Qazaqstan men AQSh: XXI ǵasyrdaǵy ekonomıkalyq áriptestik

Osy ekonomıkalyq yntymaqtastyq mynadaı negizgi baǵyttardy quraıdy:

О́ńirlik saýda jáne ekonomıkalyq damý

Úkimetaralyq yntymaqtastyq. Qazaqstan men AQSh DSU mindettemelerin oryndaý, qazirgi daý-damaılardy sheshý, Qazaqstannyń ınvestısııalyq ahýalyn jaqsartý jáne ekijaqty ınvestısııalardy arttyrý jónindegi yntymaqtastyqty jalǵastyryp keledi. Eki el jaqynda AQSh pen Qazaqstannyń joǵary laýazymdy tulǵalarynyń saparlaryn jeńildetý arqyly ekijaqty baılanystardy nyǵaıtatyn aeronavıgasııalyq kelisimge qol qoıdy.

О́ńirlik saýdaǵa járdemdesý. Qazaqstan men AQSh óńirdegi saýdany keńeıtýge yqpal etetin Ortalyq Azııadaǵy saýda jáne ınvestısııalar jónindegi negizgi kelisimniń (TIFA) aıasynda ózara yntymaqtastyǵyn jalǵastyryp keledi.

● Qazaqstan 2017 jylǵy 12 jeltoqsanda Almaty qalasynda TIFA-nyń Ortalyq Azııa formatyndaǵy kezdesýin uıymdastyryp, saýda-sattyq máselelerinde kóshbasshylyq tanytty. Osy kezdesý barysynda Qazaqstan men AQSh saýda jáne ınnovasııalardy ilgeriletý maqsatymen Zııatkerlik menshik quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jańa óńirlik jumys tobyn qurýǵa ýaǵdalasty.

● 2017 jylǵy qazanda Qazaqstan AQSh-tyń Halyqaralyq damý jónindegi agenttigimen birlesip, 15 elden 1100-den astam resmı ókildiń, kásipkerler men donorlardyń qatysýymen Almaty qalasynda jetinshi Ortalyq Azııa saýda forýmyn ótkizdi. Bul 25 mıllıon AQSh dollarynan asatyn somadaǵy saýda kelisimderin júrgizý nıeti týraly memorandýmdarǵa bolashaqta qol qoıý múmkindigin týǵyzdy.

Ekijaqty saýda. 2016 jyly ekijaqty saýda kólemi 1,9 mıllıard AQSh dollaryna jetti. Eki el saýda qatynastaryn odan ári keńeıtýge beıildik tanytty. AQSh Qazaqstannyń azamattyq avıasııa týraly ekijaqty kelisimge qol qoıý nıetin quptaıdy. Bul kelisim áýe jolaýshylaryna qoljetimdi, yńǵaıly jáne tıimdi qyzmet usyna otyryp, ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtady jáne iskerlik baılanystardyń ósýine yqpal etetin bolady.

Kommersııalyq áýe kemelerimen saýda jasaý. Sapar barysynda eki kóshbasshy AQSh-ta 7,1 myń tikeleı jáne janama jumys ornynyń ashylýyn qoldaıtyn 1,3 mıllıard somadaǵy «Boeing» jáne Qazaqstan áýekompanııalary arasyndaǵy jekelegen kelisimderdi maquldady. Atap aıtqanda, «SCAT» kompanııasy «Boeing-737 MAX 8» modeliniń alty ushaǵyna tapsyrys berdi. Alǵashqy ushaqtyń jetkizilýi 2018 jylǵy naýryzǵa josparlanǵan. Bul áýe kemeleri «SCAT» kompanııasynyń óńirlik jáne halyqaralyq jelisin keńeıte otyryp, Qazaqstan men Ortalyq Azııada menshiktegi jáne qoldanystaǵy «737 MAX»-tyń tuńǵysh úlgileri bolady. Sonymen qatar Qazaqstannyń «Eır Astana» ulttyq áýe kompanııasy qoldanystaǵy kelisimsharttyń talaptaryna sáıkes úsh «787 Dreamliner» ushaǵyn 2021 jylǵa deıin jetkizý jos­parymen satyp alýǵa nıetti ekenin rastady.

Temir joldar. «Djeneral Elektrık» (GE) jáne «Qazaqstan temir joly» (QTJ) kompanııalary 3,5 myń jańa jumys ornyn qamtıtyn, quny shamamen 900 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn eki jańa strategııalyq bastama jasasty. «Djeneral Elektrık Transporteıshn» kompanııasy «QTJ» úshin 2019 jyldan jetkizile bastaıtyn 300 tirkemeli lokomotıv jasap shyǵarady. Sondaı-aq «Djeneral Elektrık Transporteıshn» 2018 jyldan bastap «QTJ» kompanııasynyń qoldanysyndaǵy 175 «Djeneral Elektrık Evo» lokomotıvine qyzmet kórsetý jáne qoldaý maqsatymen qyzmetin usyný týraly 18-jyldyq kelisimge qol qoıdy. Kelisim Astanadaǵy QTJ-nyń negizgi temir jol jelisin keńeıtýge arnalǵan.

Aýyl sharýashylyǵy. AQSh pen Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy saýda qarym-qatynastaryn damytýdyń mańyzdylyǵyn moıyndaıdy jáne yntymaqtastyqty, sonyń ishinde birlesken aýyl sharýashylyǵy zertteýleriniń aıasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý  múmkindikterin qarastyrýdy jalǵastyrady. Birlesken zertteý jumysy eki elge qaýipsiz jáne keń aýqymdy azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin tabysty jumys isteýge kómektesedi.

Aýǵanstannyń damýy. AQSh pen Qazaqstan saıası qoldaý kórsetý, óńirlik saýdany ulǵaıtý jáne ekonomıkalyq damý arqyly Aýǵanstandaǵy turaqtylyq pen damýdy qoldaıdy. Qazaqstan Aýǵanstan azamattary úshin arnaıy oqý baǵdarlamasynyń aıaqtalǵanyn jarııalady jáne Qazaqstan mekemelerinde osy eldiń mamandaryn oqytýdy jalǵastyrýdy usyndy.

Sıfrly ınfraqurylym. «GE Digital» jáne «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory Qordyń ındýstrııalyq kompanııalar portfeliniń sıfr­ly damýyn tezdetýge baǵyttalǵan strategııalyq áriptestik týraly kelisimge qol qoıdy. Kelisim Qazaqstanda turaqty sıfrly ekojúıeni qurýdaǵy kompanııalardyń jetistigin kórsetedi jáne «Predix» platformasyna negizdelgen «GE» kompanııasynyń sıfrly ajyratylymdaryn birlese baǵalaýdy kózdeıdi.

Ǵaryshty zertteýdegi kóshbasshylyq. Qurama Shtattar Qazaqstannyń Halyqaralyq ǵarysh stansııasy amerıkalyq ǵaryshkerler ushyrylyp, olar aman-esen qaıta oralatyn beketi bolyp sanalatynyn rızashylyqpen atap ótedi. AQSh Qazaqstanǵa 2018 jylǵy 3 naýryzda Japonııadaǵy Ǵaryshty zertteý máseleleri jónindegi 2-shi halyqaralyq forýmǵa qatysýdy usynady. Qazaqstan men AQSh tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy apattardan zardap shekken elderge ǵarysh derekterin qabyldaıdy. Sondaı-aq olardy taratýdyń biryńǵaı júıesin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan Halyqaralyq hartııa aıasynda qorshaǵan ortaǵa jáne tabıǵatqa tóngen qaýip-qaterlerdi anyqtaý úshin ǵaryshtyq tehnıkany qoldaný salasynda yntymaqtasý múmkindigin zertteıdi.

Densaýlyq saqtaý. AQSh jáne Qazaqstan AQSh-tyń Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtarymen (CDC) birlese otyryp, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kórsetiletin qyzmetterdi damytady. Sonymen qatar, Pıttsbýrg Ýnıversıtetiniń Medısınalyq mektebi (UPMC) Nazarbaev Ýnıversıtetimen Qazaqstan jáne búkil Ortalyq Azııa azamattaryna qyzmet kórsetetin álemdik deńgeıdegi onkologııalyq ortalyq qurý jóninde yntymaqtastyq ornatady.

Farmasevtıka. «Pfizer» kompanııasy Joǵary tehnologııalyq medısınalyq ónimniń qaıtalama qaptamasyn oqshaýlaý jónindegi jobany iske asyrý múmkindigine qatysty Qazaqstanmen ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Oń sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, bul joba Qazaqstanda dəri-dərmekterdi tasymaldap, saqtaý úshin salqyndatý tizbegi júıesin jetildirý sharalaryn qamtýy múmkin.

Qazaqstan jáne bolashaqtyń energııasy

EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi. Qazaqstan «Bolashaqtyń energııasy» taqyryby aıasynda energetıka salasynyń ınnovasııadaǵy kóshbasshylyǵyn kórsete otyryp, Astanada EKSPO-2017 kórmesin ótkizdi. EKSPO alańy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jáne Innovasııalyq tehnologııalar parki úshin beriletin bolady.

Strategııalyq energetıkalyq dıalog. 2017 jyly Qurama Shtattar men Qazaqstan burynǵy ekijaqty energetıkalyq áriptestikti Strategııalyq energetıkalyq dıalogqa deıin kóterdi. Dıalog aıasyndaǵy praktıkalyq talqylaýlar 2018 jyly bastalady. Bul keńeıtilgen format beıbit atom ónerkásibin damytý, kómirtegini ustaý, saqtaý jáne qoldaný tehnologııalary men energotoraptardyń turaqtylyǵy, sondaı-aq ıadrolyq qaýipsizdik pen taratpaý salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń negizin qalaıdy.

Munaı men gazdy eksporttaý jáne ınvestısııalar. «Shevron» jáne «EksonMobıl» kompanııa­lary Qazaqstan naryǵyna 1993 jyly enip, jańa táýelsiz elge ınvestısııa jasaǵan alǵashqy eń iri munaı kásiporyndaryna aınaldy.

● «Shevron» kompanııasy «Teńiz» iri ken ornyn ıgerý boıynsha 40 jyl merzimdi qamtıtyn mańyzdy kelisimshartqa qol qoıdy jáne ótken jyldar ishinde kompanııa myńdaǵan jumys ornyn ashyp, energetıka salasyna álemdik deńgeıdegi tehnologııalardy jáne aldyńǵy qatarly tájirıbeni engizdi, sondaı-aq Qazaqstandaǵy munaı jáne gaz óndirisine ondaǵan mıllıard AQSh dollaryn saldy.

● «Shevron» kompanııasy Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Energetıka mınıstrligimen Qazaqstandaǵy tabysty jobalardy qarjylandyrý úshin 251 mıllıon AQSh dollary kólemindegi reınvestısııalyq qorlardy paıdalaný jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdy.

● Jalpy 20,2 mıllıard AQSh dollary kólemindegi ınvestısııa quıǵan «EksonMobıl» kompanııasy munaı jáne gazdy barlaýmen, ıgerýmen, óndirýmen jáne tasymaldaýmen belsendi túrde aınalysady.

● «TeńizShevrOıl» AQ (TShO) – «Qaz­Mu­naıGaz», «Shevron», «EksonMobıl» jáne «Lýk­Arko» kompanııalarynyń qatysýymen ashylǵan birlesken ónerkásip – qazaqstandyq sýbektilerge 124 mıllıard AQSh dollarynan astam kólemde tikeleı qarjylyq tólemder jasady. Búginde quny 36,8 mıllıard AQSh dollary kólemin qamtıtyn óndiristi keńeıtý jónindegi jobany iske asyrady.

