Bar baılyǵyn baýyryndaǵy balasymen ólshegen qazaq qý bas atanýdan qatty qoryqqan. Ertede balasyz adamdardyń moınyna kógenniń burshaǵyn salyp, táńirden bala tileý ádeti de osy sózimizdiń aıǵaǵy bolsa kerek. Qazir zaman aǵymyna saı balaly bolýdyń nebir joldary paıda boldy. Sonyń biri – ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisi. Alaıda bul óte qymbat tehnologııa bolǵandyqtan, oǵan kez kelgen adamnyń qoly jete bermeıdi. Degenmen de elimizdiń reprodýktolog jáne embrıolog mamandary ony arzandatýdyń joldaryn qarastyryp jatyr. Sábıli bolýdyń mundaı joly shynymen de arzandaı ma?
Elimizde bedeýlik kókeıkesti máselege aınalǵaly qashan. Qazaqstanda árbir jetinshi jup bir ińgániń únine zar desek, jyl saıyn 8 myń adam jasandy uryqtandyrý ádisine júginýge májbúr bolady eken. Árıne bul ádistiń tóńireginde áli de daýly máseleler baryna qaramastan, búginge deıin osy jolmen álemde 6 mıllıonǵa jýyq sábı dúnıe esigin ashyp úlgerdi. Qazaqstanda EKU ádisi engizilgen jyldardyń ishinde 14 myńdaı bala ómirge kelgen. Hosh delik. Negizinen ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisiniń nátıjeliligi tabıǵı múmkindikten birneshe ese joǵary ekeni dáleldengen.
Mysaly, «Ana men bala» ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń osy ádispen aınalysatyn bólimshesiniń qyzmetine júgingen árbir ekinshi áıel júkti bola alady eken. Bul – óte úlken kórsetkish.
Biz búginge deıin jasandy uryqtandyrý máselesine keńirek toqtalǵan bolatynbyz. Endigi bizdi alańdatatyny – EKU tehnologııasynyń qarapaıym halyqtyń qaltasyna tym qymbatqa túsýi. Osy máseleni sheshýdiń joldaryn izdestirý maqsatynda jaqynda Qazaqstannyń 100-den astam mamany jáne shet memleketterden arnaıy kelgen dáriger-sarapshylar Astanaǵa jınaldy. Reprodýktıvti medısına máselesin jan-jaqty talqylaǵan mamandar EKU ádisin arzandatý úshin aldymen pasıentterge beriletin gormondyq dárilerdi azaıtý syzbasyn qurý qajettigin alǵa tartty.
Belgili ǵalym, reprodýktolog-embrıolog Saltanat Baıqoshqarovanyń aıtýynsha, EKU ádisine júgingenderdiń árqaısysyna memleketten 700 myń teńge bólinedi. Onyń 400-500 myń teńgesi dárilik preparattarǵa ketedi eken. Al jasandy uryqtandyrýdyń ózi kúrdeli tehnologııasymen qosqanda orta eseppen 300-500 myń teńgeni quraıdy. Sonda bul ádiske muqtaj jandardyń qaltasynda kemi 1 mıllıonǵa jýyq qarjy bolýy kerek. EKU-ny bir jasaǵanda júkti bolý múmkindigi nebári 30-40 paıyz ekenin eskersek, kóp jaǵdaıda erli-zaıyptylarǵa bul ádiske birneshe ret júginýge týra keledi. Soǵan saı qarjy kólemi de ósedi degen sóz.
Jıynǵa Germanııadan arnaıy kelgen doktor Markýs Nısshke jas áıelderge gormondyq dárilerdi neǵurlym az berý arqyly shyǵyndy qysqartýǵa bolatynyn aıtady. Onyń pikirinshe, jasy ulǵaıǵan pasıentterge dárini qansha jerden kóp berse de nátıje burynǵydaı. Sondyqtan olarǵa da beriletin preparattardyń sanyn tómendetip, sonyń esebinen EKU jasaý tehnologııasyn arzandatýǵa bolady. Álbette mamandar baǵdarlamanyń mundaı syzbasyna birtindep kóshýdi josparlap otyr.
Jalpy, Qazaqstanda memleket qarajaty esebinen ekstrakorporaldy uryqtandyrý alǵash ret 2010 jyly qolǵa alynyp, bastapqy kezde 100 kvota bólingen. Sodan beri jyl saıyn onyń kólemi artyp kele jatyr. Byltyr bıýdjetten 900 sıklge (ekstrakorporaldy uryqtandyrýǵa) qarjy qarastyrylyp, ol qarjy Astana men Almaty qalalaryna jáne oblystarǵa bólingen eken. Biraq mamandardyń aıtýynsha, bul áli de jetkiliksiz. Kvotany kútemiz dep erli-zaıyptylardyń jasy da ulǵaıyp ketedi. Sondyqtan máseleni sheshýdiń joldaryn qarastyrý kerek. Máselen, Reseıde ekstrakorporaldy uryqtandyrýǵa muqtaj otbasylarǵa jylyna eki ret memleket tarapynan tegin kvota alýǵa múmkindik beriledi eken. Endi osy ádisti elimizde de engizgen jón. Ásirese mamandar bul usynys mindetti medısınalyq áleýmettik saqtandyrý júıesi engizilgen sátte eskeriledi degen úmitte.
Qymbat TOQTAMURAT, «Egemen Qazaqstan»