Qazaq halyq ánderinede kóbinese aldyńǵy eki joly sońǵy eki jolyna qyzmet etý úshin, ıaǵnı uıqas úshin turǵandaı seziledi. Alaıda, olaı emes, qaıta bul onyń negizgi ereksheligi deýge bolady. Kerek deseńiz, ol qazaqtyń oılaý júıesi desek te bolady.
Ádebıettegi, kınodaǵy belgili oqıǵany baıandaý úshin ortany tanystyryp alý zańdylyǵy qazaq ánderinde, qara óleńderinde ejelden bar úlgi. «Baıanaýyl basynan bult ketpes, Qııadaǵy túlkige qusym jetpes» dep bastalǵan ánde Baıanaýyldyń basyndaǵy bulttyń jigit muńy ekenin birden túsinesiz. Qııadaǵy túlki – qyz, jete almaǵan qusy – armany, ıaǵnı ózi emes pe?! Halyq ánderinde mundaı tuspal jetip artylady. Biraq, bir qaraǵanda bólek turǵandaı seziledi. «Jem tússe aıaǵyna at súrinshek, Kelgende jıyrma beske qyz – erinshek» dep, múmkin otyrǵan qyzdy aıaǵyna jem túsken atqa teńep, onyń jas kúnindegideı qydyrysty júrisiniń azaıýyn meńzep, sony aıaǵyna jem túsken atpen baılanystyra aıtyp turǵan joq pa?! Aıaǵyna jem túsýdi tarqatyp jatpaı-aq qoısaq ta bolatyn shyǵar, qysqasha aıtqanda qatty shaýyp kelgen minis at nemese júıriktiń qanyn taratyp aıańdatpaǵannan býynǵa qandy sarysý jınalýyn aıtady. Ony elemese at syltyp aqsap nemese súrinshek bolyp, uzaq júriske jaramaı qalady. Mátin jalǵasyndaǵy: Osy ánge shattandyryp salady eken, Túbinde záımkeniń bir kelinshek. - degen jolǵa qarasańyz, uzatylyp ketken qyzdyń aıaǵy aýyr bolǵan jaǵdaıynan habar berip turǵandaı da áser beretindeı me, qalaı? Al, án shyǵarýshy er azamat desek tipti basqasha túsinýge bolatyn sekildi... Kóneden jetken bul ándi árkim ár qalaı túsinip, ár qalaı tyńdar, aıtpaǵymyz, qalaı desek te, án mátinindegi aldyńǵy oıdyń sharpýy keıingi jolda aıtylǵan sózdiń maǵynasyn keńeıtip turǵany anyq. Biz bul jerde ánniń tarıhyn nemese qalaı shyqqany jaıyn emes, ándi tyńdaýshynyń qabyldaýy týraly sóz etip otyrǵanymyz túsinikti bolar.
Osy sekildi «Ǵazızagúl» ánindegi: «Aınalaıyn qaraǵym, keldiń qaıdan, Alma moıyn aq úırek ushar saıdan. Mekenińdi eı, qalqa, aıtyp qoıshy, Jat bolmaǵy adamnyń osyndaıdan» deıtin bir shýmaq óleń ushqan qustyń da deregi bolady, seniń de el-jerińdi bile otyraıyq, bir otyryp kezdeskende tanysyp, uǵyspaı kete bersek jat bolatyndyǵymyzdyń sebebi sol degen yńǵaıdaǵy bastan aıaq baılanysyp turǵan tutastaı sóılem emes pe? Búginde ózgesheleý qalyptasyp qalalyq saltymyzǵa qarap otyryp, shynymen de jat bolmaǵy adamnyń osyndaıdan eken-aý deısiń... Bul klassıkalyq án mátinderindegi eń qarapaıymy.
«Mingenim dáıim meniń alqarager, Shaınaıdy aýyzdyǵyn sol qarager. Barynda tirshiliktiń oına da kúl, Jalmaıdy bárimizdi sum qara jer» degendegi alqarageri at emes tirshilik ekeni týraly anyqtap aıtyp berýge bolady.
Keıde halyq ánderiniń mátinderiniń keńestik senzýraǵa asa qatty ushyramaı qalpyn saqtap qalýynyń ózinde onyń bir qaraǵanda baıqala bermeıtin osyndaı ishti, syrly tabıǵatynyń da septigi tıgendeı bolady da turady...
Sondyqtan halyq ánderindegi sózderdi óz túsinigimizge salyp burmalaı berýge bolmaıdy. Al, aıtýshylar sózdiń astaryna barynsha boılaýym lázim. Mysaly qazaqtyń «Eki jıren» deıtin ǵajaıyp áni:
«Kóshkende jylqy aıdaımyn alamenen, Aýlyńa barýshy edim dalamenen» bolyp shyrqalyp júrgenine tyńdarman kýá. Kóp ánshilerimiz osylaı oryndapty. Qısynsyz-aq. Aýylyna dalamen barmaǵanda jerdiń astymen bara ma? Álde aspanmen be? Ol onsyzda túsinikti. Al, dalada týǵan án dalalyq minez, dalalyq bolmys, dalalyq syrymen erekshe. Mátinniń durysy: «Aýlyńa barýshy edim salamenen». Bul nusqa «Syr sandyq» atty qazaq ánderiniń antologııasynda da (qurast.: Q.Á.Qaırat Baıbosynov, A.J.Nyǵyzbaev, Q.H.Aıtbaev) osylaı jazylǵan. Kádimgi Dýlat Babataıdyń «Aqqanda bulaq saı-salań, Shytyrman toǵaı aınalań...» degenindegi sala. Aýylyńa kóldeneń kózden tasalanyp barýshy edim degendi aıtyp turǵandaı. Al, birinshi tarmaqta baran, tory emes alabaıraq at minip jylqy aıdaǵan azamattyń kóshtegi qyz kózine aıshyqtalyp túskisi kelgen ańsarly oıyn ańǵaramyz desek, kóshpeli dáýirdiń ózgeshe mahabbat tiliniń názik qupııa qaltarysyna bir súńgip shyqqandaı kúı keshýge bolady.
Biz sezinisti aıtamyz, qazir Abaı atamyz aıtqan «Adam az muny bilip án salarlyq, Tyńdaýshy da az sol ánnen bahra alarlyq» degenniń kókesi bolyp-aq turǵan shaq. Sózderi burmalanyp aıtylatyn ánderdiń de qatary molaımasa azaımaı tur...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»