● «Soltústik Kaspıı boıynsha ónimdi bólý týraly kelisim» (SKBО́BK) aıasyndaǵy joba Qazaqstandaǵy óńirlerde jumys oryndaryn jáne bızneske múmkindikter ashatyn iri sheteldik ınvestısııalyq joba bolyp sanalady. «Qashaǵan» ken ornyndaǵy «1-kezeń» jobasyn iske asyrý quny 55 mıllıard AQSh dollaryn, al 2004 jyldan beri satylǵan taýarlar, jumys jáne qyzmetter kólemi 13,3 mıllıardtan astam AQSh dollaryn qurady. Joba ondaǵan jyldar boıy jumys isteıtin bolady, al onyń aksıonerleri, sonyń ishinde «EksonMobıl» kompanııasy Qazaqstan Úkimetine tikeleı mıllıardtaǵan AQSh dollary kóleminde kiris kiredi dep josparlap otyr.

● «Shevron» jáne «EksonMobıl» kompanııalary «Kaspıı qubyr konsorsıýmyna» (KQK) qatysý arqyly Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyna úles qosty. 2017 jyly KQK munaı qubyryn keńeıtý jobasynyń Qazaqstandaǵy bólimin aıaqtady. Bul onyń jalpy ótkizý qabiletin kúnine 1,4 mıllıon barrelge deıin ulǵaıta alady. Qubyrlar júıesi Qazaqstan munaıyn «Teńiz» jáne «Qashaǵan» ken oryndarynan eksporttaýdyń eń tartymdy nusqasy bolyp tabylady.

Atom energetıkasy. Qazaqstan jáne Qurama Shtattar qaýipsiz atom energetıkasyn ilgeriletý boıynsha yntymaqtasýǵa nıetti.

● 2016 jyly 24 myń tonna ıadrolyq otyn óndirgen Qazaqstan jetekshi ýran jetkizýshi bolyp sanalady.

● 2017 jyly Qazaqstan Qurama Shtattarmen birlese otyryp, MAGATE-niń Tómen baıytylǵan ýran bankin (TBÝB) ashty. TBÝB taza atom energııa­syna kóshetin elder úshin otynnyń senimdi kózin usynady jáne baıytý tehnologııalarynyń taralý qaýpin azaıtady.

О́ńirlik energetıkalyq júıeni jańǵyrtý. Qazaqstan men Qurama Shtattar Ortalyq Azııa­nyń óńirlik energetıkalyq júıesin qaıta birik­tirýge, energetıkalyq qaýipsizdikti arttyrýǵa, eko­no­mıkalyq turaqtylyqty jaqsartýǵa jáne kom­mer­sııalyq ınvestısııalardy qoldaýǵa arnalǵan tehnologııalar men jobalardy zerdeleýge kelisti.

«Bolashaqtyń energııasy» – óńirdiń atmosferaǵa zııandy zattardy az kólemde shyǵaratyn, klımattyq turǵydan ornyqty ekonomıkaǵa ótýine qoldaý kórsetetin 2015 jylǵy Ortalyq Azııanyń bes eli men Amerıka Qurama Shtattarynyń áriptestigi (S5+1) týraly birlesken deklarasııa aıasyndaǵy óńirlik shara.

«Bolashaqtyń energııasy» baǵdarlamasy Qazaqstandaǵy energetıkalyq tıimdilikti arttyratyn, sondaı-aq parnıktik gazdardy shyǵarýdy azaıtý bıik maqsattaryn belgilep, olarǵa jetýdiń múmkindikterin jaqsartý úshin qaıta qalpyna keletin energııa salasyndaǵy jobalardy qoldaıdy.

