«Aldynan úlgi tappaǵan – ini qarań, artyna úmit artpaǵan – aǵa qarań» degen eken daraboz jazýshy Ábish Kekilbaı. Eńbek jolymyzda kezdesip, júzdesip jatatyn talaı zamandas, joldastardyń ishinen óziń úlgi tutyp, taǵylym alar, jan-júregine ıman uıalaǵan adammen basyń toǵysyp jatsa, baǵyńnyń janǵany deı ber. Men sondaı azamattar qataryna kórkem minezdi, inige aǵa bola bilgen, memlekettik statıstıka organdarynyń ardageri, atyraýlyq áriptes aǵamyz Amanqos Tóleýovti qosar edim.
Tarıhy 1920 jylǵy 8 qarashadan bastaý alatyn elimizdiń memlekettik statıstıka júıesi úkimet úshin de, qoǵam úshin de mańyzdy. Statıstıka qajetti málimettermen qamtamasyz etip, belgili bir kórsetkishterdiń aınasy bolyp qana qoımaı, sheshim shyǵarý úshin de mańyzdy ról atqarady. 2017 jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik statıstıkanyń damýy men jetilýine eleýli úles qosyp kele jatqan «Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń Aqparatyq-esepteý ortalyǵy» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń qurylǵanyna 20 jyl toldy. Amanqos Tóleýuly eńbek jolynyń sońǵy 15-16 jylyn osy salaǵa, onyń ishinde «Aqparatyq-esepteý ortalyǵy» kásipornyna arnaǵan adam. Amanqos aǵamyz Atyraý oblysy, Mahambet aýdanynyń Mahambet selosynda 1947 jyly 29 jeltoqsanda dúnıege kelgen. 1967 jyly Oral aýylsharýashylyq tehnıkýmyn býhgalter mamandyǵy boıynsha támamdaǵan Ábekeń Mahambet, Novobogat aýdandarynda turmystyq qamtý jáne kommýnaldyq sharýashylyq salalaryndaǵy kásiporyndarda bastapqyda mamandyǵy boıynsha esepshi, sońynan dırektor bolyp eńbek etti. О́ndiristen qol úzbeı júrip, 1982 jyly Batys Qazaqstan aýylsharýashylyq ınstıtýtynda bilimin jetildirip, ekonomıst-uıymdastyrýshy mamandyǵyn alyp shyqty. 1990 jyly Atyraý qalasyna qonys aýdaryp, jóndeý-qurylys salasyndaǵy kásiporyndarda basshylyq qyzmetterin jalǵastyrdy. Mamandyǵy jáne basshylyq qyzmeti boıynsha mol tájirıbesi bar maman 2000 jylǵy qyrkúıek aıynda statıstıka organdaryna jumysqa shaqyryldy. Úkimet qaýlysymen 1999 jyldyń sońynda qurylǵan «Aqparatyq-esepteý ortalyǵy» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásiporny Atyraý oblystyq enshiles memlekettik kásipornynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Oblystyq statıstıka basqarmasy quramynan bólinip, qurylǵan enshiles kásiporynnyń jaǵdaıy alǵashqy jyldary onsha máz emes edi. Bastapqy kezde kásiporyn qyzmetkerleriniń sany – 7, olardyń ortasha aılyq jalaqylary 10-11 myń teńge bolatyn. Bıýdjetke ýaqtyly tólenbegen salyqtar, kásiporynǵa atqarylǵan qyzmetter úshin túrli mekemelerdiń qaıtarylmaǵan qaryzdary sııaqty qarjylaı qıyndyq kóp bolatyn. Amanqos Tóleýuly osy qıyndyqtardy bilikti basshy, bilgir maman retinde tabandylyǵymen, eńbekqorlyǵymen jeńe bildi. 2002 jyldardan bastap kásiporyn jumysynda alǵa jyljý bastaldy. 2005-2012 jyldary qyzmetkerler sany 40-45 adamǵa jetti, olardyń ortasha aılyq jalaqylary 100 myń teńgeden asty. Qyzmetkerlerge júıeli túrde toqsan saıyn, merekeler saıyn syıaqy berý jolǵa qoıyldy. Mekemeniń jyldyq tabysy ulǵaıyp, 35-40 mıllıon teńge jetti. Ǵımaratyna kúrdeli jóndeý jasaldy, osy zamanǵy kompıýterlik tehnıkalar satyp alyndy, qyzmetkerlerdiń jumys oryndary, jaǵdaılary jaqsardy. Nátıjesinde qyzmet kórsetý sapasy artty.
2003-2011 jyldary «Aqparattyq-esepteý ortalyǵy» RMK-nyń Qyzylorda oblystyq enshiles memlekettik kásipornynyń dırektory qyzmetin atqarǵan, búgingi kúnge deıin aǵamen joldastyq baılanysyn úzbegen qyzylordalyq áriptes inisi Ondash Mashenbaev Ábekeńdi aqylshy aǵa retinde, óz salasynda tájirıbe jınaqtaǵan bilikti maman retinde, dostyqqa berik azamat retinde moıyndaımyz. Sol úshin de júregine ıman uıalaǵan aǵamyzdy aıryqsha qurmet tutamyz, júris-turysynan taǵylym alamyz, deıdi.
Ár adamnyń qadiri óz ujymynda ańǵarylady ǵoı. Uzaq jyl osy kásiporynda basshylyqta bolǵan Ábekeń oblystyń statıstıka salasy qyzmetkerleri, sondaı-aq respýblıkalyq memlekettik kásiporyn basshylyǵy, respýblıkanyń 16 aımaqtary enshiles kásiporyn dırektorlary arasynda eń syıly adam, úlken bedel ıesi boldy.
Jalpy, aldyńǵy tolqynda kele jatqan aǵalarymyzdy eki topqa bólýge bolady. Birinshisi – búgingi zamannyń bolmysyn, onyń jaqsysy men jamanyn aıyra alatyn dárejege jetip, osy zamannyń kózi ashyq adamyna aınalyp úlgergender. Mundaı jandarmen kezdesken nemese habarlasqan saıyn maǵynaly áńgime estip, janyń tazaryp, marqaıyp qalasyń. Ekinshisi – baıaǵy keńestik sanadan, qala berdi rýlyq, jeke múddelik sanadan aryla almaı, oı-pikirleri únemi sol tóńirekten shyǵatyndar. Bul toptaǵy aǵalarymyzdy kórgen, kezdesken saıyn, olardyń máni joq áńgimelerinen mezi bolyp, qutylǵansha asyǵasyń. Ábekeńdi, árıne birinshi topqa jatqyzamyz.
Sabyrly minez tanytatyn, keıingilerge aıtar sózi, atqarǵan isi bar ardager aǵa zeınetkerlikke shyqqannan keıin de burynǵy áriptesterimen tyǵyz baılanysta. Ol oblys ómirindegi aǵa býyn ókilderi úshin uıymdastyrylyp turatyn túrli maǵynaly is-sharalardan da tys qalmaıdy.
Basqa túsken qıyndyq, qaıǵymen kúrese bilý de, ony jeńe bilý de adamnyń bir qasıeti. Osydan 5-6 jyl buryn Amanqos Tóleýulynyń densaýlyǵy syr berdi, Astana qalasynda júregine ota jasatty. Bir jyldan soń ómirlik jary Ǵalııa jeńgemiz dúnıeden ozdy. Aǵamyz qınaldy, qaıǵyrdy, biraq qaıǵynyń sońynda ketý azamatqa laıyq emes, eńsesin túsirmedi. Búginde ul-qyzynyń, nemere-jıenderiniń qyzyǵyn kórip, sol eńseli qalpy, aǵaıyn, týys-joldastarynyń ortasynda júr. Irilik, minez beriktigi degenimiz osy bolsa kerek.
Marǵulan NUǴMANOV
ORAL