«Qazaq tilin ana tilimdeı súıemin!» – deıdi koreı qyzy Vera ShIN

Atyraýda memlekettik tildi erkin meń­gergen ózge ulttyń ókilderi óte kóp. Sonyń biri – Vera Shın. Onyń qazaqsha sóı­legenine buǵan deıin túr­li basqosýlarda talaı ret kýá bolǵan edik. Bul joly onymen arnaıy áńgi­­melesý maqsatymen H.­Dos­muha­medov atyn­daǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetine izdep bardyq. Stýdent ekeninen habardar bolǵandyqtan, áýeli qandaı maman­dyq boıynsha bilim alyp jatqanyn suras­tyryp kórdik. Sóıtsek, ol ýnıversıtettiń syrttaı oqý bólimine aýysypty da,   hatshy-referent bolyp jumys ja­saı­­dy eken. Birinshi pro­rek­tordyń qabyldaý bólmesine bas suq­qanymyz sol edi:  «Sá­lemetsiz be, qandaı sharýamen júrsiz?» dep hatshy qyz bizge  taza qazaqsha til qatty. –  Vera Shın degen qaryn­das­ty qalaı tapsaq eken?  – Men ǵoı, aǵa, – dep ornynan turdy  ol. Úlkendi syılaı biletin izettiligi baıqalyp tur. Vera Vık­torovna áńgime barysynda onyń qazaqsha maqaldap sóılegenine, memlekettik tildiń keleshegine  ja­n­­a­shyrlyq tanytqanyna ishteı rıza bolyp otyrdyq. – Vera, qazaq tilin qashan, qalaı úırenip aldyń? – Men Mahambet aýdanyndaǵy Beıbarys aýylynda ómirge keldim. Buryn bizdiń bul aýyl Chkalov dep atalǵan ǵoı. Bizdiń aýylda kóp ulttyń ókilderi turady. Qazaqtar da, koreıler de, orystar da, budan basqa da birneshe ózge ult ókilderi bar. Balalyq shaǵym sol aýylda ótti. Sol aýylda mektepti bitirdim. Mektepte orys synybynda oqyǵan edim. Biraq kórshilerimiz­diń kóbi qazaqtar, menimen birge oınaıtyndar da kóbine qazaq ba­la­lary bolatyn. Mektepte qazaq tili men ádebıeti pánin erekshe jaqsy kórdim. Qazaq tili men ádebıeti páninen Orynbek Izbasarov degen aǵaı dáris berdi. Sol aǵaı qazaq tilin keremet úıretti bizge. Ol bizdi ózge ult ókilderi qatysatyn memlekettik til baı­qaý­laryna daıyndady. Sonyń jemisin qazir kórip júrmin. – Ata-anań qazaq tilin jete meńgersem degen talabyńa qa­laı qarady? – Meniń anam Nadejda – orys qyzy. Buryn Inder aýdanynyń О́r­lik aýylynda turǵan. Keıin naǵa­shy­larymyz bizdiń aýylǵa kóship kelgen ǵoı. Sodan ákem ekeýiniń dám-tuzy jarasyp, sha­ńyraq kótergen. Qazaq aýylynda óskendikten bolar, anam da qa­zaq­sha jaqsy túsinedi. Ákem de, anam da meniń qazaq balalarymen dos­tasyp, jaqyn aralasqanymdy, tip­ti qazaqsha úırengenimdi qol­dady. Olar árdaıym meniń tala­byma, apa-sińlilerime qoldaý bildirýden tanba­dy. Meniń memlekettik tildi meńge­rýdegi jetistigime, ásirese qazaq tili baıqaýlarynda júldeli orynǵa ıe bolsam, udaıy qýanyp otyrady. Ákem únemi «Qy­zym, qazaqshany jaqsylap úırenip al, bul óziń úshin