Adam kapıtalyn nyǵaıtý

Vızalyq baǵdarlama. 2015 jyly Qazaqstan AQSh azamattary úshin vızasyz kirý jónindegi qysqamerzimdi baǵdarlamasyna bastamashylyq jasady, al Qurama Shtattar Qazaqstan azamattary úshin 10 jyldyq iskerlik jáne týrıstik vızalardy bere bastady. Bul vızalyq rejimder ınvestısııa jáne týrızm úshin jańa múmkindikter ashyp, eki el arasyndaǵy baılanystyń artýyna yqpal etti.

Saıahattar. Búginde Qurama Shtattarda shamamen 26 myń Qazaqstan azamaty turady. Al Qazaqstanda 5 myńnan astam AQSh azamaty mekendeıdi. О́tken jyly Qurama Shtattar Qazaqstan azamattaryna 18 myń vıza berdi, bul Qurama Shtattarǵa kóptegen sapar jasaýǵa múmkindik usyndy.

Bilim berý. Qurama Shtattar Qazaqstan Res­pýb­lıkasyna úshtildi qoǵam qurýǵa kómektesýge daıyn ekenin bildirdi. Qurama Shtattar Qazaqstanda aǵylshyn tiline qoljetimdilikti jaqsartý jáne aǵylshyn tili muǵalimderiniń jańa býynyn daıarlaý maqsatymen damý baǵdarlamasyn resýrstarmen qamtamasyz etetin bolady. 2017 jyly 2800-den astam qazaqstandyq muǵalim aǵylshyn ti­linen biliktiligin arttyrý jóninde ınternet-se­mı­narlarǵa qatysty.

- 2018 jyly amerıkalyq muǵalimder Qazaqtan óńirlerinde aǵylshyn tilin oqytýdy jaqsartýǵa kó­mektesetin bolady.

- «Aǵylshyn tiline qoljetimdilik jónindegi mıkrostıpendııa» baǵdarlamasy turmysy tómen otba­sylardan shyqqan jas shákirtterge mektepten keıingi sabaqtarǵa qatysýǵa jáne jazǵy oqý la­gerlerinde bilim alýǵa kómektesti.

- Qurama Shtattar qazaqstandyq 230 jýrnalıstiń ká­sibı biliktiligin jaqsartatyn «Jýrnalısterge ar­nalǵan aǵylshyn tili» baǵdarlamasyn qarjy­landyrady.

«Bolashaq» baǵdarlamasy. 1993 jyly Qazaq­stan shetelderde oqýǵa múmkindik beretin «Bo­lashaq» prezıdenttik stıpendııasy baǵ­dar­lama­syn bastady. Qazaq tilinde «keleshek» uǵymyn bil­di­retin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń Qazaqstan jastaryn álemniń eń úzdik ýnıversıtetterinde oqytýdaǵy mańyzy zor.

- «Bolashaq» baǵdarlamasy – Qazaqstan stý­dentterine sheteldik joǵary oqý oryndarynda bilim alý úshin tólenetin búkil álemge tanymal stıpendııa.

- Qurama Shtattar stıpendıattardy irikteý pro­sesinde jáne osy baǵdarlamaǵa atsalysatyn AQSh ýnıversıtetteriniń qataryn kóbeıtýge kómektesý úshin «Bolashaq» baǵdarlamasymen yntymaqtastyq ornatqan.

- Osy baǵdarlama qurylǵan 1993 jyldan beri 12,5 myńnan astam qazaqstandyq stýdent «Bo­la­shaq» stıpendııasyna ıe boldy. Olardyń arasynda 2315 stı­pendıat Qurama Shtattarda bilim aldy. «Bo­la­shaq» stıpendıattary oqýdy aıaqtaǵan soń keminde bes jyl Qazaqstanda jumys isteýge tıis. Qazirgi tań­da AQSh-tyń joǵary oqý oryndarynda 358 stı­pendıat oqıdy.

Aqparattyq bıýlleten

Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy