Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty jyl saıynǵy Joldaýyn Qazaqstan halqyna arnap, elimizdiń aldaǵy ýaqytta qaryshtap damýynyń basty 10 baǵytyn naqtylap belgilep berdi.
Bıylǵy Elbasy Joldaýynyń ereksheligi – el damýynyń túbegeıli tustaryn zerdelep, onyń san qyrly salalaryn júıeli túrde jańǵyrtý máselesine mán berýinde. Strategııalyq mazmuny joǵary bul qujatta anyqtalǵan on mindettiń árqaısysy elimizdiń búgini men erteńi úshin qajet.
Elbasy memleketti jańa satyǵa kóteretin aýqymdy reformalarǵa úlken úmit artyp, ondaǵy basymdyqtardyń búgingi qoǵamǵa sáıkes keletin ózindik erekshelikterine toqtaldy. Demek, qazirgi zamannyń naǵyz damyǵan órkenıetti elderiniń qataryna qosylýy úshin eski ekonomıkalyq júıeni ǵana emes, qoǵamdyq sanany da ózgertýge tıispiz degen oıdy ortaǵa saldy. Máselen, sońǵy jyldary qolǵa alynǵan «Nurly jol», «Nurly jer» baǵdarlamalary, sondaı-aq «100 naqty qadam» Ult jospary sekildi reformalardyń máni zor, mańyzy erek. Osy izgilikti bastamalardy jalǵastyryp, ulttyq kelbetimizdi, rýhanı mádenıetimizdi joǵaltpaı, kemeldenýge baǵyt alýymyz qajet.
Prezıdent óz Joldaýynda ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý saıasaty ekonomıkanyń flagmanyna aınalýy tıis degen tapsyrma júktedi. Rasynda da Qazaqstannyń búgingi jetken jetistigi, aldymen Elbasy pármenimen iske asyrylǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń arqasynda múmkin bolyp otyr. Mine, sonyń nátıjesinde qanshama jańa óndiris oryndary paıda boldy, ol óz kezeginde myńdaǵan qazaqstandyq úshin turaqty jumys kózine aınaldy. Máselen, bir ǵana ótken jyldyń ózinde ındýstrııalandyrý kartasy boıynsha 12633 jumys orny ashyldy. Osy baǵyttan taımasaq, elimizdiń keleshegi kemel bolary sózsiz. О́ıtkeni qazirgi damyǵan memleketterdiń bári de osy jolmen júrip ótken. Mańyzdy strategııalyq qadamdarsyz ekonomıkamyz da órge baspaıdy, aldyńǵy qatardaǵy otyz eldiń jahandyq ekonomıkasyna kirý qıyn.
2017 jyly elimiz álemdik daǵdarystyń qolaısyz saldaryn eńserip, senimdi ósý jolyna qaıta tústi. Jyl qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimniń ósýi 4 paıyzǵa, al ónerkásiptik ónimniń ósýi 7 paıyzdan asty. Bul oraıda, ónerkásiptiń jalpy kóleminde óńdeýshi sektordyń úlesi 40 paıyzdan asty. Qazaqstannyń qolaıly damýy orta taptyń qalyptasýyna múmkindik berdi. Kedeıshilik 13 ese qysqaryp, jumyssyzdyq deńgeıi 4,9 paıyzǵa deıin tómendedi. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq tabystarynyń negizi – azamattyq beıbitshilik, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim – bizdiń basty qundylyqtarymyz retinde qala bermek. Eń basty qundylyǵymyz – táýelsizdigimizdi saqtaı otyryp, Prezıdentimiz alǵa qoıǵan naqty ult josparyn iske asyrý – bizdiń basty mindet.
Elbasy jarııalaǵan basymdyqtar men mindetter Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq turǵyda jańǵyrtýdyń logıkalyq jalǵasy ispettes. Kez kelgen memleket óz bıliginiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin buqara halyqtyń ál-aýqaty men turmystyq jaǵdaıyn udaıy jaqsartyp otyrady. Bul – aksıoma. Adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý memleket damýyn qamtamasyz etýdiń basty alǵysharty.
Kópshilikke belgili, kezinde M.Gorbachev KSRO-ny jańa demokratııalyq baǵytqa buryp, halyqtyń turmystyq deńgeıin eńbek ónimdiligin arttyrý arqyly kótermekshi boldy. Ol úrdisti «Perestroıka» dep atady. Biraq onyń qoǵamdy «qaıta qurýynyń» baǵdarlamasynyń negizinde «ulttyq (nemese qoǵamdyq) sananyń» ózgerýi, onyń damý joldary qaralmady. Osy tereń gýmanıtarlyq máseleni M.Gorbachev tehnokratııalyq jolmen sheship tastaýǵa bolady degen jalǵan pikirden shyǵa almady.
Bul jerdegi astyn syzyp turyp aıtatyn másele, Elbasy óziniń irgeli eńbekterinde elimizdi damytýdy birinshi kezekte ulttyq kodty (til, dil, ádet-ǵuryp, din, rýh) saqtaı otyryp, ulttyq sanany jańǵyrtýdan bastaý kerektigin alǵa tartty. Osylaısha memleketimizde merıtokratııalyq, ıaǵnı biliktiler bıligi ornaǵan, ekonomıkasy damyǵan, áleýmettik turmysy jetilgen, biregeı ult qoǵamyn qurý prosesi bastaldy. Elimizdegi ultaralyq dostyq, erekshe mártebesi men Parlamentke depýtat saılaý quqyǵy jekeshe Qazaqstan halqynyń Assambleıasy, dinı konfessııalary arasyndaǵy túsinistik pen kelisim, jyl saıyn jaqsaryp kele jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı jáne t.b. ıgilikter Qazaqstandy Eýrazııadaǵy úlgili memleket dárejesine jetkizdi. Sondyqtan halyqaralyq arenada Qazaqstannyń bedeli joǵary.
Kúni keshe Elbasynyń resmı saparynda AQSh Qazaqstandy óte mańyzdy strategııalyq seriktes dárejesinde tanydy, elimizdiń BUU janyndaǵy Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyǵy bastaldy. Bul – Qazaqstan halqy úshin teńdessiz maqtanysh.
N.Á.Nazarbaevtyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵasy retinde Nıý-Iorktan búkil álemge taralǵan 25 baptan turatyn naqty málimdemesine joǵary baǵa berilip, bul salada jańa lep paıda bolǵany moıyndalyp jatyr. Álemdegi joıqyn qarýdy tizgindeýde, halyqaralyq qatynastardaǵy problemalardy tek kelisim jolymen sheshý, jer betinde tynyshtyqty saqtaý qyzmetinde Elbasynyń eńbegi Beıbitshilik qyzmeti úshin beriletin Nobel syılyǵyna ábden laıyqty ekenin taǵy bir aıtyp ketkim keledi. Bul tek qana bizdiń akademııanyń pikiri emes, bizben qarym-qatynas jasap, aralasyp júrgen Reseı, Ýkraına, Belarýs akademıkteriniń de pikiri.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy memlekettiń ındýstrııa salasyn damytýdy eshýaqytta nazardan shyǵarǵan joq. Sebebi memleketti órkendetýdiń birden-bir tıimdi joly ol – aýyr ındýstrııany damytý jáne ınnovasııa jetistikterimen tolyqtyryp otyrý. Damyǵan Batys memleketterinde muny «Scientific support» (ǵylymı kómek) dep ataıdy, ıaǵnı óndiriske ǵylymı kómek kórsetý, durysy – ǵylymı súıemeldeý (naýchnoe soprovojdenıe). Satylyp alynǵan eń jańa tehnologııa (transfert) ári ketse 5 jylda ǵylymnyń tez damýyna baılanysty tıimdilik ústemdiginen aıyrylady. Sondyqtan kez kelgen zaýytty nemese fabrıkany ǵylymı súıemeldeý arqyly alǵy shepte ustap turý kerek. Mysaly AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketterde, Batys Eýropa elderinde óńdeý, taýar shyǵarý óndirisi osylaısha jumys isteıdi. Al kerisinshe Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri aýylsharýashylyq daqyldarynan jyl saıyn 4-5 ret ónim alatynyna qaramaı, kedeıshilikte ómir keshýde. Sebebi ol elderde ındýstrııa damymaǵan, al ol jaǵdaı óz kezeginde joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń jetilmegendigine baılanysty oryn alyp otyr. Sondyqtan «Ǵylymsyz damý (progress) joq» – degen aksıomany esten shyǵarmaý kerek.
Degenmen elimizde búgingi kúni óndiris tarapynan ǵylymǵa suranys kóńil kónshitpeıtinin aıta ketý kerek. Onyń negizgi eki sebebi bar. Birinshisi – kóptegen iri óndiris oryndary sheteldik ınvestorlardyń qolynda, ol kompanııalardyń óz elderinde kóptegen ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bar, ǵylymǵa bólinetin shyǵyndary sonda ketedi. Al odan tómendeý óndiris oryndary – monopolıster, qandaı taýar shyǵarsa da ótimdi, arasynda básekelestik joq. Ǵylymsyz-aq tabysty kúrep taýyp, qorshaǵan ortany da aıamaı búldirip jatyr. Ekinshi sebebi – ǵylymı laboratorııa men óndiris sehtarynyń arasyn jalǵap turatyn kópir buzylǵan. Ǵalymdardyń jańa, ári ozyq tásilmen gramdap alǵan zattaryn óndiris basshysy óz zaýytyna endirý úshin, tonnalap bolmasa da kılogramdap shyǵarýdy talap etedi. Onysy durys, biraq ol úshin jartylaı óndiristik iri qondyrǵy kerek. Buryn iri zaýyttarda tájirıbelik nemese eksperımentaldyq sehtar bolatyn. Olar Keńes Odaǵymen birge joq boldy. Qomaqty qarajat talap etýine qaramastan, olardy jobalaý jáne konstrýktorlyq bólimdermen qosa qaıta qurý kerek. Jańadan óris alyp kele jatqan memleket-jekemenshik áriptestigin qurý arqyly bul máseleni tolyq sheshýge bolady. Ondaı ıgi bastamalar da joq emes. Mysalǵa, Almaty qalasynyń janynda «Baıserke» atty kópsalaly ámbebap aýylsharýashylyq óndiris ornynda, onyń basshysy belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, UǴA qurmetti múshesi, professor Temirhan Dosmuhamedov Ulttyq ǵylym akademııasynyń bir top ǵalymdarynyń súıemeldeýi arqyly eń ozyq tehnologııalardy engizip, ónimdiligi jaǵynan (bıdaı, júgeri, soıa, t.b.) dúnıejúzilik rekordtar berip jatyr. «Baıserkeniń» taǵy bir aıta ketetin ereksheligi UǴA akademıkterimen birge «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderde oqyp kelgen mamandar da qatarlasa jumys isteıdi. Eńbekqorlyqqa, taza pıǵylmen ǵylymnyń bıik ıdealdaryna umtylyp aıanbaı qyzmet etýge úırenedi.
Qoǵamnyń zııatkerlik áleýetin ilgeriletýdi júzege asyrý pedagog kadrlarǵa tikeleı baılanysty. Osy oraıda Elbasy Joldaýdyń jetinshi negizgi mindetinde bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıi zaman shyndyǵy men ekonomıka suranystaryna jaýap berýi tıis ekendigin jáne bul arada muǵalim mamandyǵynyń bedelin arttyrý qajettigin alǵa tartty. Munda, ásirese aqparattyq tehnologııalar boıynsha bilim berýdi barynsha damytý, joǵary oqý oryndaryna bilim berý baǵdarlamalaryn jasaýǵa kóbirek quqyq berip, olardyń akademııalyq erkindigin zańnamalyq turǵydan bekitý qajettigi aıtyldy. Osy arada oqytýshylardyń qaıta daıarlyqtan ótýine kúsh salyp, joǵary oqý oryndaryna sheteldik menedjerlerdi tartyp, álemdik ýnıversıtetterdiń kampýstary ashylýy qajet. Sondaı-aq qazaq tilin oqytý, orys jáne aǵylshyn tilderinde bilim berý arqyly jastarymyzdyń ıntellektýaldyq qabiletin joǵarylatý máselesi de nazardan tys qalmady. Bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıi ekonomıkanyń búgingi qajettiligine saı bolýǵa tıis.
Joldaýda aıtylǵandaı, aldaǵy kezde, ásirese jas ǵalymdarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetý jandana túspek. Olarǵa memlekettik granttar bólý, kvota berý kólemi ulǵaıtylmaq. Eldegi joǵary oqý oryndary oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy ustaz daıyndaýdy odan ári jańa deńgeıge kótere túsýi qajet. О́ıtkeni jańa myńjyldyqta óz kásibiniń qyr-syryn jete meńgergen mamandardyń bási basym bolmaq. Muny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr.
Elbasy Joldaýynyń toǵyzynshy mindetinde «Zań ústemdigi men jemqorlyqpen kúres memlekettik saıasattyń basym baǵyttary bolyp qala beretinin» taǵy da basa kórsetti. Keıingi kezde BAQ salasy jónge kele bastady, jaqsy, qatań zań qabyldandy. Jalpy barlyq salada zań ústemdigin ornatpaı biz alǵa basyp, óristeı almaımyz. Qazir teledıdardyń qaı arnasyn basyp qalsańyz da ártisterdi kóresiz. Olardyń 3-4 arnaıy arnalary («Gákký», «Juldyz», «Toı-dýman» jáne t. b.) bar emes pe? Barlyq ósek-aıań, jalańash ádepsizdik, bir sózben aıtkanda jyn-shaıtan sol jerde. Al eńbek ozattary qaıda? Iri zaýyttarǵa tabysty basshylyq jasap júrgen dırektorlar, dúnıe júzin moıyndatqan ǵalymdar men jazýshylar qaıda? Olarǵa ergen talantty jas mamandar qaıda?
Taǵy bir keleńsiz oryn alǵan jaǵdaı – rýshyldyq. Ulan-ǵaıyr jerimizde at tóbelindeı qazaq rýǵa, júzge bólinip ara-dara bolsaq, Qazaqstan halqyn qalaı biriktiremiz? Tarıh salasyndaǵy jetekshi ǵalymdarymyzdyń pikirinshe júzge bólinýdiń qandyq (týystyq) negizi joq, tek terrıtorııalyq mańyzy bolǵan. Reseı Patshasynyń «bólip al da bıleı ber» saıasatyn iske asyrý úshin ádeıi qazaqtardy úsh júzge bólip, rý-taıpalardy bir-birine qarsy qoıyp, jaýlastyryp otyrdy. Reseı ımperııasynyń járdemimen qarý-jaraq (myltyq, pýshka, t.b.) jınap alǵan jońǵarlarmen bolǵan joıqyn soǵystarda 1733-1752 jyldary «balapan basymen, turymtaı tusymen» zamany boldy. Rýlar, taıpalar qýǵyn-súrginde júrip ábden aralasty.
Keıin bastary birigip, jońǵarlardy tas-talqan qylyp jeńdi. Biraq ózderi de 70-80% paıyzynan aıyryldy. 1920, 1932-1933, 1937 jyldarda náýbet taǵy da qazaqtyń basyna ornady. Qazaq halqy taǵy da óziniń 60-70%-nan aıyryldy. Demografııa zańyna sáıkes óziniń úshten ekisin joǵaltqan ult assımılısııaǵa ushyrap joq bolyp ketýi ábden múmkin. Qudaıǵa shúkir, Kereı men Jánibek, Buryndyq pen Haqnazar, Qasym-han men Esim han, Táýke han, Abylaıhan men Kenesarylar qorǵap qalǵan jerimizde qaıtadan basymyz qosylyp, aman-esen, tynyshtyq, beıbit ómir súrip jatyrmyz. Elbasy N.Á.Nazarbaev osy Joldaýynda Qazaqstan halqyn biryńǵaı, birtutas ult bolýǵa shaqyrady. Sondyqtan el aldynda júrgen azamattar eldi tutastyqqa jumyldyrýy kerek.
Aldymyzdaǵy úlken maqsat 2050 jylǵa deıin damyǵan 30 eldiń ishine kirý ekeni belgili. Bul ońaı sharýa emes. Alǵa umtylmaı júrgen memleket joq. Birinshi 30-dyqqa kirý úshin bizge Eýropa memleketteri jetken deńgeılerge umtylýǵa týra keledi. Ol úshin el ishi tatý-tátti, joǵary sanaly mádenıetti, birtutas el bolýymyz kerek.
Memleket basshysy usynǵan elimizdi tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda damytýǵa arnalǵan 10 negizgi mindet – Qazaqstan damýynyń jańa baǵyty. Sonymen qatar Joldaý Qazaqstannyń álemdegi tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgeristerge beıimdelýine sep bolady. Osy oraıda, Elbasynyń 2018 jylǵa arnaǵan Joldaýyn UǴA akademıkteri men korrespondent-músheleri, jalpy barlyq ujymy tolyǵymen qoldap, ony júzege asyrý barysynda aıanbaı eńbek etetinderine senimimiz mol.
Joldaýda sóz bolǵan mańyzdy mindetterdi júzege asyrý Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ornyn bıiktetip, aıqyndap bereri daýsyz. Demek, Máńgilik el qalyptastyrý jolynda Joldaý júktegen mindetterdi oryndaý bolashaǵymyzdy jarqyn etýge negiz bolmaq.
Murat JURYNOV, QR UǴA prezıdenti, akademık