Qazaqstandaǵy ulttyq ańshylyqtyń jaı-kúıi qandaı?

Atalǵan suraqtarǵa jaýap alý maqsatynda bıylǵy jyly qurylǵanyna 5 jyl tolyp otyrǵan «Qansonar» respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy, kezinde úlken saıası laýazymdy qyzmetter atqarǵan qadirmendi aǵamyz Oralbaı ÁBDIKÁRIMOVPEN áńgimelesken edik. 

– Oralbaı Ábdikárimuly, 2013 jyly siz basqaratyn «Qansonar» qaý­ym­dastyǵy qu­ry­lyp edi. Bıyl 5 jyl tolyp otyr. Áýeli onyń ne qoǵam eke­­nin aıtsańyz, ótkenge az-kem sholý ja­sap, bolashaq jos­par­laryńyzben bó­lisseńiz.

– «Qansonar» – ózindik min­detteri bar qoǵamdyq uıym. Basty mindeti – ańshylyq salasynda memlekettik saıasatty júrgizý. Tarıhyna úńilsek, buryn «Kazohotrybolovsoıýz» degen uıym bol­ǵan. Atalǵan birlestik áli de bar. Bi­raq «Qan­sonardyń» aýqymy keń, alǵa qoı­ǵ­an maqsat-mindetteri barshylyq. Eń basty jetistigimiz – qazirgi zańdarǵa tı­isti ózgerister engizý. Ańshylyq sha­rýa­shy­­lyqtaryn damytý. Onyń ishin­de eń ózek­tisi – jabaıy janýarlardy saq­tap, olar­dyń bas sanyn kóbeıtý. Fer­merlik ań­shylyq sharýashylyqtaryn qu­rý. Qu­qyq­tyq baza quryp, birshama jumys at­qarýǵa múmkinshilik berip otyrmyz. Biz ańshylyq sharýashylyqtaryn sha­ǵyn jáne orta bıznes kózi re­tinde qaras­ty­rýy­myz qajet. Son­dyqtan bolar, Aýyl sha­rýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń Orman sha­rýa­shylyǵy jáne janýarlar dú­nıe­si komıteti tıisti nazar aýdara bastady.

Eń basty aıta ketetin jaıt, ulttyq ańshylyq túrlerin saqtap, ony keıingi urpaqqa amanattaýdy qolǵa aldyq. Qusbegilik pen saıatshylyqqa qatysty túrli sharalar ótkizip kelemiz. Jeti qazy­nanyń biri – tazy men tóbetti tir­keý­ge alyp, bir júıege keltirip ja­tyr­myz. Kór­meler ótkizdik. Taza tuqym­dy qazaqy tó­bet­terdi saqtaý maqsatynda júıeli ju­mystarmen aınalysyp otyrǵan jaıy­myz bar. О́tken jyly zertteý ju­mys­taryn júrgizdik. Sebebi qazaqy tó­bet­ter ózge tuqymdarmen býdandasyp ket­ken. Aıyryp bolmaısyń. Elimizde taza qandy tóbetter óte az qaldy. Nazar aýdaratyn jaıt. Bes-alty oblystaǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde tó­­bet­ti standartqa salǵanymyzda onyń qy­ryqqa jýyǵy ǵana talapqa saı bolyp shyqty. Ittiń osy tu­qy­myn saqtap qa­lýy­myz qajet. Atadan balaǵa qalatyn qa­zynany kútip-baǵatyn ańshylarǵa qoldaý tanytýymyz kerek.

Qaýymdastyq janynda «Qan­sonar» jýrnaly men arnaıy saıtymyz tolyq­qan­dy jumys istep tur. Ańshylyq pen janýarlar dúnıesine qatysty zańdar men qujattar bizdiń qatysýymyzsyz qaralmaıdy. Ulttyq mýzeıde janýarlar dúnıesine arnalǵan fotosýret kórmelerin ótkizdik. Qoǵam tarapynan jyly qabyldandy.

– Ańshylyq sharýashylyǵyn damytý kerek ekeni anyq. О́tken jyly osy baǵytta birshama zań qa­byldandy. Olar ańshylyq sha­rýashylyǵyna qalaı áser et­ti?

– Biz qoǵamdyq uıym bolǵan­dyq­tan, ańshylardy daıyndaý ortalyqtary bar. Test pen emtıhan tapsyryp, kýálik alady. Oqý materıaldaryn jańartyp otyrý da bizdiń mindetimizge jatady. Ekologııany saqtaı otyryp, shet­eldik tý­rıs­terge jaǵdaı ja­sa­ǵ­an jón. My­sal­y, kórshi elder ańshy­lyqqa kóp múm­­kindik bergen. Janýarlar dúnıesine to­lyq­qandy sanaq jumystaryn júr­gi­zip, mınıstrlikke másele qoıǵaly otyr­myz. Sebebi táýel­siz­dik alǵaly eli­mizdegi janýarlarǵa sanaq jumys­ta­ry júrgizilmepti. Byltyr Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi jyl qus­ta­ry­nyń kelýimen baılanystyryp, kók­tem­gi ańshylyqty toqtatyp tastady. Halyqtyń pikiri eskerilgen joq. Kóp­tegen narazylyqtar boldy. 160 myń ańshynyń sózderi esepke alynbady. Olardyń bári birden ańshylyqqa shyq­paıdy ǵoı. Qazir ańshylyq arqyly jurt nan tappaıdy. El-jurt tabıǵat aıasynda bolǵysy, onymen úndeskisi keledi.

– Shetel dep qaldyńyz. Bilýi­mizshe, qaýymdastyq Lıt­va, Chehııa elderimen baılanys ornatqan. Batys elderinde atal­ǵan másele qalaı sheshilgen?

– Shet jurttyń zańy boıynsha janý­arlardy ańshylyq úshin arnaıy ósi­re­di. Mysaly, Lıtvada 700 gektar jerde 2 myńnan astam buǵy ustaıdy. Bir ańshylyq sharýashylyǵynda boldyq. Memleketke shash-etek­ten paıda keltirip otyr eken. Meıram­hanalar tarapynan jabaıy janýarlar etine suranys joǵary kórinedi. Astanada EKSPO kórmesi ótkende, sheteldik pavılondarda ashylǵan meıramhanalar janýarlar etine zar boldy. Biz bolashaqta osyndaı má­selelerdi sheshýimiz kerek. Arnaıy sha­­rýa­shylyqta ósirsek, jabaıy ja­nýarlar­dy saqtap qalý múmkindigi ana­ǵurlym artady.

– Jýyrda Elbasy N.Á.Nazar­ba­­ev­tyń Joldaýy jaryq kórdi. Ká­sipodaq má­selesi sóz boldy. Ju­mys­shylardyń jala­qysyn kóte­rý jaıy aı­tyldy. Al ańshylyq sha­rýa­shy­ly­ǵy máselesi oń sheshimin tapsa, ha­lyq­ty jumyspen qamtý jaǵy qa­ras­ty­ryla ma? 

– Árıne. Aýyldy jerlerde qan­shama adam jumyspen qamtylar edi. Sha­rýashylyqtarǵa ormanshy, kú­zet­shi kerek. Volerler soǵylady. Qury­lys jumystary bastalady. Túrli saladaǵy arnaıy mamandar tartylady. Veterınarlyq qyzmet túrlerine su­ranys artady. Qysqasy, aýyldy jer­ler­degi azamattardyń eki qolyna bir kú­rek tabylady.

​​​​​​​

– О́tken jyly Elbasy N.Á.Nazar­ba­ev­tyń halyqtyń sa­nasyna silkinis ákel­gen «Bo­la­­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­­ǵyrý» baǵdarlamalyq ma­qa­­la­sy ja­ryq kórdi. Onda ulttyq kod týraly aı­tyldy. Osy máse­le­­ge qa­tys­ty sóz qoz­ǵasaq, qus­be­gilik pen ıt júgirtýden attap ketpeıtinimiz anyq. Siz ne deısiz?

