Kúıshiniń týǵan jylynan qatelespeıik

Atap aı­tar bolsaq, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Ulttyq ǵylym akademııasy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty «Atamura» baspasynan 2000 jyly shyǵarǵan kóptomdyq «Qazaqstan tarıhynyń» 3-tomynda uly kúıshi 1806 jyly týyp, 1879 jyly dúnıeden ótken dep jazylypty (554-bet). Avtory J.Qasymbaev bolyp tabylatyn 8-synypqa arnalǵan «Mektep» baspasynan 2004, 2012 jyldary shyqqan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtarynda Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary 1818-1889 jyldar dep kórsetilipti.

Qalyń kópshilik oqıtyn ki­tap­tarda, buqaralyq aqparat qu­raldarynda Qurmanǵazynyń tý­ǵan, qaıtys bolǵan jyldaryna oraı osyndaı qatelikterdiń bolý sebebi, keıbir zertteýshilerdiń máseleniń baıybyna tereń boılamaı, derekterdi ınternetten ala salýynyń da áseri bolyp otyr deý­ge tolyq negiz bar. Qazirgi mezgilde ǵalamtorda uly kúıshini 1818 jyly týdy dep júrgenderdi de solardyń qataryna qosýǵa ábden bolady. 

Shyndyǵynda, Q.Saǵyrbaıuly qaı jyly týyp, qaı jyly dúnıeden ótken? Bul má­­sele tóńireginde aty­raý­lyq tarı­h­shylar kóptegen jyl­dar boıy ter tógip zertteý ju­­mys­taryn júrgizdi. Sonyń ná­­­­tı­­jesinde ótken ǵasyrdyń 90-­jyldarynda-aq uly sazgerdiń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary to­lyqtaı anyq­taldy. Osy másele tóńi­reginde shu­ǵyl­danǵandardyń ishinen arhıv qyz­metkeri Maqsot Joljanovtyń eń­begin erekshe aıtqan jón bolady.  Ol Astrahan oblysynyń mem­lekettik arhıvinen 1882 jyly Astrahan oblysyna qarasty Kras­noıar túrmesinde otyrǵan Qur­­manǵazy Saǵyrbaıulynyń esi­mi tusynan onyń ultyn, sot­talý sebebin, úkimin, jaza merzimin, jasyn kórsetetin derek tapqan (AOGA, 203-qor, 629-is, 21,31-pa­raqtar). Sol derekterde Qur­man­­ǵazy 1882 jyly 59 jas­ta­ dep kór­setilgen. Olaı bolsa, Qur­­­­man­ǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jy­ly dúnıege kelgen. Uly kúı­shi­niń qulpytasynda onyń 73 jas ómir súrgeni jazylǵany belgili. Sóı­tip arhıvtik derekter boıynsha Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly qaıtys bolǵan. Degenmen máseleniń núk­te­sin sol kezde Ulttyq ǵy­lym aka­­­­demııasyna qarasty M.Áýe­zov­ atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynda qurylǵan ar­naý­ly sara­ptaý komıssııasy qoı­dy. Sol komıssııanyń sheshimi tómen­degideı:

«Ulttyq ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, ólgen jylyna qatysty sarapshylyq komıssııanyń qory­tyndysyn habarlaıdy. Arhıv de­rek­teri men zertteýshiler M.Jol­janov, I.Kenjalıev, Q.Jumalıev, U.Rahmetýllınniń pikirlerin mu­qııat saraptaı otyryp, halyq kom­pozıtory Qurmanǵazy Saǵyr­baıuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly dúnıe salǵan», degen qory­tyndyǵa keldi.

Kezinde bul sheshim «Atyraý» gaze­tiniń 1996 jylǵy 12 qyrkúıek kúngi sanynda jarııalandy. Sol 1996 jyly uly kompozıtordyń qaıtys bolýynyń 100 jyldyǵyna oraı Astrahan oblysynyń Volodar aýdanyndaǵy Q.Saǵyrbaev jer­­len­gen jerge bıik kesene tur­ǵyzyldy. Keseneniń ashylýyna Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi qa­tysty. Osy tujyrymǵa saı 2013 jyly Atyraý qalasynda Qur­manǵazy Saǵyrbaıulynyń tý­ǵanyna 190 jyl tolýyna arnalǵan 1000 dombyrashy qatysqan kúı-­konsert ótkenin qalyń jurt­shylyq umyta qoıǵan joq.

Sonymen qoryta kele aıta­rymyz, kúıshi Qurmanǵazy Saǵyr­baıuly dúnıege 1823 jyly kelgen. Joǵaryda kórsetilgendeı, bul muraǵat deregi negizinde dá­lel­dengen. Sondyqtan da uly kúı­shiniń týǵan jylyna baılanysty basqasha pikir bolýǵa tıisti emes. 

Bizdińshe Qurmanǵazy Saǵyr­baıuly sııaqty dúnıe júzine ta­nylǵan talantty tulǵanyń mereıtoıyn asyǵys túrde 12 aıda ótkize salý múmkin emes. Uly sazgerdiń 200 jyldyq mereıtoıy IýNESKO aıasynda dúnıejúzilik kólemde atalyp ótýge tıis. Sirá, buǵan eshkim de qarsy bolmaıtyn shyǵar. Kúı dúldúli Qurmanǵazynyń tý­ǵan jylyna baılanys­ty dá­lelderimiz ben usynysta­ry­myzdy el gazeti arqyly qalyń oqyr­manǵa jetkizýdi jón kór­dik. Endigi jerde «Egemen Qazaq­stan» uly kúıshiniń aldaǵy mereıtoıynyń joǵary deńgeıde ótýine uıytqy bolady degen senimdemiz.

Amangeldi ShAMǴONOV,  H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, tarıhshy-ólketanýshy