdi túzetip, ketken upaıymyzdy toltyryp ta alǵandaımyz. Inshalla, osy betimizden Allataǵala aıyrmasyn. Sherıazdan ELEÝKENOV.