Úrim-butaq. Demografııalyq oı-tolǵaý

О́z jerimizde ózimiz sany az ult atanyp, rýhymyz da, tilimiz de, dinimiz de jetimsiregeni kúni keshe ǵana emes pe edi. «Jalǵyz balasy bardyń shyǵar-shyqpas jany bar, tórt balasy bardyń tóbeden salǵan joly bar» degen babalar ósıetin umytyp, Qazaqstan demografııasynyń bolar-bolmas jetistigine marqaıa bastaǵan syńaıymyz bar. «Qazaqstandyqtardyń sany 18 mıllıonnan asty» dep bórkimizdi aspanǵa laqtyryp júrgende, halqymyzdyń tabıǵı ósimi taǵy da tómendep barady. 

Ulttyq ekonomıka mınıs­trliginiń ótken jyly tarat­qan málimetinde, «2017 jylǵy qańtar-qyrkúıekte res­pýblıka halqynyń tabıǵı ósimi 2016 jylǵy qańtar-qyrkúıekpen sa­lys­tyrǵanda 18 myń adamǵa nemese 8,­5 paıyzǵa kemip, 194,9 myń adamdy qu­rady», dep atap kórsetilgen. Qazir eli­mizdegi bala týýdyń jalpy koef­fı­sıenti 1000 turǵynǵa shaqqanda 2,5 náresteden keledi. Dál osy kór­set­kish 2006 jyly 1000 turǵynǵa shaq­qanda 8,3 (8,1) adamnan kelgen edi. Osy bir eleýsiz derekterden-aq jeri úl­ken, halqy az Qazaqstan úshin de­po­pýlıasııa qateri bas kótere bastaǵanyn kórýge bolady. 

Áli esimde, bala kezde aýylymyzda aq saqaly belýaryna túsken, alyp tulǵaly Baıbórik esimdi qart bolatyn. Aýyldyń qara sıraq bar balasy sol aqsaqalǵa sálem bergendi qyzyq kóretinbiz. Ja­rysa shap­qylap kelip, aýzymyzdy tol­­tyra «Assalaýmaǵaleıkým» dep, ata­­myzǵa qos qolymyzdy usynamyz. Ol kisi istep jatqan sharýasyn tas­taı sa­lyp, taramys qoldarymen bar­­lyǵy­myzdyń qolymyzdy alyp, «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyndar!» der edi. Kúnine neshe ret kelip, ne­she ret sálem ber­sek te ol osy só­zi­nen bir ja­ńyl­maıdy. Tipti Baı­bórik ata­myzdyń bar­lyq renishi men qýa­nyshynyń ólshemi de osy úsh aý­yz sózben shekteletin. Erekshe rıza bolyp qýanǵanda, «Úrim-bu­taǵyń óssin, aınalaıyńdar!» de­se, qatty renjip, kúızelgen sátte «Úrim-butaǵyń óskir-aı!» dep keıir edi. Úlkenderdiń aıtýyn­sha, seksennen asyp, jaryq dú­nıeden óter aldyndaǵy Baı­bórik qarttyń sońǵy demi «Úrim-butaǵyń óssin, aına­laıyńdar!» degen aq tilek­pen birge úzilipti. Endi oılap qa­rasam, eki ǵasyrdyń bar­lyq dúr­beleńin basynan ót­kerip, halqy kórgen búkil zul­mat­ty ishine túıgen abyz qart­tyń jaryq dúnıege arnaǵan amanaty, urpaqqa bergen aq batasy osy úsh aýyz sózden quralǵan uly tilekke syıǵan eken-aý! 

Ásirese, Baıbórik atam bel ortasynan keshken HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń basyna túsken náýbet zaýaly buryn-sońdy tarıhta bolyp kórmegen sumdyq edi. Tipti teńdesi joq zarly án – «Elim-aıdy» týǵyzǵan sonaý «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» zamanynda da hal­qymyz mundaı qyrǵynǵa ushyrap kór­gen joq. Tarıhshylardyń zertteýi boı­ynsha, 1723 jylǵy jońǵardyń surapyl shapqynshylyǵynda qazaq hal­qynyń jalpy sany 40 paıyzǵa ke­mise, jıyrmasynshy ǵasyrdyń birin­shi jartysyndaǵy ashtyq, saıası qý­ǵyn-súrgin jáne soǵys qyrǵyn­da­ryn­da qazaq halqy 74 paıyzynan aı­yrylǵan. 

Keń saharany en jaılap kelgen halqymyz 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi zul­ma­tynda, 1917-1918, 1920-1921 jyldardaǵy ashtyq pen dúr­­beleńde qatty kúızelip, úl­ken shyǵynǵa ushyrady. Al 1932 jyl­­ǵy qoldan jasalǵan aq­sıraq ash­tyqta, áli de tolyq naq­ty­lan­baǵan derek boıynsha, 2 mıl­lıondaı adamynan aıyrylǵan. 1936-1938 jyldaryndaǵy jappaı qýǵyn-súrginge ushyratqan qyzyl qyrǵynda eldiń betke shyǵar qaımaǵy – 135 myń arys­taı azamattarynan taǵy aıyryldy. Marqum Maqash Táti­mov­tiń derekteri boıyn­sha, qa­zaq halqynyń Uly Otan soǵy­syn­daǵy tikeleı jáne janama shyǵyndary 1mıllıonǵa jýyq bolǵan eken. Eshqashan orny tolmas osyndaı qurbandyqqa tap bolǵan qazaq halqynyń ata­mekendegi jalpy sany 1945 jy­ly 1 mıllıon 975 myń adamǵa deıin quldyrady. 

1926 jyly ótkizilgen halyq sa­naǵy boıynsha respýb­lı­ka­myzdaǵy qazaq ultynyń sa­ny 3627612 adamdy quraǵan eken. Bas-aıaǵy 20 jyl ishinde hal­qy­myz jartysynan astamynan aıyrylyp, ulandary sıregen Uly dala kúńirenip qaldy. Týsyraǵan keń dala kelimsektermen toltyryla bastady. Taǵdyr tálkegine tap bolyp, qaıta-qaıta zor náýbetke urynǵan halqynyń osy bir aýyr halin kózimen kór­gen Baıbórik qart aq batasyn amanatqa aınaldyryp, aq tile­gin urpaqqa arnaǵan úmitine jal­ǵaǵan eken-aý! Abyz qart tý­ǵan halqynyń tolysar erteńgi kú­ni­ne kámil senip, asyl armanyn anttaı qaıtalaýmen ótipti-aý!? 

Abyz qarttyń aq batasy qa­byl boldy. Ǵasyrlarmen ja­sas­qan qazaq halqy qatal zaman soqqysy qanshama eseńgiretse de qulamady. Súrinip baryp, qaıta turyp, óziniń máńgiligin taǵy da pash etti. Uly Jeńisten keıin bas-aıaǵy 20 jyl ótkende, 3,5 mıllıondyq mejege qaıta kóterildi. Al 1979 jylǵy halyq sanaǵynda respýblıkamyzdaǵy qazaq ultynyń sany 5 mıllıon 289 myń 349 adamǵa jetti. 

Osy rette erekshe atap ótetin bir másele, soǵystan keıingi jyl­dardaǵy qazaqtardyń ta­bıǵı ósý deńgeıi óte joǵary bol­­dy. Máselen, 1940 jyly Odaq boıynsha tabıǵı ósim árbir 1000 adamǵa shaqqanda, 13,2 promıl, Qazaqstanda 19,4 promıl bolsa, 1957 jyly respýb­lı­kamyzdaǵy tabıǵı ósim 31,4 promılge jetti. Al 1958 jyly res­pýblıkamyzdaǵy qazaq ulty­nyń tabıǵı ósimi árbir myń adamǵa shaqqanda 42 promıldi qurap, 1960 jyldardaǵy «demo­gr­a­fııalyq dúmpýdiń» negizi bol­dy. Sol kezeńde qazaq­tyń de­mo­grafııalyq jaǵdaıynyń jaq­sarýyna ıgi yqpal etken taǵy bir úlken qubylys, 1950-1960 jyldary «Keńes azamat­tary» dep ata­latyn kontın­gent esebinen Qytaıdaǵy qazaqtardyń elge oralý tolqy­ny boldy. Ǵalym­dar­dyń deregi boı­ynsha, 1954-1965 jyldary QHR-dan Qazaq­stan­ǵa 259,4 myń repatrıant ke­lip, qonystanypty. Olar negi­zinen qazaq­tar edi.

Sóıtip 1989 jylǵy halyq sana­ǵy­nyń qorytyndysynda respýb­lıka­myzdaǵy qazaq­tar­dyń sany 6 mıllıon 535 myń, odaq­tas respýblıkalarda 1 mıllıon 670 myń, shetelderde 1 mıllıon 535 myń adamdy qurap, qazaq halqy óziniń ósý tarıhynda tuńǵysh ret 10 mıllıondyq mejege jetti. Kóp uzamaı azat­tyq­tyń araıly aq tańy atyp, Qazaqstan táýelsizdikke qol jet­­kizdi. Endi memleketimizdiń demo­grafııalyq saıasatynda túbe­­g­eıli betburys jasalyp, ege­men elimizde, tól jerimizde ulty­myzdyń tabıǵı ósiminiń eseleı ósetinin kútken-aq edik. Átteń, shırek ǵasyrdan asqan táýelsizdik kezeńinde birde-bir ret 1960-shy jyldardaǵydaı «demografııalyq dúmpý» bolmady.

Qazaqstan álemdegi halyq eń az ornalasqan el bolyp sanalady. Qazir elimizdegi bir sharshy shaqyrym jerde turatyndar sa­ny orta eseppen segiz adamnan aı­nalady eken. Endeshe Qazaq eli úshin demografııalyq ósimniń úl­ken geosaıası máni bar. Halqy sı­rek Uly dalaǵa kóz alartýshy­lar tórt buryshymyzda da az emes. Sondyqtan óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken táýel­sizdik jyl­dardaǵy halqymyzdyń ta­bı­ǵı ósimi toqmeıilsýge negiz bola al­maıdy. 

Taǵy da naqty sıfrǵa júgineıik. Táýelsizdigimizge qol jetkizgen 1991 jyly respýb­lı­kamyzdaǵy halyq sany 16 mıllıonnyń ústinde bolatyn (1989 jylǵy sanaq boıynsha 16 464 464 adamdy quraǵan). 2017 jyldyń 1 qyrkúıeginde Qazaqstan Respýblıkasy hal­qy­nyń sany 18 074 100 adamǵa jet­ti. Iаǵnı 26 jyldyń ishinde el hal­qynyń ósimi 2 mıllıonnyń aına­lasynda. Ras, osy jyldarda res­pýblıkamyzdan óz­deriniń tarıhı otandaryna qonys aý­darǵan ózge ult ókilderi az bolǵan joq. Onyń esesin atamekenine oralǵan qan­­dastarymyzdyń uly kóshi tolyq­tyr­dy emes pe?! Sonda tabıǵı ósim qaıda?

Bul oraıda tarıhı kórshimiz ózbek halqynyń tabıǵı ósimine qyzyǵa da, qyzǵana qaraýǵa má­j­búrmiz. О́tken ǵasyrdyń ba­syn­daǵy demografııalyq derek­­ter boıynsha, qazaq halqy­nan úsh ese az bolǵan ózbek baýyrlar 1970 jyldary san jaǵynan te­ńesti. Týysqan halyqtar jappaı táýelsizdik alǵan 1991 jyly 20 mıllıonnyń ústin­de bolǵan ózbek halqy 2013 jyly, ıaǵnı táýelsizdiginiń 22 jylynda 10 mıllıon­ǵa kóbeıip, 30 mıllıonnan asty. 

Endi osy jyldar ishindegi qazaq halqynyń tabıǵı ósimin saralap kóreıik. Táýelsizdik alǵan jyly respýblıkamyzda jeti mıllıonnyń ústinde bolǵan qazaq ulty 2012 jylǵy derek boıynsha 10 979 511 adamdy quraǵan eken. Iаǵnı táýel­sizdigimizdiń 21 jylyn­da respýblıkamyzdaǵy qazaq­tar­dyń sany 2 980 myń adamǵa ósken. Dál osy merzimde shetelderden atamekenine oral­ǵan qazaqtardyń sany 950 myń adamnan asyp jyǵylypty.  Halyqtyń tabıǵı ósimin art­tyrýdyń joly bireý – ol bala týýdy kóbeıtý jáne sol úshin memleket tarapynan analarǵa barynsha qoldaý kór­­­setip, jeńildikter jasaý. 