qajet bolady» dep otyrýshy edi. Bul sóz – men úshin ákemnen qalǵan amanat sekildi kórinedi. Anam da esh­qashan qarsylyq bildirgen emes. Anam áli kúnge «Qazaqshań qalaı, jetildirip júrsiń be?» dep jana­shyrlyq tanytyp otyrady. – Qazaq jastary arasynda dostaryń bar shyǵar. Olarmen jıi aralasyp turasyń ba? – Bilesiz be, ómirdegi eń qym­bat sanaıtyn qurbylarymdy qa­zaq qyz­dary arasynan taptym. Senbeı otyrsyz ba? Bizdiń aýyl kezinde Chkalov dep atalǵanmen, mundaǵy tur­ǵyndardyń basym bó­ligin negizinen  qazaq otbasylary quraıdy. Bir kóshede turǵan qazaq balalarymen kúnde birge oınaı­tynbyz. Solar­dyń arasynan Nur­shat Sapanova, Ja­dyra Jıenqu­lova sekildi jan sy­rymdy bóli­setin qurbylarymdy janyma erekshe jaqyn tartamyn. Qazir bul qurbylarymnyń biri kolledj bitirdi, ekinshisi – bizdiń ýnı­versı­tettiń stýdenti. Áli kúnge ju­by­­myz jazylǵan joq. О́mirdiń jo­ly taqtaıdaı tegis bolmaıdy ǵoı. Qýa­nysh ta, qınalatyn kezder de bo­lady. Sondaı sátterde úsh qur­by bir-birimizdiń janymyzdan tabyla­myz.  Meniń qazaq tilin jetik bilýime de osy qurbylarymnyń  si­ńir­gen eń­begin atap aıtqym keledi. Nur­shat pen Jadyradaı qur­by­lar tappasam, bálkim, qazaq tilin dál búgin­gideı jetik bilmegen bolar  edim! – Qazaq tilin úırený qıyn bol­ǵan joq pa? – Nege olaı deısiz? Men osy til­di úırenýge nıet etkeli beri  kózim mynaǵan jetti. Álemde birneshe júz til bolsa, sonyń ishinde qazaq tilindeı eń sulý, eń shu­raı­ly til joq shyǵar. О́ıtkeni, bul til –meniń júregime eń jaqyn til. Sóz­dik qory kóp, eń baı til de –qazaq tili. Qazaq tilin úırenýde esh qı­nalǵan emespin. Ras, alǵashynda «Sálemetsiz be?», «Saý bolyńyz!» dep bastalǵan sózdik qorym kúnbe-kún tolyǵa túskenin ózim de baı­qaǵan joqpyn. Meni eshkim qazaq tilin úırenýge májbúrlegen joq. О́zimniń júrek qalaýymmen úıre­nýge talpynǵandyqtan ba, álde koreı men qazaq halqynyń salt-dás­túrindegi keıbir uqsastyqtar qy­zyqtyrdy ma, áıteýir, qazaq tiliniń túpsiz tereń ıirimine qalaı boı­laǵanymdy ózim de baıqamadym. Qazaq tilin óte tez úırendim. Soǵan áli de tańdanýmen kelemin. Men qazaq tilin úırengenime eshqashan ókingen emespin. Kerisinshe, ózimdi baqytty sanaımyn. О́ıtkeni, qazir men qazaqsha oılap, oıymdy qazaq­sha erkin jetkize alamyn. Tipti qazaqsha eshbir qatesiz jazamyn. Men qazaq tilin úırený arqyly qazaq halqynyń tarıhymen, máde­nıetimen, ádebıetimen sol tilde ta­nysýǵa mol múmkindik aldym. Qa­zaqtyń janyn bir kisideı uǵyna alamyn. Qazaq tili men úshin ózim­niń ana tilimdeı bolyp ketti. Qazaq­stan – meniń Otanym! Qazaq tili – meniń de tilim! О́zim turatyn Ota­nymnyń memlekettik tilin  meńgerý men úshin alynbas qamaldaı bol­maýy tıis dep oılaımyn.  Abaı atamyz adamdyq bolmysty  «Adam bolam deseńiz, Bes nársege asyq bol. Talap, eńbek, tereń oı, Qana­ǵat, rahym oılap qoı» dep sýretteıdi emes pe? Osynaý bes talapty oryndaýǵa shyn nıetimen asyq bolyp, talaptanǵan adamǵa qa­zaq tilin úırený sonshalyqty qıyn bolmaıtynyna senimdimin. – Vera, qazir qansha til bilesiń? – Qazaqsha jaqsy sóıleıtinimdi bilesiz. Mektepte oryssha oqyǵan­dyq­tan, bul tildi de erkin meń­gerdim. Endi ana tilim – koreı tilin oqyp júrmin. Tańǵalyp otyrǵan bo­­larsyz, men buryn óz tilimdi meń­gere alǵan joq edim. О́ıtkeni, koreıler kezinde Odaqtyń ár qı­y­ryna tarydaı shashyrady. «Baıtal túgil bas qaıǵy» degenniń kebin kıgen bizdiń atalarymyz da sol bir qıyn kezeńde  qazaq jerinen pana tapty. Qazaq halqynyń keń peıilin kórdi. Biraq, sol kezdegi saıasattyń salqyny koreılerge ana tilin, salt-dástúrin umyttyrýdy kózdedi. Árı­ne, óz tilimdi bilmeý ómirdegi eń basty kemshiligim. Sol kemshiligimdi túzetýge talpynys jasap júrmin. Sebebi, bolashaqta menen kóp adam «Ana tilińdi bilesiń be?» dep suraýy múmkin ǵoı. Sondaıda  uıa­lyp qalmaýym kerek. Qazaqta «О́lim­­nen uıat kúshti» demeı me? Oıshyl aqyn Qadyr Myrza-Áli aǵamyz «Ana tiliń – aryń bul, Uıa­tyń bop tur bette. О́zge tildiń bárin bil, О́z tilińdi qurmette!» degen emes pe! Keıin ókinbeý úshin koreı tili kýrsyna baryp júrmin. Sosyn qazirgi dáýirde shet tilin bilgen de artyq etpeıdi. О́mirdiń ózi adamdy kóp til bilýge beıimdeıdi. Bul – jazylmaǵan zańdylyq. Sol sebepten, aǵylshyn tilin meńgerýge de den qoıdym. Munyń jáne bir sebebi, meniń bolashaq mamandyǵym – baǵdarlamashy. Osy mamandyqty ıgergen mamandarǵa aǵylshyn tilin bilý asa qajet dep oılaımyn. – Aqyn-jazýshylardan kim­der­diń shyǵarmalaryn oqısyń? – Bala kezimnen ádebıetke ja­qyn bolyp óstim. Ásirese, qazaqtyń aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmala­ryn  qyzyǵa oqydym. Abaı atamyz­dyń fılosofııaǵa toly óleńderiniń birazyn jatqa bilemin.  Danyshpan aqynnyń qara sózderiniń ózi nege turady! Tunyp turǵan fılosofııa ǵoı. Abaıdy danyshpan deý óte oryn­dy. Budan bir jarym ǵasyrdaı buryn jazǵan qara sózderindegi, óleńderindegi keıbir teńeýlerden kó­ńilge túıetin jaıttar kóp. Búgin­gi qoǵamda jıi kezdesetin kórinis­terdi jazyp ketken Abaı atamyz­dyń kó­ripkeldigi de bar shyǵar dep oılaı­myn. Ybyraı Altynsarın, Mahambet О́temisulynyń   shyǵar­ma­lary da qyzyqtyrady. Bulardy mektep kezinen jatqa bilemin. Mu­qaǵalı Maqa­taevtyń, Ábý Sársen­baevtyń óleń­deri de ózindik ereksheligimen baý­raıdy. О́zińiz de biletin shyǵarsyz, Muqaǵalı Maqataev­tyń «Úsh ba­qytym» degen óleńi bar ǵoı. Birinshi baqytqa halyqty, ekin­shige – ana tildi, úshinshige Otan­dy balaıdy. Muqaǵalı aqyn­nyń bir óleńi ǵana emes, onyń poezııasynan halyqty, tildi, Otan­dy súıýge úndegen birneshe óleńdi tabýǵa bolady. Jigerińdi janıtyn mundaı óleń­­der qazaqtyń aqyn-jazýshy­larynyń qaı-qaısysynyń  da shy­ǵarmasyna arqaý bolǵan. Tek sony túsinip oqý kerek. Maǵjan Juma­baevtyń óleńderinen de osyny taba alasyz. Shákárim Qudaıber­diuly­nyń shyǵarmashylyǵy da meniń qa­zaqsha sózdik qorymdy baıyta túsýime erekshe áser etti.  Qazaq tili boıynsha ótetin túrli baıqaý, olımpıadalarǵa mektep jasynan qatysyp kelemin. Bıyl respýblı­kalyq til olımpıadasynda baq synadym. Qazir Atyraýdaǵy «Teńiz­shevroıl» birlesken kásipornynyń qoldaýymen ótip jatqan «Men qazaq­sha bilemin» atty konkýrstyń úshinshi týryna óttim. Mine, osyn­daı saıystarda  joǵaryda atap aıtqan aqyn-jazýshylardyń shy­ǵar­ma­laryn oryndap júrmin. – Qazaq jigitine turmysqa shyǵypsyń, onyń ata-anasy seni qalaı qabyldady? – Qazaq tiline baýyr basqanym sonshalyqty, Abzal esimdi qazaq jigitimen taǵdyrymdy baılanystyr­dym. Bir-birimizdi bala kúnimizden bilemiz, bir kóshede turdyq. Onyń úıi men bizdiń úıdiń arasynda bir úı ǵana bar. Biz bala kúnimizde talaı birge oınaǵanbyz. Bala kúngi dostyǵymyz úlken sezimge ulasty. Áke-sheshelerimiz de bir-birin jaq­sy tanıdy. Eger men qazaq aýy­lynda óspesem, qazaq tilin bilmesem, qazaqy otbasynyń shańyra­ǵyna kelin bop túskende qatty qı­na­lar edim. Baǵyma qaraı, Abzal­dyń ata-anasy meni qushaq jaıa qarsy aldy. Abzal – úıdiń úlken balasy. Biraq ata-enem meni shańy­raqqa túsken kelin dep emes, ózde­riniń qyzdaryndaı jyly qabyl­dady. Bul úlken áýlet, jasy 84-ke kelgen úlken enem, ıaǵnı Abzaldyń ájesi bar. Sol kisi maǵan meıirin tógip, alǵashqy kúnnen  «qyzym» dedi. Sondaıda maǵan bul ómirde ájemizden qymbat jan joqtaı kóri­nedi. Áli kúnge kelin degen emes.  Osy ájemiz tuńǵysh qyzymyzdyń atyn Elza dep qoıdy. Qazir qyzy­myz úlken ájesiniń, ata-ájesiniń baýyrynda, jasy 4-ke keldi. Aýyl­daǵy balabaqshaǵa barady. Atam meniń atymdy Úmit dep qazaqsha ataıdy. Qazir biz Atyraý qalasynda jataqhanada turamyz. Apta saıyn týǵan aýylǵa barýǵa asyǵamyz. – О́zińniń ata-anań qarsylyq bildirgen joq pa?  – Áke-sheshemniń o bastan meniń árbir qadamymdy qoldaıtynyn bilemin ǵoı. Abzal ekeýmiz sóz baıla­syp, shańyraq kóterýge ýaǵdalas­qanda, olardyń qarsylyq tanyt­paı­tynyna senimdi boldym. Abzal­dyń ata-anasy qazaqy dástúrmen quda túsip keldi. Mundaı dástúr bizdiń halyqta da bar. Áke-sheshem qarsylyq tanytqan joq. О́ıtkeni, olardyń ózderi de júrek qalaýy­men shańyraq kóterdi ǵoı. Sol sebepten bolar, bizdiń  tańdaýymyz­dy  quptady. Aqyldaryn aıtyp, ke­le­shek ómirimizge tileýlestik ta­nytty. О́ıtkeni, qazaq pen koreı halyqtarynyń dástúrinde uqsas­tyq­tar óte kóp. Bul da áser etken bolar dep oılaımyn. – Memlekettik tildiń qol­da­nys aıasyn keńeıtý úshin qan­daı shara qolǵa alynýy kerek dep oılaısyń? – Abzal ekeýmiz ár senbi, jek­sen­bi saıyn týǵan aýylymyzǵa ba­ra­myz. Sonda tórkinime de soǵa­myn. Apa-sińlilerimmen, jıenderimmen ádeıi qazaqsha sóılesemin. Ondaǵy maqsatym bireý – olar da qazaqsha úırensin.  Kishi sińlim mektepte 7 synypta oqıdy. Qazaq tilinen mekteptegi baıqaýǵa qatysyp, birinshi oryndy ıelendi. Qazaqsha úırenem degen talaby meni qatty qýantty. Sebebi, bul Qazaqstandy meken etken ár azamattyń mindeti bolýy tıis. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev memlekettik tildiń qoldanys aıasyn ke­ńeıtýdi, táýelsiz elimizdi básekege qabiletti 50 eldiń qataryna engizý qajettigin udaıy aıtyp keledi ǵoı. Sol sebepten, Qazaqstan aza­mattary ultyna qaramastan memlekettik tildi meń­gerýi qajet. Bálkim, memlekettik qyzmetke ju­mysqa qabyldanatyn­dardan memlekettik tildi erkin bilýin talap etý qajet shyǵar. Elimiz básekege tótep beretin memleket bolýy úshin sapaly ónimder shyǵa­rýmen shektelmeı, memlekettik qyz­mette, ózge de, máselen munaı-gaz óner­kásibi, energetıka sekildi jetekshi salalarda jumys jasaıtyn mamandar qazaq tilinde jatyq sóı­leı alýy, is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgize alatyndaı bo­lýy shart der edim. – Qazaq tiliniń keleshegine qa­tysty seni qynjyltatyn jaıttar kezdesti me? – Bizdiń ýnıversıtetke, basshy­larǵa ár túrli sharýalarymen keletin adamdardyń ótinish jazýyna týra  keledi. Sondaı kezderde úl­ken aǵalar, meniń zamandastarym ótinishti qazaq tilinde jazýǵa qı­nalyp jatady. «Qaryndasym, kó­mektesip jibershi», dep qolushyn bergenimdi suraıtyndar da bo­lady. Árıne, men bul ótinishterdi aıaqsyz qaldyrǵan emespin.  О́ıt­keni, óziń bilip turǵan nárseni ózgelerdiń bilýine de barynsha jaǵdaı jasaý qajet. Bul – men ustanatyn basty qaǵıda. Bir qynjylatynym – menen qa­zaqsha ótinish jazýǵa kómek su­raıtyndar qazaq azamattarynyń bolǵany. Olar bálkim, meni qa­zaqsha sóılegendigimnen qazaq qyzy dep oılaıtyn shyǵar. Eger meniń koreı qyzy ekenimdi bilse, ózderiniń ana tilinde ótinish jaza almaǵany úshin qatty uıalǵan bolar edi. Sol sebepten, mundaıda ózimniń kim ekenimdi aıtpaýǵa tyrysamyn. – О́mirde neni qadir tutasyń? – Ár adamnyń ómirde qadir tu­tatyny kóp. Barlyǵy derlik ata-anasyn qadirleıdi. О́mirlik serigiń bolar jaryńdy  qadirleý de qany­myzda bar qasıet. Bireýleri jan syryn bólisetin dosyn qurmet­teıdi. Kindik qanyń tamǵan, bala­lyq baldáýreniń ótken týǵan jer de júrek túkpirinen eshqashan ósh­peıdi. Bári de durys, men de osy qaǵıdalardy ustanamyn. Sonymen birge, týǵan elińniń táýelsizdigin qadir tutý bárinen joǵary turýy qajet dep oılaımyn. Bul – qazaq­standy meken etken ár azamattyń kókeıinde júretin basty maqsat.   Nege deısiz ǵoı. О́ıtkeni, biz qazir Qazaqstanda  beıbit ómir súrip ja­tyrmyz. Álemniń kóptegen elderinde túrli qaqtyǵystar, ekonomı­kalyq qıyndyqtar bolyp jatqa­nyn bilemiz. Tabıǵat apatynyń zardabyna urynyp jatqan elder de kóp. Al bizdiń elimiz osyndaı qıyndyqtardyń birine kezikpegenine shúkirlik etýimiz kerek. Bıyl el táýelsizdigine 20 jyl tolǵaly otyr. Mine, osynaý kózdi ashyp-jumǵandaı óte shyqqan qys­qa merzimde meniń Otanym – Qa­zaq­stannyń ekonomıkasy qa­rysh­tap damydy. Álemdik qaýym­dastyqta elimizdiń abyroıy as­qaq­tady, mártebesi bıiktedi. Ha­lyq­aralyq saıasattaǵy salmaǵy eselene tústi. Bul – Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev­tyń saıa­satkerliginiń jemisi. Elba­sy­nyń saıasatyn qoldaǵan el hal­qynyń yntymaǵynyń, birliginiń je­misi. Qazaqstandaı tatýlyǵy ja­­rasqan beıbit elde turyp jat­qan barshamyz memlekettik tilimizdi qadirleı bilýimiz kerek qoı. О́ıtkeni, memlekettik til – Qa­zaq­standy meken etken barsha ult­tardy uıystyrýshy, otanshyldyq sezimin qalyptastyratyn, birlik pen yntymaqqa úndeıtin til. Qa­zaq jerinde turatyn ózge ult­tardyń ár azamaty qazaqtyń ta­rıhyn, mádenıeti men ádebıetin, salt-dástúri men ádet-ǵurpyn te­re­ńirek bilgisi, qazaq halqynyń janyn uqqysy kelse, aldymen qa­zaq tilin meńgerýi qajet. Bul – barshamyzdyń mindetimiz. Men qazaq tilin qadirlep qana qoımaı, ana tilimdeı súıemin! Sebebi, men óz ana tilimnen buryn qazaq tilin jetik meńgerdim. Qazaq tilin erkin meńgerýimniń arqa­syn­da jetistikke jettim. Qazaq tiliniń arqasynda Abzal syndy aıaýly  jar taýyp, qazaq otbasynyń sha­ńy­raǵyna kelin bolyp tústim. Qa­zaq tilinde jetik sóıleýimniń  ar­qasynda ýnıversıtettiń qazaq bó­limin sátti bitirgeli otyrmyn. Endeshe, men qazaq tilin qalaısha qadirlemeımin! Sonymen qatar, ata-babalarymyz qıyndyqqa tap bolǵanda, tórine shyǵaryp  dastar­qanynan dám tatqyzǵan qazaq halqyna sheksiz qurmetimizdi memlekettik tildi meńgerý arqyly bildirgenimiz oryndy bolatyn shyǵar dep te oılaımyn. – Vera, qazaq tiline, qazaq eline degen sheksiz qurmetińe rah­met. Talabyńa nur jaýsyn! Áńgimelesken Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.