Qazirgi ýaqytta aýyl, aýdan, qala ákimderi halyq aldynda esep berýde. Ańǵarǵanymyz, eseptik kezdesýlerde kóterilip jatqan máselelerdiń basym bóligi turmystyq deńgeıdegi dúnıeler.
Iаǵnı qarjynyń bólinýine baılanysty, baǵdarlamalar men is-sharalar josparynda qaralǵan, birtindep sheshimin tabatyn máseleler. Mundaı kórinisti «sanany turmys bıleıdi» dep baǵalaýǵa da bolmas.
О́ıtkeni jol salý, kólik qatynasy, aýyz sý, jaryq, gaz jetkizý, sapaly jylý berý syndy máselelerdiń jyl saıyn kóterilýi jergilikti ákimdik pen turǵyndar arasyndaǵy alshaqtyqty da ańǵartady. Jergilikti ákimder jurtpen jıi kezdesip, muń-muqtajyn zerttep, kommýnaldyq máseleler boıynsha túsindirme jumystaryn júrgizse, esepti kezdesýde búgingi shaǵymdar aldynan shyqpas pa edi. Ákimderge aqyl aıtýdan aýlaqpyz, aıtaıyn degenimiz, osyndaı esepti kezdesýlerde qala nemese aýdandy órkendetýge qatysty usynystar kóterilip ortaǵa salynbaıtyny, turǵyndarmen talqylanbaıtyn edi.
Mysaly, jerge shybyq shanshysań óse beretin qunarly topyraqtan turatyn oblys ortalyǵy Shymkenttiń bas josparyn qaraǵanda, tek ǵımarat pen turǵyn úıler ǵana emes, qaı kóshege qandaı aǵashtar otyrǵyzý máselesi de eskerilse. Ásem úı men ádemi ǵımarat qana emes, kórikti tal-daraqtar da shahardy shattyqqa bóleıdi emes pe? Janǵa daýa jasyl jelek qalanyń qanshalyqty kórikti ekendigin bildire alady. Onymen turmaı, aǵashtyń túrli gazdardy óz boıyna tartyp, ornyna ottegi bólip shyǵaratyny, tabıǵattaǵy tepe-teńdikti saqtap, kóshedegi shýdyń azaıýyna da yqpal etetini jaqsy málim. Jasyl jelektiń paıdasy kóptigin uǵynǵan halqymyz «...Júz jyldyǵyn oılaǵan halyq aǵash egedi...», «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» dep beker aıtpasa kerek-ti. Osy oraıda aıta ketelik, oblys ákimi «Shatqal» ataýymen jaqsy bastama kóterip, ol iske asyryla bastady. Mysaly, oblystaǵy 170 gektar tuqymbaqta ótken jyly 16,3 mln túp kóshet ósirilipti.
Kóshetterdiń jańa túrleri men sanyn kóbeıtý maqsatynda «Badam» memlekettik mekemesinde 2 jylyjaı qurylǵan bolatyn. 2017 jylǵa bekitilgen ındıkatıvtik josparǵa sáıkes, taýly jáne toǵaıly aýmaqta 390 gektar, qumdy óńirde 3 myń gektar jerge kóshet egilgen. Sondaı-aq 10 577 gektarǵa sekseýil tuqymy sebilse, ormannyń tabıǵı túrde ulǵaıýyna yqpal etý jumystary 7 myń gektar aýmaqta júrgizilgen. «Shatqal» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda byltyr oblystyń eldi mekenderin kógaldandyrýǵa aýdan, qala ákimdikterine 480 myń túp kóshet tegin bosatylypty. Bıyl aýdan, qala ákimdikteriniń suranysyna oraı 1 mln 990 myń túp kóshetti tegin úlestirý josparlanyp otyr. Al Shymkent qalasy aınalasyndaǵy «Jasyl aımaq» kólemin 19 myń gektarǵa ulǵaıtý jumystary júzege asyrylýda. Sondaı-aq qala aýmaǵynan 125 gektar jerde ornalasqan 7 shatqalda 55 myńnan asa túrli kóshetter egilip, abattandyrý jumystary júrgizilgen. Aǵymdaǵy jyly atalǵan shatqaldyń ekeýi el ıgiligine tapsyrylmaq.