Halqynyń sany jaǵynan qazaq­ty on orap alatyn orystyń bala týý­dy yntalan­dy­rýǵa arna­ǵan mem­le­kettik qarjysynyń qasyn­da bizdiki qasqaldaqtyń qanyndaı. Máselen, Qazaqstanda 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap birinshi, ekinshi jáne úshinshi bala týǵanda tólenetin bir rettik járdemaqy 91 390 teńgege (275 AQSh dollary mólsherinde) deıin arttyryldy (buryn – 62 255 teńge kóleminde bolatyn). Al Reseıde ekinshi jáne odan keıingi bala týǵanda tólenetin bir rettik járdemaqy – 453026 rýbl (8 myń AQSh dollary mólsherinde). Jańa jyldan bastap Reseıde birinshi bala týǵan otbasylaryna prezıdenttik 10 700 rýbl mólsherinde (bizshe 60 myń teńgeden astam) aı saıynǵy járdemaqy tólenetin boldy. 

О́tken jyly elimizdiń BAQ-tary 7 balasyn jetektep, kóshe kezgen al­ma­ty­lyq ana Shynar Sár­senbaeva, ne baspanaǵa, ne isher asqa jarymaı otyr­ǵan shym­kenttik 8 balanyń anasy Naǵıma О́skenbaeva, 4 bala­nyń anasy mań­ǵystaýlyq Kúnsulý Jumasheva, 8 balanyń anasy almatylyq Tolqyn Námet­qulovalardyń aýyr hali týraly ashyna jazdy. Sonda «Batyr ana» Shynar Sársenbaeva «Jergilikti ákim qaralar aı saıyn balalarǵa alatyn 14 myń teńgeni kózime túrtki qylady. Ol 14 myń balalardyń kún­d­elikti jeıtin nanyna da jet­p­eıdi», dep kúńirengen edi. 

«Alty ul tapqan anany hanym dese bolady», dep altyn qursaq analardy hannan artyq qadirlegen qazaq edik qoı. Endi ne kórindi?! Úkimetke ala­qan jaımańdar, memleket saýyn sıyr emes qoı» dep kóp bala­ly analardan memleket múdde­sin qorǵaǵysh sheneýnikter offshor asqan qazaqstandyq mıllıar­d­tardy solaı qorǵamaı ma?! Aqı­q­atynda jahandaný doń­ǵa­laǵynyń tas dıirmenine juty­lyp ketpeýimiz de hal­qymyzdyń tabıǵı ósimine tikeleı baı­la­nys­ty. Qazaqtyń qataryn kóbeı­t­ý úshin eshkim bizge bal­shyq­tan bala jasap bere almaıdy. Qazaqtyń bolashaǵyn baıandy ete­tin – kópbalaly altyn qursaq ana­lar. 

«О́z kúnińdi óziń kór» ura­ny ortaǵa tastalǵan keshegi toq­sa­nynshy jyldary qazaq hal­qy­nyń tabıǵı ósimi toqyraýǵa tústi. Mamandardyń boljamy boıynsha, 90-jyldardaǵy bala týýdyń kúrt kemip ketýi, 2020 jyldary halqymyzdyń demo­grafııalyq ósimin tejeı­di. Onyń ústine búginde elimiz­de turǵyndar sanynyń dına­mıkasy stasıonarlyq deń­geı­ge jetip, balalar men qa­rııa­lar sany teńesýge aınaldy. Iаǵnı regressıvti ósý sal­dosynyń qaýpi tóndi. Qazaq ultyn jahandyq bul tyǵy­ryq­tan alyp shyǵatyn da altyn qursaq kóp balaly analar. Sondyqtan halqymyzdyń aldynda turǵan demogra­fııa­lyq aýyrtpalyqtardyń salmaǵyn jeńildetý úshin kóp balaly analardyń qataryn kóbeıtý paryz. Ol úshin qoǵamymyzda qalyptasqan kóp balaly anaǵa degen meıirimsiz kózqarasty ózgertý qajet. Bir bala tapqan men on bala tapqannyń beıneti bir­deı emes. Sondyqtan «Batyr ana­larǵa» aı saıyn turaqty túr­de tólenetin tolyqqandy ja­laqy taǵaıyndaý kerek. Qazaq je­riniń qazynasyn ult ıgiligine jaratyp, munaı dollarlarynan kóp balaly otbasylarǵa ar­nalǵan «ana kapıtalyn» ja­saqtaý qajet. Kóp balaly ot­ba­sylaryna, altyn qursaq ana­­larǵa memleket tarapynan beriletin árbir teńge – ult bo­la­shaǵy úshin salynǵan ınves­tı­sııa. 

Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»