– Qazirgi jastardyń boıyna ult­tyq sana-sezimdi sińirý úshin bizd­iń ulttyq qundylyqtarymyzǵa kó­ńil bólýimiz qajet. Saıatshylyq pen ıt júgirtýdi jańǵyrtyp, jastar nazaryn aýdarsaq deımiz. Júı­rik baptap, tazy salyp, ult­tyq ań­shylyqpen aınalysatyn orta­lyq­tardy kóbirek ashqan jón. Bul máselege jergilikti bıliktegiler jet­­kilikti nazar aýdarsa ıgi. Elbasy óz Joldaýynda týrızm máselesin de qoz­ǵady. Osyn­­daı ortalyqtar jumys iste­se, el ekonomıkasyna qyrýar qar­­jy túser edi. О́zimiz Aqmola ob­ly­­synda osy baǵyttaǵy jumys­tar­d­y bas­tap ta ket­tik. Jaqynda beı­ne­klıp túsi­rd­ik. Ult­tyq dás­túr­­di ulyqtaıtyn beı­ne­klıpti respýblıkalyq telearnalardan kór­­setemiz. Ańshylyq dástúrdi to­lyq­qan­dy kórsetýge Qanat Ahmetov, Abaı Álı deıtin azamattar kóp eńbek sińirdi.

Jyl saıyn tazy men tóbet kór­mesin ótkizip, eń taza tuqym­da­ryn ósirsek deımiz. Atqa minip, ıt júgir­t­ken adam­nyń óziniń ótkenine oralyp, tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúr­lerge shekeden qaramaıtyny anyq.

Elbasy sózimen aıtar bol­saq, bul – tar­lan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bola­shaq­­tyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy...

– Sózińiz aýzyńyzda, tazy men tóbet­tiń, qyran qustardyń elimiz boıynsha naq­ty sany bar ma?

– Elimizdegi taza tuqymdy ta­zy­lardyń sany 500-ge jýyq. Ob­lystar boıynsha naqtylap, sertı­fıkat tapsyrdyq. 2014 jyly mınıstrlikpen birlese otyryp, tazy men tóbettiń standart­taryn bekitkenbiz. Búrkit, suńqar, ıte­lgi ustaıtyn adam sany 160-taı ǵana. Almaty oblysy men Se­meı óńirinde, Kókshetaý, Býra­­baı mańynda biraz kisi qu­sbegilikpen aınalysady. Saıat­shylyq – atadan balaǵa qala­tyn mıras. Ol dás­túr boıynsha beriledi. Almaty obly­synda bir­qatar shara uıymdastyrdyq. Býrabaıda ha­lyq­aralyq qansonar ótti. Bul máselemen Ulttyq sport qaý­ym­das­tyǵy aınalysady. Biraq qustar­dy tirkeıtin bizdiń qaýymdastyq. Almaty mańynda arnaıy qus ósiretin tálim­baq bar. Tabıǵattan ala salýǵa bol­maıdy. Qyzyl kitapqa engen qus bol­ǵandyqtan, ony jabaıy jolmen ustap, ańǵa salǵan durys emes. Biz olardy ósirip, bap­ta­ǵan soń chıp taǵyp, sodan keıin ǵana ańshy­lyqqa salǵandy qup kóremiz.

– Oralbaı Ábdikárimuly, bola­shaq­ta búgingi sóz bolǵan qyran qus­tarymyz ben tazy-tó­bet­terimizdi tú­rik­menniń ahal­tekesi men alabaıy se­kildi álem­dik deńgeıge shyǵara alamyz ba?

– Bul – qaýymdastyq tarapynan kóterilip otyrǵan máselelerdiń biri. Ol úshin tazy men tóbet sanyn kóbeıtý qajet. Búrkitshilik bolsa, IýNESKO-nyń materıaldyq emes murasyna endi. Tazy men tóbetti halyqaralyq kórmelerge jıi aparyp, tanystyrýymyz kerek. Qazaqtyń tazysy 1955-1958 jyldary, Keńes ókimetiniń ke­zinde-aq bekitilgen. Burynnan bar. Tóbet mal baǵý úshin ǵana paı­da­lanylǵandyqtan, bekitilmeı qa­lyp ketken. Ańshylyq týraly zań­da da ulttyq ıtterdi qaıtadan kó­terýdi qolǵa aldyq. О́tken jyly qazan aıynda Almatyda búrkitke ar­nal­ǵan ha­lyqaralyq konferensııa uıym­das­tyrdyq. Onyń aldynda ulttyq ıtter máselesine arnap ta osyndaı is-shara ót­­kizgen bolatynbyz. Atalǵan sha­ra­­lardy zoologııa ınstıtýtymen bir­lese atqardyq. Instıtýt bas­shysy Álıhan Meldebekov qol­dap keledi. Osyndaı sharalar jıi uıymdastyrylatyn bolsa, álemdik deńgeıge de kóterilip qalýymyz ábden múmkin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Samat MUSA,  «Egemen Qazaqstan»