Al endi bıyl tegin úlestiriletin 1 mln 990 myń túp qandaı aǵashtardyń kósheti? Bul jaǵy turǵyndarǵa beımálim. Áıtpese aýdan nemese qala turǵyndary Saryaǵashta jergilikti klımatqa beıimdelgen, álemdegi eń jyldam ósetin pavlovnııa aǵashynyń kóptep otyrǵyzylǵanyn qalar ma edi. Osy bir bizge ázirge beıtanystaý, biraq kóriktiligimen, ósimtaldyǵymen álemniń damyǵan elderine tanymal aǵashty ońtústikke ákelip jersindirgen kásipker Baltabaı Qurbanbaevtyń aıtýynsha, pavlovnııanyń paıdasy óte kóp. Álemdegi eń jyldam ósetin japyraqty aǵash, 3 jylda 15 metrge deıin jáne 7-8 jylda 22-25 metrge deıin ósedi eken. Qazirgi ýaqytta kem degende 6 túri anyqtalǵan. Batysta keńinen tanymal, onda jıhaz, faner jáne bıomassa óndirisi úshin ósiredi. Japyraqtary úlken, ásirese birinshi jylda, bir gektardan 1200 tonnaǵa deıin kómir qyshqyl gazynyń sińirilýin qamtamasyz etedi, ıaǵnı aýany tazartady. Jıhaz ónerkásibinde «aǵash alıýmınııi» retinde belgili, bul uqsas aǵashtan 30%-ǵa jeńil.
«Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa otany bolyp sanalatyn pavlovnııa aǵashynyń kóshetterin biz Qytaı elinen ákelip, jersindirýdemiz. Bizdiń ońtústik ólkeniń klımatyn eskere, ystyǵy men sýyǵyna tózimdi sortyna tańdaý jasadyq. Mine, bir jyldan asty, alyp kelgen 35 myńǵa jýyq kóshettiń barlyǵy derlik ósip-óndi. Bıyl taǵy 200 myń túp ákelýdi josparlap otyrmyz. Kórikti de ósimtal, aýany tazartýǵa, kúnniń ystyǵynda saıa bolýǵa paıdasy óte mol aǵashqa suranys ta kóp. Saıasy mol, kórikti aǵash Shymkenttiń shyraıyn asha túser edi. Úlken joldardyń boıyna da otyrǵyzýǵa bolady. Pavlovnııa ózine erekshe kútimdi qajet etpeı-aq, taqyr jerdi 7 jyl ishinde ormanǵa aınaldyra alady eken. Kózin taýyp, durys paıdalanǵan adamǵa, mysaly jıhaz jasaýda, bul aǵash úlken tabys kózi de bola alady.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda ózgelerdiń tájirıbesin alyp, ozyq jetistikterin boıǵa sińirý qajettigin atap kórsetti. «О́zimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpaı, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldaı bilý, bul – tabystyń kilti, ári ashyq zerdeniń basty kórsetkishteriniń biri» ekenin aıtty. О́ńirdi, onyń ishinde qalany taza ári jasyl jelekke aınaldyrýda ozyq jetistikterdi, jańashyldyqty batyl engizgen jón», deıdi iskerligimen eldi súısindirgen B.Qurbanbaev.
Alty apta boıy gúldep turatyn aǵash qalany ajarlandyra túseri, kúre joldar boıyn da kóriktendireri anyq. Sondaı-aq mamandar, ásirese qalada pavlovnııamen qatar sándik aǵash sakýrany da otyrǵyzýǵa bolatynyn aıtýda. Sáýirde gúldeıtin japonııalyq sakýra kórshi elde ósip tur. Shymkentti de jatsynbasy anyq. Iá, aıta bersek, paıdaly tusy mol tal-daraq jeterlik. Olardyń arasynan tabıǵatymyzǵa saı keletinderin, mysaly pavlovnııa aǵashy kóshege kórik beretin bolsa, saıaly japyraǵy da paıdaly bolsa nege óńirimizde kóptep ósirmeske?
Aıtpaqshy, qaladaǵy Qarataý aýdany ákiminiń eseptik kezdesýine kelgen turǵyndardan osy máselege qatysty kózqarastaryn da surap bilgen edik. «Oblys ákiminiń bastamasy óte durys. Biraq kóktigi bolmasa saıasy joq shyrshalardyń ornyna jemis-jıdek egilgenin qalar edik. Mysaly, órik, alma degendeı. Qalanyń kóshelerinde de shyrsha emes sándik aǵashtardyń boı kótergeni durys. Shymkentte kóbine kún ystyq, kólik kóp, aýa las, sondyqtan kóleńkesi mol, boıy bıik, ottegini kóp bóletin aǵashtardy otyrǵyzý qajet», deıdi qala turǵyny Qalybek aqsaqal.
Oblys ákimi J.Túımebaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan, elimizdegi tyń jobalardyń biri bolyp tabylatyn «Shatqal» baǵdarlamasynyń basty maqsatynyń biri – qaraýsyz qalǵan saı-salany halyq demalatyn saıabaqqa aınaldyrý. Kári aǵashtardan qutyla almaı otyrǵan Shymkentke baǵdarlama sheńberinde sándik aǵashtardy da kóptep otyrǵyzsa ol týrısterdiń de kózaıymyna aınalar edi.
Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy