Suńqary edi elimniń

Jyrynyń oqqa ushsa da  bulbul qusy,

Ajaldy jeńgen jannyń  bul myqtysy!

Bir týyp, eki ólip, myń tirilip,

Bizben bir otyrǵany –  shyndyq kúshi.

Taıyr Jarokov

Reseı halyqtarynyń ult­tyq múddelerin qorǵap, ony ny­ǵaıta berýge baǵyttalǵan is-sha­ralarynyń qandaıy bolsyn Stalın buǵan qolma-qol qar­sy shyǵyp, «ultshyldyq ýklon»­ dep baǵalaıdy. Solaı bola tur­sa da, ol Lenınniń kózi tiri ke­zinde kópshilik tarapynan qyzý qoldaý taba qoımady. Sondyqtan bolar, partııanyń HII seziniń (1923) ulttyq másele jónindegi sheshiminde jergilikti emes, «uly­derjavalyq ýklonnyń» asa qaýip­tiligi basa kórsetildi. Biraq eshteńeden sheginbeıtin Stalın sezden keıin bul sheshimdi joqqa shyǵarý úshin qoldan kelgenniń bárin istedi. Máselen, «kórińder, baıqap júrińder!» dep belgi bergendeı, túrki tektes halyqtardyń asa kórnekti ókiliniń biri, Narkomnastyń kollegııa múshesi, belgili tatar bolshevıgi qazaq zııalylarymen (T.Rysqulov, S.Qojanov, t.b.) pikirles júrgen M.Sultanǵalıevke terror júrgizý úshin ultshyl-ýklondy ádeıi óris­tetti degen jalǵan isti OGPÝ ar­qy­ly sotqa deıin jetkizip, qýǵyn-súrginge túsirgen, keıin atylyp ketken.

Ultshyldarmen kúres naýqany birtindep Qazaqstanǵa da jetti. III partııa konferensııasynda (Orynbor, 1923) RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń ókili E.Iаroslavskıı Qazaqstanda tap kúresi bar eken­di­gin mundaǵy kommýnıster kór­meıdi, kórse de bilmegen bolady. Bularda ultshyldyq pıǵyl basym, sol sebepti tap kúresin tıisti dárejede júrgize almaı otyr degen oı órbitip, Sákenniń «Azııa (Eýropaǵa)» degen óleńin mysalǵa keltiredi. Munda belgili bir jat ıdeo­logııanyń salqyny bar. Bul tap­tyq kúres emes, ulttar kúresi deıdi».

 Eldiń bir top belgili azamattary mundaı pikirmen kelis­peıdi. Úkimet basshysy Sáken Seıfýllınniń ózi bas bolyp, Meńdeshev, Sádýaqasov, Nurmaqov, Mustanbaev qostap, barlyǵy 14 adam Ortalyq Komıtetke nara­zylyq bildirgen hat joldaıdy. Jaýap hatta «qazaq joldastarǵa ultshyldar degen betaldy aıyptaý jasalǵan joq, al ultshyl-ýklo­nıstik kózqarastardy synǵa alý ábden oryndy jáne bul par­tııanyń árbir múshesiniń ajy­raǵysyz pravosy ǵana emes, sony­men birge mindeti de bolyp ta­by­lady» dep jaýap berildi. Iаǵnı jergilikti erekshelikterdi eleýsiz qaldyrmaıyq degen qazaq zııa­lylaryn ortalyq «ultshyl ýklo­nıster» dep aıyptady dep túsinýimiz kerek. Sóıtip bul partııa konferensııasy qazaq eliniń túbegeıli máselelerin sheshýdiń ornyna keıin úlken saıası naýqanǵa aınalǵan 37-niń oıranyna negiz qalap ketti.

 * * *

1936 jyldyń 10 qańtarynda Mınsk qalasynda KSRO Jazý­shylar odaǵynyń kezekti plenýmy óz jumysyn bastady. Belgili qalamger Novıkov-Prıboıdyń usynysy boıynsha qurmetti prezıdıýmdaǵy jıyrma adamnyń ishinde tórde sol kezde BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń sekretary N.I.Ejov (sol jyldyń qyr­kúıeginen bastap tikeleı NKVD-ni qosa basqarǵan) ta otyrǵan.

Plenýmda Beıimbet Maılın bashqurt ádebıeti jaıly pikir aıtqysy kelip edi, biraq oǵan sóz berilmedi. 12 qańtarda ótken plenýmnyń besinshi májilisinde jaryssózge F.Berezovskıı qa­tysty. Qazaq ádebıeti týraly oı bólisti. Onyń kórnekti ókil­deriniń shyǵarmashylyǵyna baǵa berdi. Alaıda baıqaýsyzda jańylyp aıtqan sóz úshin onyń avtory ǵana emes, kimge baǵyttalsa sol adam da zııan shegýi múmkin ǵoı. Máselen, Berezovskıı bylaı deıdi: «...Alaıda ol óziniń «Qyzyl at» poemasynda jáne basqa da keıbir shyǵarmalarynda troskııshildikke tán saıası qate­likter jiberdi. Qazir ondaı kem­shilikterden Seıfýllın arylǵan».

Aýyzdan shyqqan sóz – atylǵan oq. Plenýmǵa qatysqandardyń ishinde «troskııshilsiń» dep aıyptalǵan jalǵyz Sáken edi. Moraldyq turǵydan ezip-jan­­shylǵan, júregi qan jylaǵan Sáken endi qalaı aqtalamyn dep qaǵaz-qalamyn alyp bolǵansha stalındik terrordyń ot-jalyny el shetine jetip qalǵan bolatyn.

Negizinde Berezovskıı bóten adam emes. Sáken shákirt kezin­de jaqyndasyp, keıin keńes dáýirinde onymen shyǵarmashylyq dostyq qarym-qatynasyn úzbe­gen. Bul jóninde orys aqyny K.Altaıskıı bylaı deıdi: «Feo­ktıst Berezovskıı óziniń qazaq dostaryn eshýaqytta esinen eki eli shyǵarmaıtyn. Ásirese qa­dirli dosy Sáken Seıfýllındi ákelik kóńilmen eske alyp, aýzy­nan tastamaıtyn». Qalaı desek te, Berezovskııdiń Mınskide ótken plenýmdaǵy sózi Ejovtyń kózinshe aıtylyp, resmı qattalýy jaqsylyqtyń nyshany emes edi.

Biraq solaı bolsa da, 1936 jyl Sáken úshin jemisti kúnder sııaqty kóringeni ras. Mamyr aıyn­da Máskeýde qazaq óneri men ádebıetiniń birinshi onkúndigine qatysty. 26 mamyrda eki aqyn – Sáken Seıfýllın men Jambyl Jabaev qazaq jazýshylary arasynan tuńǵysh ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen nagradtaldy. Al Qazaqstan jurtshylyǵy bir aıdan soń aqıyq aqynnyń ádebı qyz­metine 20 jyl tolýyn atap ótýine oraı osy mereke týraly Qa­zaqstan Ortalyq Atqarý Komı­tetiniń Tóralqasy arnaıy qaýly qabyldady.

 * * *

Bul ýaqytta Máskeýde «halyq jaýlarymen», ultshyldarmen, troskııshilermen kúres kúsheıe túskenin kópshilik sezine bastaǵan. Tap sol kezde, 1936 jyldyń 26 shildesinde, KSRO Orman sharýashylyǵy komıssarıatynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen Sokolnıkov (shyn aty-jóni Gırsh Iаnkelevıch Brıllıant) Grıgorıı Iаkovlevıch partııa qatarynan shyǵarylyp, kelesi kúni qamaýǵa alyndy. Bul keńester eliniń kórnekti memleket qaıratkeri bolatyn. Ol tikeleı Lenın men Stalınniń qaramaǵynda istep, KSRO-nyń alǵashqy qarjy halkomy (1923) bolyp istegen, Gaaga konferensııasyna (1922) qatysqan, BK(b)P OK-ge kandıdat (1922), múshe (1930) bolǵan. 1925-1926 j. G.E.Zınovev, L.B.Kamenev aralasqan «jańa oppozısııa» degen uıymnyń jumysyna qatysqan. «Antısovettik troskııshil parallel ortalyq» degen uıymnyń múshesi jáne S.M.Kırovtyń qa­zasyna qatysy bar degen qol­dan jasalǵan jalǵan qujatpen aıyp­talǵan. NKVD-niń paıymdaýynsha, Sokolnıkovke taǵylǵan aýyr qylmystyń biri onyń Germanııa men Japonııa elderiniń barlaý organdarymen baılanysy bo­­lyp­­ty-mys. Sot barysynda so­­nymen birge ol qatysqan uıym­­­nyń baǵdarlamasynda par­­­tııanyń «ındýstra­­­lıza­­sııa, ujymdastyrý saıa­sa­ty­­­­nan­ bas tartyp, jergilikti jerde ka­­pıtalızmniń damýy kózdeldi», – dep atap kórsetildi. 1937 jyldyń 30 qań­tarynda on jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Resmı derek boıynsha kamerada birge otyrǵan seriktesi óltirip ketken. G.Iа.Sokolnıkov (marqum) 1988 jyldyń 12 maýsymynda aqtalyp, sol jyldyń aıaǵynda partııalyq quqyǵy qalpyna keltirilgen.

Bul jerde biz nege ony osyn­sha sóz qylyp otyrmyz? Se­bebi bul kisiniń aty-jóni Sáken Seıfýllınniń negizgi aıyp­taýshysynyń biri esebinde qyl­mystyq istiń bel ortasynda júr. Aıyptaý qorytyndysynda ol «1936 jyly antısovettik ju­mysty júrgizý maqsatymen halyq jaýy Sokolnıkovpen baılanys jasaǵan» delingen. Onyń otbasyn tilge tıek etsek, úsh ret úılengen (resmı túrde sońǵysymen ǵana nekelesken). Birinshi áıeli – Faına Matveevna Zarhı. Ekinshi áıeli – Marııa Vasılevna Shekotıhına. Ekeýi de qarapaıym sheneýnikter, bulardyń qylmystyq iske qa­tysy joq. Al úshinshi úılengen áıeli (1926) jazýshy – Galına Iosıfovna Serebrıakovanyń (7.12.1905 – 30.06.1980) taǵdyry múldem basqasha. Ol qandaı otbasynan shyqty desek, ákesi kórnekti bolshevık, ǵalym-dáriger Iosıf Moıseevıch Byk-Bek (18.10.1882 – 5.1.1937, evreı, repressııaǵa ushyrap, sodan marqum 1958 jyly ǵana aqtalǵan). Anasy – Bronıslava Sıgızmýndovna Krasýtskaıa, polıak, VChK qyzmetkeri, Dzerjınskııdiń apparatynda istegen. Áke-sheshesi revolıýsıoner bolǵan Galına erte eseıedi.

1919 jyly Galına Iosıfovna RK(b)P músheligine ótken. 1923-1924 jyldary L.P.Serebrıakovtiń áıeli, odan ajyrasyp ekinshi ret basqa kisimen turmys qurǵanda ózara kelisip, burynǵy famılııasyn saqtap qalǵan. 1936 jyly Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndiginde Fadeevtiń kabınetinde S.Seıfýllınmen tanysady. Keıin Máskeý janyndaǵy saıajaıynda Sákenmen birge arnaıy Sábıt Muqanovty da qonaqqa shaqyrady. Osy jaǵdaı keıin Galına Serebrıakovanyń isti bolyp, on jyl sottalýyna negiz bolǵan. Sáken bul týraly ózi bylaı deıdi: «...Tergeý kezinde maǵan zorlyq-zombylyqpen qol qoıdyrǵan kýálik bar. Onda «ultshyldar men býrjýazııashyl troskııshilermen baılanys ornatý úshin Serebrıakova arada júrdi» dep jazylsa kerek. Ondaı oqıǵa ómirde bolǵan emes. Men ol kýáligimnen bas tartamyn. Zorlyq-zombylyqpen qol qoıǵyzǵan aqpardyń jalǵan ekenin ashyp jáne anyqtap aıtamyn. Taǵy da qaıtalaımyn: men myna dúnıeden óter shaǵymda ózimniń de aryma, ataqty orys jazýshysy Galına Serebrıakovanyń aryna da daq salmaı, adal ólýdi qalaımyn. Jalǵan kýálikten bas tartamyn» (Sáken Seıfýllın. Ensıklopedııa. – Almaty. «Temirqazyq» baspasy, 2010, 460-b.).

 * * *

Almaty. 1938 jyldyń 25 qańtary. 16 saǵat 40 mınýt. KSRO Joǵarǵy soty kóshpeli áskerı kollegııasy sessııasynyń jabyq májilisi. Kún tártibinde – Sáken Seıfýllınniń qylmystyq isi. Máseleni sheshetin Máskeýden kelgen adamdar – A.D.Gorıachev, G.A.Alekseev, A.I.Mıklıaev, N.I.Shaposhnıkov. Osy áskerı sottyń uıǵarymy boıynsha sol kúni 39 azamatpen birge aqyn babamyzdyń da isi qaralmaq.

Májilis hatshysy N.I.Shaposh­nı­kov aıyptalýshy Sáken Seı­fýl­lınniń kúzetpen zalda otyr­ǵandyǵyn málimdep, aıyptaý qo­rytyndysyn oqıdy. Sonda, ol qandaı qylmys jasapty? Endi soǵan nazar aýdaryp kóreıik. Sóıtsek, ol 1922 jyldan bas­tap Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynda ońshyl tros­kııshil jáne terrorshil uıymnyń is-sharalaryna qa­tysypty-mys. Keńes ókimetin qulatýdy maq­sat etken. Qarýly kóterilis uıym­dastyryp, Keńes Odaǵynan Qa­zaqstandy bólip áketýge áreket jasaǵan. Japonııaǵa arqa súıeı­di. Qazaq býrjýazııalyq mem­leketin qurýdy kózdegen kontr­re­volıýsııalyq býrjýazııa­shyl, ultshyldyq, kóterilisshi-ter­rorıstik jáne búldirýshi-zııan­kes­tik uıymǵa múshe bolady. Oǵan jańa adamdardy tartyp, ádebıet salasynda zııankestikpen shuǵyldanady.

Tóraǵalyq etýshi aıyptalýshyǵa onyń jasaǵan qylmysynyń mán-jaıyn túsindiredi de:

– Siz ózińizdi kinálimin dep eseteısiz be? – dep suraıdy.

– Joq. Eshqandaı qylmys jasa- ǵan emespin. Aldyn ala júrgizilgen tergeýde aıtylǵan derekterdi rastamaımyn.

Osy kezde Sákenge Asylbekov­tiń, Kenjınniń, Jamanmurynov­tyń, Ǵataýlınniń, Qadyrbekovtiń jáne basqalardyń tergeýge bergen jaýaptarynyń kóshirmelerinen úzindiler oqylady (Kýálárdiń ózi emes, olardyń basqa is boıynsha hattamaǵa tirkelgen jaýaptary­nyń­ kóshirmelerinen úzindi – A.K.).

– Munyń bári jala. Men esh­qandaı kontrrevolıýsııalyq uıymda bolǵan joqpyn jáne oǵan me­niń tarapymnan eshkim tartylmady. Sokolnıkov meniń ómiri kórmegen adamym.

Sáken jar jaǵasynda tur edi. Soǵan qaramastan aldynda turǵan jendetterden qaımyqpady, shyndyqty aıtty. Eshqandaı qyl­mysty moıyndamady, «joq, men emes – anaý» dep eshkimdi kór­setpedi, bireýge pále jappady. Jaryq dúnıemen qoshtasar sá­tiniń jaqyn ekenin sezse de, basyn joǵary ustady. Neshe túrli zorlyq-zombylyqty bas­tan keshirse de jan dúnıesiniń jarqyn, adamgershiliginiń bıik ekendigin kórsete bildi.

Sáken Seıfýllın RSFSR qyl­mys­tyq kodeksiniń 58 statıasy­nyń 2, 7, 8, 11 baptarymen aıyptalady jáne eń joǵary qylmystyq shara – atý jazasyna kesiledi. Sá­kenniń isi 20 mınýtta qaralyp bitti.

Ádiletsiz zamannyń zulmat zulymdyǵy aqıyq aqyndy qandy sheńgeline alyp, aqyry nebári 43 ja­synda mert qyldy. Úlken júrek soǵýyn toqtatty. Daýylpaz jyl­dar jalǵaspaı qaldy. Bul 1938 jyldyń 25 aqpany edi. Kelesi kúni tap osyndaı úkim­men­ aqynnyń qalamdas dostary,­ qazaq ádebıetiniń alyptary,­ jazyqsyz jala jabylǵan Ilııas Jansúgirov pen Beıimbet Maı­lın de atylyp kete bardy. Muń­das, syrlas, pikirles bolǵan úsh báıterek, ádebıetimiz ben máde­nıe­timizdiń árdaıym tórinde turǵan – Sáken, Ilııas, Beıimbettiń jatqan jeri bir, zıraty ortaq boldy. Olar asýy bolsa da shatqaly kóp, ózenderi bolsa da ótkeli joq, nalasy mol zamanda ómir súrip, ulylyǵyn tanyta bildi.

Amantaı KÁKEN,

sákentanýshy, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi