Ekslıbrıs nemese eltańbalardyń atasy

Sanktpeterbýrgtik kolleksıoner Venıamın Hýdoleı: «Ekslıbrıs – elıtarlyq óner. Jáne bul tolyǵymen túsinikti de. Bes mıllıonǵa arnalǵan óner bolady, bes myńǵa arnalǵan nemese bes adamǵa ǵana arnalǵan óner bolady», deıdi.

Qazaq ekslıbrısiniń atasy – ulys­tar men taıpalardyń tańbasy bolar?! Demek, eńtańbalar ekslıbrısten bas­taý alady. 

Osy arada álemdik elıtarlyq eks­lı­brıstik ónerde «qazaqstandyq seg­ment» bar ma degen suraq týady. Má­selen, bizdiń ekslıbrısshilerge ulttyq baǵytta jumys isteý úshin fransýzsha da, polıaksha da ekslıbrıs salýdyń qajeti joq. Ishki túısik, bolmystyń ózi-aq shyǵarmashylyq adamyna jeke qoltańba syılaıdy. Bálkim, ulttyq kod degenimiz de osy shyǵar. 

Al oǵan deıin qazaq zııalylarynyń arasynda kitapqa qoıylatyn jeke tańbalarynyń bir kezde keńinen ta­ralǵanyn aıtýǵa bolady. Ekslıbrıs má­denı qubylys retinde áleýmettik ortada da mańyzdy ról oınaıdy. Ar­naıy ekslıbrıs salýǵa tapsyrys beretinder qazir de tabylady. Jáne bul kitaptardyń kimge tıesili eken­digin ǵana kórsetip qoımaıdy ári sol adamnyń mádenı-ıntellektýaldyq deńgeıin de tanytady. 

Uzyn-sózdiń qysqasy, bizdiń eli­miz­de halyqaralyq deńgeıde moıyn­dalǵan ekslıbrısshiler bar ma desek, sýretshiler qaýymdastyǵy bir aýyz­dan Aqtóbedegi Márzııa Jaqsy­ǵarınany ataǵan bolar edi. Márzııa Jaqsyǵarınanyń syrt memleketterde kórmelerin ótkizip, Halyqaralyq katalogtardan esimin kezdestirgen saıyn, jerlesteriniń de júregin maqtanysh kerneıdi. 

Márzııa da bala kúninde jazdyń jaı­ma-shýaq keshterinde aspandaǵy juldyzdarǵa qol sozyp, alys-alys elderdi aralaýdy, ataqty sýretshi bolýdy armandaǵan. Toǵyzynshy synypty aıaqtaǵannan keıin Aqtóbedegi mádenıet-aǵartý ýchılıshesinde kór­kem-bezendirý bólimi ashylǵandyǵy týraly habarlandyrýdy kórip, birden qalaǵa attanady. Baqytty 30 stýdent – jańadan ashylǵan bólimniń alǵashqy qarlyǵashtary edi. 

Qazir beıneleý óneriniń qyr-sy­ryn túpkilikti meńgerý úshin aýdıtorııada túneıtin stýdentter bar ma, joq pa, kim bilsin. Márzııa óziniń 60 jumystan turatyn tuńǵysh kórmesin ýchılıshe qabyrǵasynda-aq ótkizgen. Esesine zamanyna oraı oblystyq gazette talantty qyz týraly sýretimen «Kommýnızmge jol» degen kólemdi maqala shyǵady. 

Ýchılısheni úzdik aıaqtaǵan aqtóbelik qyz alty jyldaı Máskeýde jumys istep, odan keıin óziniń Aqtóbesine dá­ris berýge oralady. Keıin Abaı atyn­daǵy memlekettik ýnıversıtettiń kórkem-sýret, grafıka fakýltetinde joǵary bilim alady. 

Bizdiń keıipkerimiz ekslıbrıs óne­rimen 1994 jyldan beri aınalysa bastaǵan. Ol alǵashqy týyndylaryn talaı kórmege joldasa da, eki jyldan keıin ǵana sýretshi Varshava qalasynyń 400 jyldyǵyna arnalǵan Halyqaralyq ekslıbrıs bıennalesine shaqyrý alady  da, bes aılyq balasymen alys saparǵa shyǵady. 

Sodan beri sýretshi 160-tan astam kórmeden oıyp turyp oryn alypty. Onyń 110-y – AQSh, Argentına, Meksıka, Belgııa, Fransııa, Polsha, Chehııa, Slovenııa, Ispanııa, Koreıa, Ýkraına, Túrkııa, Lıtva, Reseı elde­rinde ótken halyqaralyq kórmeler. Jáne ekslıbrısten óziniń 25 birdeı jeke kórmesin ótkizgenin, munan da bólek Máskeýdegi Ekslıbrıs mýzeıinde jeke kórmesin ótkizgen tuńǵysh qazaq sýretshisi ekenin ataý lázim. Sondaı-aq Márzııa Jaqsyǵarına ustazy Ánýar О́tegen-Tanamen birge Varshavadaǵy ekslıbrıs mýzeıinde kórme ótkizgen alǵashqy qazaqtar ekenin umytpaǵan jón.

Márzııa ekslıbrıs janrynyń ól­me­ýine, óz shyǵarmashylyǵynyń al­ǵa jyljýyna ólsheýsiz qyzmet ja­sap júrgen jandar bolmasa, qul­shy­nysym baıaǵyda-aq kemip ketken bo­lar edi, deıdi. Bular – kórme uıym­das­tyrýshylary, baspagerler, kolleksıo­nerler men ekslıbrıs janryn baǵa­laıtyndar. 

– Birinshi ekslıbrısterimdi onyń bar­lyq zańdylyqtaryn saqtaı otyryp, bel­gilerden, kishirek kólemde bastadym. Sosyn birtindep jumystarymnyń kólemi úlkeıip, ekspozısııalyq, ká­delik aýqymǵa ulasty. Kompozısııa ıdeıasymen kóp jumys isteımin. Onyń árbir bólshegi týraly oılanamyn. Bir ǵana jumystyń eskızine 2 aptadan bas­tap, 5 aıǵa deıin jumsaıtyn kezder bolady, – deıdi sýretshi. 

Ekslıbrıs asa kúrdeli óner. Bul janrǵa sýretshi lınogravıýranyń qalaı kesiletinin zertteı otyryp, birtindep kelgenin aıtady. Gravıýra tehnıkasy tózimdi, úlken eńbekqorlyqty talap etedi. Ineniń jasýynan ótetindeı durys syzyqtar týdyrý úshin materıal­dardyń qarsylasýyn jeńip, ıaǵnı lınoleým, samshıt, qorǵasyn plastınalaryna mınıatıýralyq qural-saımandarmen názik oıýlar salynady. Klıshe osylaı týady. Tıtimdeı gravıýrany ıdeıadan qaǵazǵa bastyrylatyn mór sııaqty dáre­jege jetkizgenshe tek tynymsyz ju­mys isteı berýge týra keledi.

Eger sýretshi týyndysyn tamasha­laǵan adamǵa emosıonaldyq turǵyda áser etkisi kelse, bir nemese eki tústi ǵana qoldanyp qoımaı, akvareldiń kómegimen qosymsha reńk beredi. 

Osy ýaqytqa deıin Jaqsyǵarına Qa­zaq­stannyń memlekettik jáne qo­ǵam qaıratkerleriniń, saıasatkerleri men kásipkerleriniń, óner maı­tal­mandarynyń 267 ekslıbrısin sal­ǵan. Kópshiligi tapsyryspen jasal­ǵan. 

Negizgi serııalarǵa «Qazaq eli» (1995-1996), «Iývelırnye ýkrashenııa Kazahstana» (1997), «Abaı – 150 jyl» (1995), «Uly jeńiske 50 jyl» (1995), «Muhtar Áýezov – 100 jyl» (1997), «Qudaıbergen Jubanov – 100 jyl» (1999), «Ekzıýperıana» (1994-2003), «Pýshkınıana» (1998), «Arhıtektýra» (1998) sııaqty jumystary jatady. 

Bul kúnde Márzııa Jaqsyǵarınany shyn máninde qazaq ekslıbrıs óneriniń álemdik mádenı keńistigindegi elshisi dep ataýǵa qaqymyz bar. Eger tek Aq­tóbe qalasynda ekslıbrıs janryna qatysty onnan astam halyqaralyq kórme uıymdastyrylsa, onda sýretshi­niń eńbegi shyn máninde eleýli. Endigi jerde ónertaný professory, mádenıettaný ǵylymynyń kandıdaty, Sýretshiler odaǵynyń múshesi Márzııa Jaqsyǵarına Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti dızaın kafedrasynyń stýdentterin ekslıbrıs ónerine baýlıdy. Onyń kóptegen shákirtteri qazirdiń ózinde Italııa, Polsha, Reseı syndy birqatar elderde ótken kórmelerge óz betinshe qatysyp úlgerdi.

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY