Ataqty «Aq úı» men syrǵa toly «Sary úı»

Almatyda  dál osyndaı ataqty ǵalymdar men iri mádenıet pen ónerdiń ókilderi jáne belgili partııa, qoǵam qaıratkerleri úshin arnaıy salynǵan úıler, olar qonystanǵan kóshelerden turatyn «altyn aýdandar» az emes. Bir sheti Seıfýllın kóshesinen bas­talyp Dostyq dańǵylyna deıin sozylyp jatqan, Abaı men Tóle bı kósheleriniń ortasyndaǵy tórtburysh aýmaq úı satatyn rıeltorlar úshin baǵasynyń bıiktigimen qymbat bolsa, qarapaıym adamdar úshin qasterli tulǵalardyń ómir súrip ketýimen qymbat. Jaqsynyń tabanynyń izi qalǵan úı ekenin ilýli turǵan eskertkish-taqta aıtady. 

Al  Muqan Tólebaev kóshesimen tómen qaraı quldılasańyz, qa­dam basqan saıyn eki qaptalda or­nalasqan úılerdiń tómengi qabatyndaǵy qabyrǵaǵa tutasa ilingen eskertkish-taqtalardaǵy jazýdy oqımyn dep ońdy-sol­dy qaraýmen-aq moınyńa sal­maq túsip, basyńnyń aınala bastaǵanyn baıqaısyń. Qan­sha qyzyqtaǵyń kelse de, saǵy­nyshyńdy oıatatyn samsaǵan es­kertkishterdegi jazýdyń bárin oqyp turýdyń múmkin emestigi esińe túsip, boıyńdy jeńil muń bılep, dittegen jaǵyńa jóneı bere­siń. Kóshe emes, quddy bir eskertkish-taqtalardyń – qadir-qasıeti birinen-biri asatyn o dúnıelik bolǵan jaqsylardyń ózinen keıingiler úshin qaldyrǵan qurmet galereıasy ma dersiń. Daq­pyrty men dańqy dál osy úı­lerden artyq bolmasa kem emes, el aýzyndaǵy folklor ispetti aýyz­sha da, jazbasha da ádebıetke arqaý bolǵan, ıeleriniń kózi tiri­sinde-aq kópshiliktiń kóńilinde súı­kimdi beınesin «somdap» al­ǵan Almatyda taǵy da aıaýly eki úı bar. Kún saıyn tańerteń jáne keshkilik júretin jolymyz bolǵandyqtan, tym-tyrys turatyn terezelerine qarap ótý ádetimizge aınalǵan. Mop-momaqan bolyp turǵany qazir ǵoı, áıtpese Jazýshylar odaǵyn Ánýar Álimjanov basqaryp tur­ǵan kezde qalamgerlerge be­ril­gen ataqty «Aq úı» men syryn ishine búkken «Sary úıde» nebir tentek minezder turdy ǵoı. Bul «búlikshilerdiń» árqaı­sysy ádebıetke qanshama baǵa jet­pes baılyq syılap ketti. Saqur-suqyr qaınap jatqan áde­bıetke qatar júrip qyzmet etip qana qoımaı, ómirde «siz-bizi» jarasqan Qudaı qosqan kórshilerdiń bir úıdi bóliskenderi baqyt boldy ma, álde onyń da ózindik qolaısyzdyǵy bar ma edi, ony ıeleriniń ózderi biler. Biraq janynan ótkende jaısańdardy eske alyp, kóńil ııtini ras.

1977 jyly «Almaty­qa­la­q­u­rylys» eski garajdardy kúrep tastap, ornyna salyp bergen qos úı bas shaıqatyp, aıta júretindeı nebir qyzyqty hıkaıattarǵa toly bolǵanyn ádebıetsúıer qaýym jaqsy biledi. Tipti salynbaı jatyp, «osy jerden úı beriledi eken» degendi estigen boıda ki­leń páter jaldap, baspananyń qorlyǵy ótken aǵalarymyz kún saıyn qurylystyń basyna baryp, temekisin burqyratyp, shań-topyraqqa kómilip turyp áńgime-dúken qurýdy ádetke aınaldyrypty. M.Áýezov teatrynyń dál artynda jatqan Jambyl kó­shesiniń osy bóligi el aýzynda «qaıyneneniń tili» dep atalyp ketken. Sebebi ... sebebi jińishke ári uzyn bolyp, salaqulash sozylyp jatqandyqtan solaı atalǵan bolar dep shamalaımyz. Sonyń da janama áseri boldy ma, oǵan endi qaljyńy adam óltiretin qý tildi qalamgerler ke­lip qonystanǵannan keıin bul úılerden qaljyń da, syrǵa toly qyrly kitaptar da qazaq ishine qalyqtap tarap jatty. Qaljyńdasatyn qatarlasy emes­­­piz, satıraǵa bergisiz talaı syltyń sózdiń týýyna sebepker bolǵan «Aq úı» men «Sary úıdi» jalpaq jurtqa jaıylǵan tirkeme-tirkesimen aıtýǵa tilimizge teris­ken shyǵatyndaı tartynyp, sy­paıylyq saqtaımyz, alaıda sol beıkúná ataýynyń ózi-aq osy úıdiń qurmetin asyrmasa, kemitip turǵan joq. 

Zamanynda Jazýshylar oda­ǵynyń ózine «alternatıva» bola jazdaǵan bul eki úı de Odaq­tyń kishigirim bir bólimshesi sııaq­ty óleń oqylyp, povest taldanyp, qyzylkeńirdek aıtys jú­rip jatatyn dúrmegi mol or­ta bolǵan. Sebebi aqyny bar, jazý­shysy bar, onyń ishinde Odaq­ta qyzmet isteıtin birdi-ekili hatshy, terimshi, esepshisi bar, qyryq adam «Aq úıden» úı alsa, jıyrma qalamger «Sary úıden» páterli bolyp, bas-aıaǵy ádebıettiń aınalasyndaǵy 60 adam ýlap-shýlap qatar tur­ǵan qos úıge bir mezgilde ke­lip qonystanady. Mysaly, «Aq úıde» Sádý Mashaqov, Ospan­han Áýbákirov, Oralhan Bó­keev, Táken Álimqulov, Qýan­dyq Shańǵytbaev, Shámil Muha­metjanov, О́tebaı Qanahın, Hız­met Abdýllın, Amantaı Sataev, Iztaı Mámbetov, Ramazan Toqtarov, Marat Qabanbaev, Saıymjan Erkebaev, Ibragım Isaev, Esenjol Dombaev, Be­ken Ábdirazaqov, Qabdesh Ju­ma­dilov (keıingi jyldary bas­qa úıge qonys aýdarǵan), Ǵabbas Qabyshev, Sovethan Ǵab­basov tursa, «Sary úıde» Jaı­sańbek Moldaǵalıev, Qadyr Myr­zalıev, Muhtar Maǵaýın, Asqar Súleımenov, Ábdirashıt Ahmetov, Sátimjan Sanbaev, Islám Jarylǵapov, Ábirash Jámishev, Murat Áýezov, Úmit Jansúgirova, taǵy basqalary turǵan. Mıllıonnan artyq tur­ǵyny bar megapolıste osynshama marǵasqany baýyryna basqan budan ózge bosaǵasy altyn «zııa­ly» úıdi tabý qıyn shyǵar. Osy avtorlardyń árqaısysy ádebıetke eki jylda bir jınaq berip turypty. Jazýdan basqa ýaıymy bolmaı, jarysa jumys istegen proza men poezııanyń iri ókilderi qalaı erkelese de jarasady emes pe? Aranyń uıasyndaı gýildesip jatatyn «Qalamgerdiń» rólin munda alqaqotan otyra qalyp áńgimelesýge yńǵaıly atshaptyrym aýla atqara beretin. Ǵajap emes pe: esiginiń aldyna shyqsa boldy – Qadyr Myr­zalıevti kóredi, aldynan Asqar Súleımenov kele jatady, myna podezdiń tusynda Oralhan Bó­keev kóliginen túsip jatady. Esik­ti kiltpen jaýyp, qulyp salý degendi bul úıdiń turǵyndary bilmeıdi. Ákeleri sııaqty balalary da tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken, sát saıyn dobyn qushaqtap, birin-biri izdep kelip turady. Mundaıda qaısybiri qońyraýǵa júgire bersin, odan da esiktiń ashyq turǵany durys, kelse, «óz adamy». Amal ne, búginde jaısańdardyń derligi o dúnıelik boldy, birqatar qara­shańyraqta jaqsynyń kózindeı bolyp qara ormanyn kúzetken jesir­leri men balalary otyrsa, kópshiligi páterin satyp ne aýys­tyryp, basqa jaqqa kóship ketken. Biraq ádebıetti súı­gen, atalǵan qalamgerlerdiń shy­ǵar­malaryn jastanyp jatyp oqy­ǵan ár oqyrmanǵa otty da názik óleńniń, ıakı oıly da tereń áńgime men romandardyń dál osy úıdiń tórinen tartý etilgeni úshin áli de ystyq tartatyn shyǵar dep oılaımyz.

 Bul úıdegi qyzyqtardyń bir parasy jazýshy Álibek As­qa­rov qurastyrǵan «... Degen eken­de» bylaısha baıandalady. Jazýshylar odaǵynyń úıinde Hızmet Abdýllın, Qýan­dyq Shańǵytbaev, Shámil Mu­hametjanov, Iztaı Mámbetov sııaq­ty aqyn-jazýshylar kórshi turady eken. Birde bas qosyp, ázil-qaljyń jarastyryp otyr­ǵanda Qýandyq: – Aý, Hız­met, myna qazaqtardyń birine Altaı­dan, birine Aqjaıyqtan, endi birine Arqadan aǵylyp qoı kelip jatady. Sen bolsań ǵoı, aýylyń Almatynyń irgesinde, ómiri bir qoı aldyrýdy bilmeısiń, álde aýyl-aımaǵyń maldyń ne ekenin bilmeı me? – dep ázildeıdi ǵoı. Hızmet shyqqan ortanyń, shyndyǵynda, maldan góri jerdi kóbirek kúıttegeni ras. Alaıda et jóninde qazaqtardan kem túskisi kelmegen Hızmet: – Á-á, bizdiń aýyldyń da ár kódesiniń túbi mal, qoı degenińniń kúnde bireýin keltirýge bolar edi. Biraq mende senderdiki sııaqty balkon joq, birinshi qabatta turamyn ǵoı, – dep jaltarady. Munysyna toqtaıtyn jigitter me, «oıbaı-aý, óziń aldymen qoı aldyrshy, sonsoń et saqtaýǵa kelgende biz­de balkon degeniń jetedi ǵoı» dep taqymdap qoımaıdy. Sonda sheginerge jeri qalmaǵan Hızmet: – Joq, qazaq pen qasqyrǵa etti senip qoıýǵa bolmaıdy, – degen eken. Arada birer kún ótkende telefon shyr etedi. Hızmet telefon qulaǵyn kóterse, Sábıt Muqanov eken. – Ýaı, Hızmet, men Sábıt qoı, – dep óziniń qyryldaı shyǵatyn daýsymen birtúrli ser­gek til qatady, – qazaq pen qasqyrǵa etti senip qoıýǵa bolmaıdy degen sóziń jaqsy eken. Sábeń qyryldaı kúlip, telefon qulaǵyn qoıa salady.

Mine, kórshiler arasyndaǵy mundaı qyzyq bul úıde kúnde bolyp jatatyn. Úıindegi úsh bala, aýyldan qydyrystap kelip qonaq bolyp jatatyn aǵaıyn-týystyń ústine poıyzda jolshybaı ta­nys­qan adamdardy «Almatyda ju­mysy bar eken, bitirgenshe biz­diń úıde tura tursyn» dep ertip keletin Ospanhan aǵa­myzdyń jomarttyǵy men ázil­keshtiginen týǵan áńgimeniń ózi bir tóbe. Ospanhan, Hızmet, Shá­mil qaıtys bolyp, qos úı qatar kúńirenip jatqanda, kór­shilerin qara jerge qımaǵan aqyn Beken Ábdirazaqov arnaý óleń­­der jazyp, el-jurtyn tegis eńiretkenin aqynnyń oshaǵynyń otyn óshirmeı otyrǵan jary Qazyna apaı kózine jas alyp otyryp eske aldy. «Biz munda ózimiz bir aýyl sııaqty edik qoı. Biri aǵa, biri ini sekildi, bári bir anadan týǵan baýyrdaı bolyp ketken qımastary ketkende, Beken alasuryp olardy qatty izdedi. Ásirese Osekeńdi janynan da jaqsy kóretin. Erlerimiz tatý bolǵannan keıin shyǵar, biz áıelder de ózara syılas, syrlas ómir súrdik. Bular biriniń úıine biri kirip, jazǵandaryn oqyp, jaqsy syılasty. Aralarynda qyzǵanysh, kóre almastyq degen pendeshilikke jol bermedi. Olar ómirden baıaǵyda ótip ketse de, biz bir-birimizben habarlasyp, aralasyp turamyz», deıdi jasy 81-ge kelgen Qazyna apa.

«Aq úı» men «Sary úıdi» erin­beı aınalyp shyqtyq. «Aq úı» áli de árin bermepti, tek «sary» ǵana zamanyna qaraı sándenip, qyzyl túske boıalyp, qulpyryp alǵan. Alpys qalamgerdiń arasynan «Aı úıde» tek Oralhan Bókeı, Ospanhan Áýbákirov, Táken Álimqulovqa, «Sary úıde» Jaısańbek Moldaǵalıev pen Qadyr Myrzalıevke ǵana taqta ornatylǵan. Árıne kóp­shiligi kózi tirisinde kóship ketti, biraq qadirli esimdi ǵana emes, qazaq úshin atqaryp ketken qyz­metin de eske salyp turatyn eskert­kish taqta ilý máselesi bul beseýimen shektelmeýi tıis. Almaty qalasynyń ákimdigi alpystyń bárine bolmasa da, eńbegi eleýge turarlyq eń bolmasa jıyrma-otyzynyń esimin jıyp-terip jazyp, bir taqta ornatsa, olardyń urpaǵy úshin ǵana emes, ádebıet úshin ádiletti is bolar edi. Qaperge alsa, qanekeı?..

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY